^,  J/, 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA.  SAN  DIEGO 


3  1822  02942  9453 


Social  Sciences  &  Humanities  Library 

University  of  California,  San  Diego 
Please  Note:  This  item  is  subject  to  recall. 

Date  Due 

DEC  1  3  Z' 

)\}L 

CI  39  (5/97) 

UCSD  Lib. 

cm 

Y.I. 


LATIN     LITERATURE 

OP 

THE     EMPIRE 


SELECTED  AND  EDITED,  WITH  REVISED  TEXTS 

AND  WITH  BRIEF  INTRODUCTIONS 

BY 

ALFKED     GUDEMAN 

UNIVERSITY    OF    PENNSYLVANIA 

IN  TWO  VOLUMES 
Vol.  I.  PROSE:  VELLKins-BoETriius 


NEW  YORK   AND  LONDON 
HARPER    k    BROTHERS    PUBLISHERS 

1898 


UNIKOUM   WITH   THIS   VOLUME 

Xcarii/  Jieadi/ : 

LATIN    LITERATURE     OF    THE    EMI'IRE. 

Selected  and  Edited,  witli  Revised  Text  and 
witii  Brief  Introductioiis,  by  Ai.fkkd  Gudkman, 
Oniversity  of  Pennsylvania.  Volunie  11., 
Foetrij.     Post  8vo,  Cloth. 

The  second  volume  includes  the  following  poets: 
Pseudo  Vergiliana,  Lucilius'  (?)  Aetna,  Manilius, 
Calpnrniiis,  Nemesianus,  Phaedrus,  Lucan,  Valerius 
Fhiccus,  SiMieca,  the  Ociavia  (anonymoun),  Persius, 
Statins,  Sillus  Italicus,  Marlial,  Juvenal,  Pervigilium 
Veneris,  Ausonins,  and  C'huuliantis. 

NKW    YORK    AND    LONDON : 
HARPER  &   BROTHERS,  PUBLISHERS. 


Copyright,  1898,  by  Hai!PEI!  &  Brothers 

All  riijlila  reserved 


PREFACE 


The  "works  of  Latin  literature  of  the  post  -  Augustan 
period  have  hitherto,  with  a  few  notable  exceptions,  been 
virtually  excluded  from  the  classical  curricula  of  insti- 
tutions of  learning,  both  in  Europe  and  America.  The 
reason  for  this  neglect  is  not  far  to  seek.  It  is  in  great 
part  due  to  the  relative  inferiority  of  this  literature  as  a 
whole  when  compared  with  the  noonday  splendor  of  that 
of  the  age  which  preceded  it.  This  fact,  taken  in  con- 
nection with  the  limited  time  which  is  granted  even  to 
the  classical  masterpieces,  has  rendered  teachers  of  Latin 
reluctant  to  introduce  the  works  of  authors  of  a  later 
age.  The  manifest  inexpediency,  moreover,  of  putting 
into  the  hands  of  the  college  student  bulky  volumes 
which  he  cannot  be  expected  to  read  in  their  entirety, 
even  if  this  were  desirable,  and  the  dearth  of  available 
editions  in  many  other  cases,  have  also  contributed  to  the 
neglect  in  question. 

This  is  not  as  it  should  be.  The  literature  of  a  people 
is  a  true  mirror  of  the  life  and  times  which  produce  it ; 
and  the  history  of  the  Roman  Empire  is  of  such  para- 
mount importance  to  the  student  of  our  modern  civil- 
ization that  he  cannot  with  impunity  cast  aside  the  key 
that  will  unlock  the  proper  understanding  of  its  influ- 
ences. Whatever  faults  may  be  found  with  this  litera- 
ture— and  I  am  the  last  to  ignore  or  palliate  them — we 


iv  PREFACE 

may  justly  claim  for  it  what  Tacitus  has  said  of  his  own 
age  :  No7i  omnia  ajnid  priores  meliora  sed  nostra  quoque 
aetas  rmilta  latidis  et  artium  imitanda  poster'is  tulit ;  and 
I  have  always  felt  that  the  introduction  of  the  works  of 
later  authors  in  suitable  selections  cannot  but  infuse 
fresh  life  into  classical  studies,  and  widen  the  literary 
horizon  of  both  pupil  and  teacher. 

The  present  collection  is  the  outcome  of  this  long- 
cherished  conviction.  As  readers,  I  have  had  particularly 
in  mind  the  students  of  the  higher  classes  in  colleges,  but 
these  selections  will  also  be  found  most  useful  as  collateral 
reading  for  lectures  on  post  -  Augustan  literature  in  uni- 
versities ;  they  will  furnish  suitable  material  for  sight- 
reading  ;  and,  finally,  they  may  possibly  be  welcomed  by 
many  a  classical  scholar  whose  lack  of  leisure  or  oppor- 
tunity has  hitherto  prevented  him  from  acquiring  an 
adequate  acquaintance  with  the  literary  masterpieces  of 
the  period  in  which  they  Avere  written. 

The  selections  themselves,  while  naturally  not  includ- 
ing everything  that  is  best,  will,  I  am  confident,  be  found 
to  contain  nothing  that  is  not  eminently  worthy  of  perus- 
al ;  for,  if  I  be  permitted  to  alter  slightly  the  words  of 
Quiutilian,  pauca  {sunt  enini  eminent issiina)  exceij^ere  in 
animo  est.  Facile  est  autem  studiosis  quae  sunt  his  simil- 
lima  iudicare:  ne  quisquam  queratur  omissa  forte  quae 
ipse  valde  prolet.  Mere  brief  ' lumina  ingenii  et  artis ' 
have  however,  with  one  or  two  exceptions,  been  rigidly 
excluded,  the  selections  being  in  every  case  made  suffi- 
ciently extensive  to  give  a  continuous  and  coherent  story 
which  at  the  same  time  exhibits  the  author  at  his  best. 

The  text  follows  the  best  modern  editions,  but  I  have 
availed  myself  of  the  opportunity  to  consult  the  latest 
critical  contributions  of  importance,  so  far  as  they  were 
accessible  to  me.     The  deviations  from  the  standard  texts 


PREFACE  V 

have  been  briefly  recorded  in  a  Critical  Appendix,  but 
their  detailed  justification  must  be  reserved  for  some 
future  occasion. 

In  view  of  the  unfortunate  confusion  in  matters  of  or- 
thography and  punctuation  with  which  I  found  myself 
confronted,  I  have  ventured  to  follow  one  consistent  plan 
throughout,  although  I  am  well  aware  that  the  works  of 
the  authors  selected,  covering  as  they  do  a  period  of  four 
centuries,  do  not  exhibit  any  such  uniformity  themselves. 
I  have  written  the  unassimilated  forms — for  instance,  df, 
dr,  dp,  ds,  dt,  nl,  nm,  nr,  hm,  and  the  accusative  plural 
in  is,  wherever  permissible,  but  have  retained  mp  through- 
out, for  reasons  which  it  is  not  possible  to  give  here. 

The  brief  introductions  to  each  author  aim  at  nothing 
more  than  immediate  orientation.  For  detailed  informa- 
tion the  reader  should  consult  the  current  hand-books  of 
Roman  literature.  I  have,  however,  drawn  attention  to 
exhaustive  modern  commentaries,  or  monographs,  where 
such  exist. 

In  conclusion,  I  desire  to  thank  Professor  E.  P.  Morris, 
of  Yale,  and  Professor  M.  II.  Morgan,  of  Harvard,  for 
their  trouble  in  reading  the  proofs  of  the  following  pages, 
and  for  many  suggestions  which  they  have  kindly  commu- 
nicated to  me. 

Alfred  Gudeman. 

PliiLADKLPiiiA,  June  20,  18'J8. 


CONTENTS 


PAGE 

Seneca  Rhetor 3-25 

ControverHae — I . 

Introduction 3 

Porcius  Liitro ''' 

Controversiae — II. 

Fabianus 10 

Con  troversiae — III. 

Cassius  Scvcrus 13 

The  One-sidedness  of  Genius 14 

Controversiae — X. 

Titus  Labienus 17 

Sunsorin — VI. 

The  Death  and  Character  of  Cicero 19 

VELiiEivs  Patercvlvs 27-40 

I.,  16-18,  The  Golden  Age  of  Greek  and  Roman  Litera- 
ture        27 

II.,  34,  Cicero 29 

II.,  35,  Cato 29 

II.,  86,  Augustan  Age 80 

II.,  41-48,  Caesar 31 

II.,  66,  Antonius  and  Cicero 38 

II..  67,  70-2,  87-89,  The  Last  Days  of  the  Republic      .     .  84 

II..  106-108,  130  f..  Panegyric  of  Tiberius 37 

CvRTivs  RvFvs 43-57 

Bk.     VI.,  2,  15-21,  3,  1-18,  Alexander's  Speech  to  his  Mu- 
tinous Soldiers 48 

Bk.    VII.,  8,  1-30,  The  Speech  of  the  Scythians  ....  46 

Bk.  VIII.,  1,  20-52,  2,  1-12,  The  Murder  of  Clilo      ...  49 

Bk.       X,  5,  The  Death  of  Alexander 54 


viii  CONTENTS 

PAGE 

C.  Petronivs  Akbiter 59-103 

Ch.  1-5,  On  the  Decline  of  Culture 59 

Ch.  88,  On  the  Decline  of  the  Arts 62 

Ch.  118,  Qualities  Essential  to  True  Poetry 63 

Ch.  80-78,  Ceua  Trimalcliionis 64 

L.  Annaevs  Seneca 105-173 

Ch.  17-25,  De  Vila  Beata 105 

Bk.  IV.,  5-8,  30-32,  DeBeneficiis 113 

Ch.  9,  16,  De  Tranquillitatc  Animi 119 

Bk.  II.,21,  Deira 123 

Ch.  14-16,  De  Brevitute  Vitae 123 

Epist.  79,  13-17 126 

Epist.  80, 1-10 127 

Epist.  84,  1-9 129 

Epist.  88,  1-46 132 

Epist.  90,  1-46 140 

Epist.  108,  23-39 151 

Epist.  114,  1-23 155 

Apocolocyntosis .     .     .          161 

Pliny  the  Elder 175-211 

Preface  to  the  Natural  History 175 

Bk.              II.,  1-37,  Pliny's  Theology 181 

Bk.          VII.,  88-94,  On  Memory 186 

Bk.          VII.,  100-117,  Illustrious  Men 188 

Bk.  XXXIII.,  1-13,  Metals 192 

Bk.     XXXV.,  1-19,  21-28,  51-74,  79-97,  101-104.  History 

of  Painting  195 

M.  Faiuvs  Qvintilianvs 213-258 

Bk.     I.,  Prooemium 213 

Bk.     I.,  1,  Elementary  Instruction               317 

Bk.     I.,  2,  Education  at  Home  and  in  School 334 

Bk.     I.,  3,  Child  Study 339 

Bk.     I.,  13,  Multiplicity  of  Elementary  Studies  .     ...  333 

Bk.    II.,  3,  The  Character  and  Duties  of  the  Teacher  .     .  335 

Bk.   II.,  3,  On  Selection  of  (he  Teacher 337 

Bk.  VI.,  Prooemium 339 

Bk.   X.,  1,  1-45,  On  Reading 242 

Bk.  X,  1,  85-131,  Kevievv  of  Roman  Authors      ....  250 


CONTENTS  ix 

PAGE 

P.  CoRNELivs  Tacitvs 261-331 

Dialog  US — 

Cli.  5-10,  Apcr's  Defence  of  Oratory .  261 

CIi.  11-13,  MiUernus's  Defence  of  Poetry      .     .  .267 

Ch.  27-30,  Messalla  on  the  Decline  of  Oratory ....  269 

Agricoln — 

Ch.  29-34,  Speeches  of  Calgacus  and  Agricola.     ...  273 

Ch.  40-46,  Agrlcohi's  Return  to  Rome— His  Death    .     .  277 

Historiae — 

Bk.     I.,  1-3,  Introduction 282 

Blc.     I.,  49,  Character  of  Galha 283 

Bk.   II.,  46-49,  The  Death  of  Otho 284 

Bk.   II.,  74-77,  Vespasian  and  Muciatius 286 

Bk.  IV.,  5-8,  Helvidius  Prisons  and  Marcellus  .     ...  288 

Annales — 

Bk.      IV.,  32  f.,  Tacitus  on  His  Work 291 

Bk.      IV.,  34  f.,  On  Freedom  of  Speocli 293 

Bk.      VI.,  22  (28),  Reflections  on  Fate 294 

Bk.        I.,  1-4,  Introduction 294 

Bk.         I.,  5-15,  Deatli  of  Augustus  and  Succession  of 

Tiberius 297 

Bk.         I.,  16-30,  Revolt  of  the  Pannonian  Legions    .     .  304 

Bk.       II.,  69-73, 75,  Deatli  of  Germanicus 312 

Bk.      III.,  1-6,  Funeral  of  Germanicus 315 

Bk.XIil.,  1-5,  Tiie  Beginning  of  Nero's  Reign     ...  318 

Bk.  XIV.,  3-11.  Nero  the  Matricide 820 

Bk.    XV.,  38-44,  The  Biuning  of  Rome 325 

Bk.       II.,  88,  Arminius 330 

Bk.     III.,  55,  Social  Conditions  in  Rome 330 

Bk.  XVI.,  16,  Tacitus  on  the  Character  of  His  Work     .  331 


Pliny  the  Yotinger 333-355 

Bk.      I.,  6,  IX.,  10,  To  Tacitus.  — Ilnnting   and    Litera- 
ture    333 

Bk.      I.,  9,  To  Fundanus.— City  and  Country  Life   ...  334 

Bk.      I.,  10,To  Attius  Clemens.— Euphrates  llu;  Pliiloso- 

plier 335 

Bk    III.,  5,  To  Bael)ius  Macer.  —  The  Writings  of  Pliny 

the  Elder 336 


X  CONTENTS 

Bk.         III.,  7,  To  Caninius  Rufiis.— Death  of  Silius  Itu-  page 

licus 339 

Bk.          111.,  16,  To  iMetiliiis  Nepos. — Arria's  Heroism  .     .  340 
Bk.         III.,  21,  To  Cornelius  Priscus.— Death  of  the  Poet 

Martial 342 

Bk.  v.,  10  (11),  To  Suetonius  Tranquillus.— Request 

to  Publish  liis  Writings    ....  343 

Bk.         VI.,  15,  To  Romanus.— An  Anecdote 344 

Bk.         VI.,  10,  20,  To  Tacitus.— Death  of  Pliny  the  Elder 

at  the  Eruption  of  Vesuvius  iu  79  a.d.  344 

Bk.        VII.,  20,  To  Tacitus.— Tlieir  Intimacy 350 

Bk.        VII.,  33,  To  Tacitus.— A  Notable  Act  of  Pliny      .  351 

Bk.       VIII.,  23,  To  Maximus.— Pliny's  Fame 353 

Ep.    XCV  I.,  To  Trajan. — Concerning  the  Treatment  of  the 

Cliristians 353 

Ep.  XCVII.,  Trajan's  Answer 355 

C.  SVETONIVS  Tll.\NQVILLYS 357-395 

Life  of  Terence  .           357 

Ch.  45-48,  53-01,  04-88,  Life  of  Caesar:   Character,  Ac- 
complishments, Death     .     .     .  360 
Ch.  20-26,  32-34.  36-43,  47-54,  56  f.,  Life  of  Nero    ...  378 

M.  IvNiANvs  IvsTiNVs 397-422 

Preface 397 

Bk.        XXIV.,  6,  The  Gauls  under  Brennus  at  Delphi     .  398 

■     Bk.        XXXI.,  1-8,  Antiochus  and  Hannibal      ....  401 
Bk.       XXXII.,  4,  Death  of  Hannibal,  Scipio,  and  Pliilo- 

poemen  in  183  u.c 408 

Bk.    XXXVII.,  1-4,  Mithridates 409 

Bk.  XXXVIIL,  3-7,  The  Speech  of  Mithridates  against 

the  Romans 412 

Bk.            XLI  ,  1-6,  The  Parthians 418 

Apuleivs 425-460 

Metam.  IV. ,  28-35,  V. ,  1-31 ,  VI. ,  1-23,  Amor  et  Psyche     .  425 

MiNVCTvs  Felix 463-505 

Octavius — 

Ch.  1-4,  Introduction 463 

Ch.  5-8,  Speech  of  Caecilius.— Defence  of  Paganism  466 


CONTENTS  xi 

Cb.  8,  3-13,  Speech  of  Caecilius. — Attack  upou  Chris-  page 

liauity 470 

Ch.  14-27,  Speecli  of  Octavius. — Attack  upon  Paganism  475 

Ch.  28-30,  31-38,  Speech    of   Octavius.  —  Defence    of 

Christianity 493 

Ch.  39,  Ei)iloguc 504 

Ammianvs  Marcellinvs 507-547 

Bk.  XXXI.,  16,9,  The  Author  on  his  Work 507 

Bk.     XIV.,6.  3-26,  The  Degeneracy  of  Roman  Society  .  507 

Bk.      XVI.,  10,  5-17,  The  Beauty  of  Rome 512 

Bk.      XVI.,  12,  1.  Battle  of  Strasburg,  357  A.D 514 

Bit.    XXII..  15.  3-13,  Tlio  Nile 526 

Bk.    XXII.,  16,  7-24.  Alexandria 528 

Bk.    XXV.,  3,  15-23,  Death  of  Julian,  363  A.D 531 

Bk.    XXV.,  4.  Character  of  lulian 533 

Bk.    XXX.,  4,  5-5, 1,  Degenerate  Rome 537 

Bk.  XXXI.,  2,  1-12,  The  Huns 541 

Bk.  XXXI..  2,  17-25,  Tin;  Ilnlani 543 

Bk.  XXXI.,  14,  1-9,  Death  of  Valons,  378  A.D 546 

BoRTiiivs 549-565 

Bk.    I.,  1-3,  Philosophy  Appears  to  Bocthius  in  Prison  549 

Bk.    T.,  3,  4,  Bocthius  Recognizes  Her 553 

Bk.    I.,  4,  The  Defence  of  Boethius 554 

Bk.    I.,  5,  Reply  of  Pbilosopiiy 560 

Bk.  II..  1,  Philosophy's  Second  Address 563 

Bk.  II.,  2,  The  Address  of  Fortuua 565 


Ari'iiKDix  CuniCA ,    .    .  567 


LATIN  LITERATURE  OF  THE  EMPIRE 


SENECA    RHETOR 

Annakus  Seneca,  father  of  tho  philosopher,  was  born  in  Cor- 
dnba,  Spain,  about  50  B.C.  and  died  about  40  a.d.  Endowed  with 
a  most  pheuonieiial  memory,  he  undertook  in  his  old  age  to  repro- 
dace  verbatim  the  discussions  of  the  many  illustrious  rhetoricians 
whom  he  had  heard. 

Of  this  collection  there  have  come  down  to  us,  partly  in  an  epit- 
omized form,  seventy-four  Controversiae  '  moot  cases,'  and  seven  so- 
called  Suasoriae  'hortatory  declamatious.' 

This  work  was  written  between  38  and  40,  and  coustitntes  our  chief 
source  of  information  for  the  history  of  Roman  rhetoric.  Unques- 
tionably the  most  interesting  portions  are  the  Introductions  to  the 
Controversiae,  in  which  Seneca,  in  a  most  charming  and  all  but 
classic  stj'le,  gives  ns  not  onlj^  considerable  autobiographical  detail, 
but  above  all  a  very  acute  and  impartial  analysis  of  the  character- 
istics of  the  most  noted  rhetoricians  themselves. 

Cp.  V.  CucHEVAL,  Histoire  de  V Eloquence  Bomaine,  2  vols.,  Paris, 
1893. 


SENECA    RHETOR 


Introductory  Letter  to  the  Controversiae,  addressed  to  his 
three  sons. 

Exigitis  rem  magis  iucundam  mihi  qnam  facilem  :  in- 1 
betis  enim  quid  de  liis   declamatoribus  seiitiam  qui    in 
aetatem  meam  incidernnt  indicare,  et  si  qna  memoriae 
meae  nondum  elapsa  sunt  ab  illis  dicta  colligere,  ut  quam- 

6  vis  notitiae  vestrae  subducti  sint,  tamen  non  credatis 
tautum  de  illis,  sed  et  iudicetis.  Est,  fateor,  iucundum 
mihi  redire  in  antiqua  studia  melioresque  ad  annos  respi- 
cere  et  vobis  quercntibus  quod  tantae  opinionis  viros  au- 
dire  non  potueritis  detrahere  temporum  iniuriam.     Sed  2 

locum  multa  iam  mihi  ex  meis  desideranda  senectus  fecerit, 
oculorum  aciem  retuderit,  aurium  sensum  hebetaverit, 
nervorum  firmitatem  fatigaverit,  inter  ea  quae  retinui 
menioria  est  res  ex  omnibus  animi  partibus  maxime  deli- 
cata  et  fragilis,  in  quam  jirimam  senectus  incurrit.    llano 

isaliquando  in  me  floruisse,  ut  non  tantum  ad  nsum  suffi- 
coret,  sed  in  miraculum  usque  procederet,  non  ncgo  :  nam 
et  duo  milia  nominum  recitata  quo  erant  ordine  dicta  rcd- 
debam  et  ab  his  qui  ad  audiendum  praeceptorem  mecum 
convenerant  singulos  versus  a  singulis  datos,  cum  plures 

20  quam  duccnti  efliccrentur,  ab  ultimo  incipiens  usque  ad 
primum  recitabam.     Nee  ad  complectenda  tantum  quae  3 
vellem  velox  mihi  erat  memoria,  sed  etiam  ad  continenda 


4  SENECA   EHETOR 

quae  acceperat  solebat  bonae  fidei  esse.  Nunc  iam  et 
aetate  quassata  et  longa  desidia  quae  iuvenilem  quoque 
animum  dissoluit,  eo  perdncta  est,  ut  etiamsi  potest  ali- 
quid  praestare,  non  possit  promittere  :  diu  ab  ilia  nihil 
repetivi.  Nunc  quia  iubetis,  quid  possit  experiar  et  illams 
omni  cura  scrutabor.  Ex  parte  enini  bene  spero  ;  nam 
quaecumque  apud  illam  aut  puer  aut  iuvenis  deposui,  quasi 
recentia  aut  modo  audita  sine  cunctatione  profert  :  at  si 
qua  illi  intra  proximos  annos  commisi,  sic  perdidit  et 
amisit,  ut  etiamsi  saepius  ingerantur,  totiens  tamen  tan-  lo 

4  quam  nova  audiam.  Ita  ex  memoria  quantum  vobis  satis 
sit  superest :  neque  enim  de  his  me  interrogatis  quos  ipsi 
audistis,  sed  de  his  qui  ad  vos  usque  non  pervenerunt. 
Fiat  quod  vultis  :  mittatur  senex  in  scholas.  Illud  ne- 
cesse  est  impetrem,  ne  me  quasi  certum  aliquem  ordiuem  15 
velitis  sequi  in  contrahendis  quae  mihi  occurrent :  necesse 
est  enim  per  omnia  studia  mea  errem  et  passim  quidquid 

5  obvenerit  adprehendara.  Controversiarum  sententias  for- 
tasse  pluribus  locis  ponam  in  una  declamatione  dictas  : 
non  enim  dum  quaero  aliquid  invenio,  sed  saepe  quod  20 
quaerenti  non  comparuit  aliud  agenti  praesto  est  :  quae- 
dam  vero  quae  obversantia  mihi  et  ex  aliqua  parte  se 
ostendentia  non  possum  occupare,  eadem  securo  et  rejjo- 
sito  animo  subito  emergunt.  Aliquando  etiam  seriam  rem 
agenti  et  occupato  sententia  diu  frustra  quaesita  iutem-25 
pestive  molesta  est.  Necesse  est  ergo  me  ad.  delicias  com- 
ponani  memoriae  meae  quae  mihi  iam  olim  precario  paret. 

6  Facitis  autem,  iuvenes  mei,  rem  necessariam  et  utilem, 
quod  non  contenti  exemplis  saeculi  vestri,  prioris  quoque 
vultis  cognoscere  :  primum  quia,  quo  plura  exempla  in- 30 
specta  sunt,  j^l^s  in  eloquentia  proficitur.  Non  est  unus, 
quamvis  praecipuus  sit,  imitandus,  quia  numquam  par  fit 
imitator  auctori.  Haec  rei  natura  est  :  semper  citra  veri- 
tatem  est  similitudo.     Delude  ut  possitis  aestimare,  in 


SENECA   RHETOR  '  5 

quantum  cotidie  ingenia  decrescant  et  nescio  qua  iniqui- 
tate  naturae  eloquentia  se  retro  tulerit :  qnidquid  Ro- 
mana  facundia  habet,  quod  insolent!  Graeciae  aut  opponat 
aut  praeferat,  circa  Ciceronem  effloruit ;   omnia  ingenia  7 

5  quae  lucem  studiis  nostrisadtulerunt  tunc  nata  sunt.  In 
deterius  deinde  cotidie  data  res  est,  sive  luxu  temporum 
— nihil  enim  tam  mortiferum  ingeniis  quam  luxuria  est — 
sive,  cum  praemium  pulcherrimae  rei  cecidisset,  transla- 
tum  est  omne  certamen  ad  turpia  multo  honore  quae- 

lostuque  vigentia,  sive  fato  quodam  cuius  maligna  perpe- 
tuaque  in  rebus  omnibus  lex  est,  ut  ad  summum  perducta 
rursus  ad  infimum,  velocius  quidem  quam  ascenderant, 
relabantur.     Torpent  ecce  ingenia  desidiosae  iuventutisS 
nee  in  unius  honestae  rei  labore  vigilatur  :  somnus  lan- 

isguorque  ac  somno  et  languore  turpior  malarum  rerum 
industria  invasit  animos,  cantandi  saltandique  obscena 
studia  effeminates  tenent,  capilhim  frangere  et  ad  mu- 
liebres  blanditias  extenuare  vocem,  mollitia  corporis  cer- 
tare  cum  feminis  et  inmundissimis  se  excolere  munditiis 

2onostrorum  adolescentium  specimen  est.     Quis  aequaliumO 
vestrorum,  quid  dicam  satis  ingeniosus,  satis   studiosus, 
iramo  quis  satis  vir  est  ?    Emolliti  enervesque,  ut  nati 
sunt,  in  vita  manent,  expugnatores  alienae  pudicitiae,  neg- 
legentes  suae.     In  hos  ne  dii  tantum  mali  ut  cadat  elo- 

25  quentia  :  quam  non  mirarer,  nisi  animos  in  quos  se  con- 
ferret  eligeret.  Erratis,  optimi  iuvenes,  nisi  illam  vocem 
non  M.  Catonis,  sed  oraculi  creditis.  Quid  enim  est  ora- 
culum  ?  nempe  voluntas  divina  hominis  ore  enuntiata ; 
et  quem  tandem  antistitem  sanctiorem  sibi  invenire  divi- 

aonitas  potuit  quam  M.  Catonem,  per  quem  humano  generi 
non  praeciperet,  sed  convicium  faceret  ?  ille  ergo  vir  quid 
ait?  'orator  est,  Marce  fili,  vir  bonus  dicendi   peritus.' 
Ite  nunc  et  in  istis  vulsis  atquc  expolitis  et  nusquam  nisi  10 
in  libidine  viris  quaerite  oratorcs.     Merito  talia  habeut 


6  SENECA   RHETOR 

exempla  qnalia  ingenia.  Quis  est  qui  memoriae  stucleat  ? 
quis  qui,  non  dico  magnis  virtutibus,  sed  suis  placeat  ? 
sententias  a  disertissimis  viris  iactas  facile  in  tanta  homi- 
num  desidiapro  suis  dicunt  et  sic  sacerrimam  eloquentiam 
quam  praestare  non  possuut,  violare  non  desinunt.  Eos 
libentius  quod  exigitis  faciam  et  quaecumque  a  celeberri- 
mis  viris  facunde  dicta  teneo,  ne  ad  quemquam  privatim 

11  pertineant,  populo  dedicabo.     Ipsis  quoque  multum  prae- 
staturns  videor,  quibus  oblivio  inminet,  nisi  aliquid,  quo 
memoria  eoruni  producatur,  posteris  tradatur.    Fere  enim  lo 
aut  nulli  commentarii  maximorum  declamatornm  exstant 
aut,  quod  peius  est,  falsi.     Itaque  ne  aut  ignoti  sint  aut 
aliter  quam  debent  noti,  summa  cum  fide  suum  cuique 
reddam.     Omnes  autem  magni  in  eloquentia  nominis  ex- 
eepto   Cicerone  videor   andisse  ;    ne    Ciceronem   quideni  is 
aetas  milii   eripuerat,   sed   bellorum   civilium  furor,  qui 
tunc   orbem  totum  pervagabatur,  intra  coloniam  meam 
me  continuit :  alioqui  in  illo  atriolo  in  quo  duos  grandes 
j)raetextatos  ait  secum  declamasse,  potui  adesse  illudque 
Ingenium,    quod    solum    populus   Romanus   par    imperioso 
suo   habuit,    cognoscere   et,    quod    vulgo    aliquando   dici 
solet,  sed  in  illo   proprie  debet,  potui  vivam  vocem  au- 

13  dire.  Declamabat  autem  Cicero  non  quales  nunc  con- 
troversias  dicimus,  ne  tales  quidem  quales  ante  Ciceronem 
dicebantur,  quas  tbesis  vocabant.  Hoc  enim  genus  ma- 25 
teriae  quo  nos  exercemur  adeo  novum  est,  ut  nomen  quo- 
que eins  novum  sit.  Controversias  nos  dicimus  :  Cicero 
causas  vocabat.  Hoc  vero  alterum  nomen  Graecum  qui- 
dem sed  in  Latinum  ita  translatum  ut  pro  Latino  sit, 
scholastica  ;  controversia  multo  recentius  est,  sicut  ipsa  30 
declamatio  apud  nullum  antiquum  auctorem  ante  Cic- 
eronem et  Calvuni  inveniri  potest  qui  declamationem  a 
dictione  distinguit ;  ait  enim  :  declamare  iam  se  non  me- 
diocriter,  dicere  bene ;  alterum  putat  domesticae  exerci- 


SENECA    RHETOR  7 

tationis  esse,  alteram  verae  actionis.  Modo  nomen  hoc 
prodiit ;  nam  et  studium  ipsum  nuper  celebrari  coepit : 
ideo  facile  est  mihi  ab  iucnnabulis  nosse  rem  post  me 
natam. 

6  Porcius  Latro. 

In  aliis  autem  an  beneficium  vobis  datnrus  sim  nescio,  13 
in  lino   acci]Dio  :    Latronis   enim  Porcii,   carissimi   mihi 
sodalis,  memoriani  saepius  cogar  retractare   et  a  prima 
pueritia  usque  ad  ultimum  eius  diem  perductam  fami- 
10  liarem  amicitiam  cum  voluptate  maxima  rejietam.     Xihil 
.     illo  viro  gravius,  nihil  suavius,  nihil  eloquentia  dignius  ; 
nemo   i)lus  ingenio   suo   imperavit,  nemo   plus   indulsit. 
In  utramque  partem  vehementi  viro  modus  deerat :  nee 
intermittere    studia  sciebat  ncc    repetere.      Cum   se   ad  14 
i5scribendum   concitaverat,   iungebantur   noctibus   dies   et 
sine  intervallo  gravius  sibi  instabat   nee   desinebat   nisi 
defecerat ;   rursus  cum  se  remiserat,  in  omnes  lusus,  in 
omnes  iocos  se  resolvebat ;  cum  vero  se  silvis  montibusque 
tradiderat,  in  silvis  ac  montibus  uatos  homines  illos  agrestis 
2olaboris  patientia  et  venandi  soUertia  provocabat  et  in  tan- 
tam  perveniebat  sic  vivendi  cupiditatem,  ut  vix  posset  ad 
priorem  consuetudinem  retrahi.     At  cum  sibi  iniecerat 
manum  et  se  blandienti  otio  abduxerat,  tantis  viribus  in- 
cumbebat  in  studium,  ut  non  tantum  nihil  perdidisse, 
25sed  multum  adqnisisse  desidia  videretur.     Omnibus  qui- ir, 
dem  prodest  subinde  animum  relaxare  ;    excitatur  enim 
otio  vigor  et  omnis  tristitia  quae  continuatione  pertinacis 
studii  adducitur,  feriarum  hilaritate  discutitur:  nulli  ta- 
meu  intermissio  manifcstius  proderat.    Quotiens  ex  inter- 
so  vallo  dixerat,  multo  acrius  violcntiusque  dicebat :  exulta- 
bat  enim  animo  novato  atque  integro  robore  et  tantum  a 
sc  cxprimebat  quantum  conciipierat.     Nesciebat  dispen- 


8  SENECA   RHETOR 

Scare  vires  suas,  seel  iumoderati  adversus  se  imperii  fuit ; 
ideoque  stadium  eius  prohiberi  debebat,  quia  regi  non 
poterat.  Itaque  solebat  et  ipse,  cum  se  adsidua  et  num- 
quam  iiitermissa  contentione  fregerat,  sentire  ingenii  las- 
situdinem   quae  non  minor  est  quam  corporis,  sed   oc-s 

IGcuItior.  Corpus  illi  erat  et  natura  solidum  et  multa 
exercitatione  duratum,  ideoque  numquam  impetus  ar- 
dentis  animi  deseruit.  Vox  robusta,  sed  sordida,  lucu- 
brationibus  et  neglegentia,  non  natura,  infuscata ;  bene- 
ficio  tamen  laterum  extollebatur  et  quamvis  inter  initiaio 
parum  adtulisse  virium  videretur,  ipsa  actione  adcrescebat. 
Nulla  umquam  illi  cura  vocis  exerceudae  fuit :  ilium  for- 
tem  et  agrestem  et  Hispanae  consuetudinis  morem  non 
poterat  dediscere :  utcumque  res  tulerat  ita  vivere,  nihil 
vocis  causa  facere,  non  illam  per  gradus  paulatim  ab  imo  is 
ad  summum  perducere,  non  rursus  a  summa  contentione 
paribus  intervallis  desccndere,  non  sudorem  unctione  di- 

17  scutere,  non  latus  ambulatione  reparare.  Saepe  cum  per 
totam  lucubraverat  noctem,  ab  ipso  cibo  statim  ad  decla- 
mandum  veniebat.  lam  vero  quin  rem  inimicissimam  20 
corpori  faceret,  vetari  nullo  modo  poterat :  post  cenam 
fere  lucubrabat  nee  patiebatur  alimenta  per  somnum  quie- 
temque  aequaliter  digeri,  sed  perturbata  ac  dissipata  in 
caput  agebat ;  itaque  oculorum  et  aciem  contuderat  et 
colorem  mutaverat.  Memoria  ei  natura  quidem  felix,  25 
plurimum  tamen  arte  adiuta.  Numquam  ille  quae  dictu- 
rus  erat  ediscendi  causa  relegebat:  edidicerat  ilia,  cum 
scripserat;  id  eo  magis  in  illo  mirabile  videri  potest, 
quod  non  lente  et  anxie,  sed  eodem  paene  quo  dicebat 

ISimpetu  scribebat.      Illi  qui  scripta  sua  torquent,  qui  desu 
singulis  verbis  in  consilium  eunt,  necesse  est  quae  totiens 
animo  suo  admovent  novissime  adfigant :  at  quorumcum- 
que  stilus  velox  est,  tardier  memoria  est.     In  illo  non 
tantum  naturalis  memoriae  felicitas  erat,  sed  ars  summa 


SENECA    RHETOR  9 

et  ad  comprehendenda  quae  tenere  debebat  et  ad  custodi- 
enda,  adeo  ut  omnes  declamationes  suas  quascumque  dix- 
erat  teneret  etiam.  Itaque  supervacuos  sibi  fecerat  co- 
dices :  aiebat  se  in  animo  scribere.     Cogitata  dicebat  ita, 

5  ut  in  nullo  umquam  verbo  eum  memoria  deceperit.  Hi- 
storiarum  omnium  summa  notitia  :  iubebat  aliquem  nomi- 
nari  ducem  et  statim  eius  acta  cursu  reddebat ;  adeo  quae- 
ciimque  semel  in  animum  eius  descenderant  in  promptu 
erant.     Video  vos,  iuvenes  mei,  plus  iusto  ad  banc  eius  19 

10  virtutem  obstupescere ;  alia  vos  mirari  in  illo  volo  ;  hoc 
quod  tantum  vobis  videtur,  non  operosa  arte  tradi  i^otest. 
Intra  exiguum  paucissimorum  dierum  tempus  poterit 
quilibet  facere  illud  quod  Cineas  fecit,  qui  missus  a  Pyrrho 
legatus  ad  Romanes  postero  die  novus  homo  et  senatum 

15  et  omnem  urbauam  circumfusam  senatui  plcbem  nomini- 
bus  suis  persalutavit ;  aut  quod  ille  fecit  qui  recitatum  a 
poeta  novum  carmen  dixit  suum  esse  et  protinus  e  me- 
moria recitavit,  cum  hoc  ille  cuius  carmen  erat  facere  non 
posset;  aut  quod  fecit  Ilortensius  qui  a  Sisenna  provo- 

socatus  in  auctione  persedit  per  diem  totum  et  omnes  res  et 
pretia  et  emptores  ordiue  suo  argentariis  recognoscentibus 
ita  ut  in  nulla  re  falleretur  reccnsuit.  Cupitis  statim  dis- 
cere  ?  suspendam  cupiditatem  vestram  et  faciam  alteri 
beneficio  locum  ;  interim  hoc  vobis  in  quo  iam  obligatus 

25  sum  persolvam.      Plura  fortasse  de  Latrone  meo  vidcor20 
vobis  quam  audire  desiderastis  exposuisse;  ipse  quoque 
hoc  futurum  providerani;,  ut  memoriae  eius,  quotiens  oc- 
casio  fuisset,  difficulter  avellerer.     Nunc  his  tameii  ero 
contentus;  sed  quotiens  me  invitaverit  memoria,  libentis- 

sosime  faciam  ut  ilium  totum  et  vos  cognoscatis  et  ego  re- 
cognoscam,  Illud  unum  non  differam,  falsani  opinioneni 
de  illo  in  animis  bominum  convaluisse.  Putant  enim 
fortiter  quidem  sed  parum  subtiliter  eum  dixisse,  cum  in 
illo,  si  qua  alia  virtus  fuit,  et  subtiiitas  fuerit.     Id  quod  21 


10  SENECA   RHETOR 

nunc  a  nullo  fieri  animadverto  semper  fecit:  antequam 
dicere  inciperet  sedens  quaestiones  eius  quam  dicturus 
erat  controversiae  proponebat,  quod  summae  fiduciae  est. 
Ipsa  enim  actio  inultas  latebras  habet,  nee  facile  jjotest,  si 
quo  loco  subtilitas  defuit,  adparere,  cutn  orationis  cursuss 
audientis  indicium  impediat,  dicentis  abscondat;  at  ubi 
nuda  proponuntur  membra,  si  quid  ant  numero  aut  ordine 
excidit,  manifestum  est.  Quid  ergo  ?  unde  haec  de  illo 
fama  ?  niliil  est  iniquius  his  qui  nnsquam  pntant  esse 
subtilitatem,  nisi  ubi  nihil  est  praeter  subtilitatem ;  et  inio 
illo  cum  omnes  oratoriae  virtntes  assent,  hoc  fundamen- 
tum  superstructis  tot  et  tantis  molibus  obruebatur,  nee 
deerat  in  illo,  sed  non  eminebat;  et  nescio  an  maximum 
vitium  subtilitatis  sit  nimis  se  ostendere.  Magis  nocent 
insidiae  quae  latent;  utilissima  est  dissimulata  subtilitas  is 
22  quae  effectu  adjiaret,  habitu  latet.  [.  .  .]  Sed  iam  non 
sustineo  diutius  vos  morari :  scio  quam  odiosa  res  milii 
sit  Circensibus  pomjia. 


Controversiae,  Book  II.,  Introduction. — Fahianus. 

1      Cum  repeterem  quos  umquam  bene  declamantes  audis-20 
sem,  occurrit  mihi  inter  alios  Fahianus  philosophus,  qui 
adulescens  admodum  tantae  opinionis  in  declamando,quan- 
tae  jiostea  in  disputando  fuit.    Exercebatur  apud  Arellium 
Fuscum  cuius  genus  dicendi  imitatus  plus  deinde  laboris 
impendit  ut  similitudinem  eius  effugeret,  quam  impende-25 
rat  ut  exprimeret.    Erat  explicatio  Fusci  Arelli  splendida 
quidem  sed  operosa  et  implicata,  cultus  nirnis  adquisitus, 
comj)Ositio  verborum  mollior  quam  ut  illam  tam  Sanctis 
fortibusque  praeceptis  praeparans  se  aniuius  pati  posset ; 
summa  inaequalitas  orationis,  quae  modo  exilis  erat,  modo  30 
nimia  licentia  vaga  et  effusa  :  priucipia,  argumenta,  nar- 


SENECA   RHETOR  11 

rationes  aride  dicebantur,  in  descriptionibus  extra  legem 
omnibus  verbis,  dummodo  niterent,  permissa  libertas  ;  ni- 
hil acre,  nihil  solidum,  nihil  horridum;  splendida  oratio  et 
magis  lasciva  quam  laeta.  Ab  hac  cito  se  Fabiauiis  sepa-  2 
5  ravit  et  luxuriara  quidem  cum  voluit  abiecit,  obscuritatem 
non  potuit  evadere  ;  haec  ilium  usque  in  philosophiam 
prosecuta  est.  Saepe  minus  quam  audienti  satis  est  elo- 
quitur,  et  in  summa  eius  ac  simplicissima  facultate  di- 
cendi    antiquorum    tamen    vitiorum    remanent  vestigia. 

loQuaedam  tam  subito  desinunt,  ut  non  brevia  sint,  sed  ab- 
rupta.  Dicebat  autem  Fabianus  fere  dulces  sententias  et 
quotiens  inciderat  aliqua  materia  quae  convicium  seculi 
reciperet,  inspirabat  magno  magis  quam  acri  animo.  De- 
erat  illi  oratorium  robur  et  ille  pugnatorius  mucro,  splen- 

15  dor  vero  velut  voluntarius  non  elaboratae  orationi  aderat. 
Vultus  dicentis  lenis  et  pro  tranquillitate  morum  remis- 
sus  ;  vocis  nulla  contentio,  nulla  corporis  adseveratio,  cum 
verba  velut  iniussa  fluerent.  lam  videlicet  compositus  et 
pacatus  animus,  cum  veros  compressisset  adfectus  et  iram 

aodoloremque  procnl  expulisset,  parum  bene  imitari  poterat 
quae  effugerat.     Suasoriis  aptior  erat ;  locorum  habitus  3 
fiuminumque  decursus  et  urbium  situs  moresque  populo- 
rum  nemo  descripsit  abnndantius.    Numquam  inopia  ver- 
bi  substitit,  sed  velocissimo  ac  facillimo  cursu  omnes  res 

25beata  circumfluebat  oratio.  Ilaec  eo  libentius,  !Mcla,  fill 
carissime,  refero,  quia  video  animum  tuum  a  civilibus 
officiis  abhorrentem  et  ab  omni  ambitu  aversum  hoc 
unum  concupiscentem,  nihil  concupiscere.  Eloquentiae 
tandem  studeas  :  facilis  ab  hac  in  omnis  artis  discursus 

30  est  ;  instruit  etiam  quos  nou  sibi  exercet.  Xcc  est  quod 
insidias  tibi  putes  fieri,  quasi  id  agam,  ut  te  bene  cedentis 
studii  favor  teneat.  Ego  vero  non  snni  bonae  mentis  im- 
pedimeutum  :  pcrge  quo  inclinat  animus  et  paterno  con- 
tentus  ordine  subdue  fortunae  magnam  tui  partem.     Erat  4 


12  SENECA   RHETOR 

quiclem  tibi  mains  ingenium  quani  fratribus  tuis,  omnium 
bonarum  artium  capacissimum  :  est  et  hoc  ipsum  melioris 
ingcnii  i)ignus,  nou  conriimpi  bonitate  eius,  lit  illo  male 
utaris.  Sed  quoiiiam  fratribus  tuis  ambitiosa  curae  sunt, 
foroque  se  et  bonoribus  parant  in  quibus  ipsa  quae  spe-  5 
rantur  timenda  sunt,  ego  quoque  eius  alioqui  processus 
avidus  et  bortator  laudatorque  vel  periculosae  dum  hone- 
stae  modo  industriae  duobus  filiis  navigantibus  te  inportu 
retineo.  Sed  proderit  tibi  in  ilia  quae  tota  mente  agitas 
declamandi  exercitatio,  sicut  Fabiano  prof  uit :  qui  ali-io 
quando  Sextium  audiret,  nihilominus  declamitabat  et  tarn 
diligenter,  ut  putares  ilium  illi  studio  parari,  non  per  illud 
lalteri  praeparari.  Ilabuit  et  Blandum  rbetorem  praecep- 
torem  qui  primus  eques  Romanus  Romae  docuit  :  ante 
ilium  intra  libertinos  praeceptorcs  pulcberrimae  discipli- 15 
nae  continebantur,  et  minime  probabili  more  turpe  erat 
docere  quod  honestum  erat  discere.  Nam  primus  omnium 
Latinus  rhetor  Romae  fuit  puero  Cicerone  Plotius.  Apud 
Blandum  diutius  quam  apud  Fuscum  Arellium  studuit, 
sed  cum  iam  transf ugisset,  eo  tempore  quo  eloquentiae  20 
studebat  non  eloquentiae  causa.  Scio  futurum,  ut  audi- 
tis  eius  sententiis  cupiatis  multas  audire.  Sed  nee  ille 
diu  declamationibus  vacavit  et  ego  tanto  minorem  natu 
quam  ipse  eram  audiebam  quotiens  inciderat,  non  quo- 
tiens  volueram.  In  hunc  ergo  libellum  quaecumque  ab  25 
illo  dicta  teneo  conferam. 


Confroversiae,  Booh  III.,  Introditdion. — Cassius  Severus. 

1     Quosdam  disertissimos  cognovi  viros  non  respondentis 
famae  suae  cum  declamarent,  in  foro  maxima  omnium 
admiratione  dicentes,  simul  ad  has  domesticas  exercita-so 
tiones  seccsserant  desertos  ab  ingenio  suo.     Quod  accidere 


SENECA   EHETOE  13 

plerisque  aeque  mihi  mirum  qiiam  certiim  est.  Memini 
itaque  me  a  Sevcro  Cassio  quaerere,  quid  esset  cur  in 
declamationibus  eloquentia  illi  sua  non  responderet.  In  2 
nullo  enim  hoc  fiebat  notabilius.  Oratio  eius  erat  valens, 
cculta,  vigentibus  plena  sententiis  ;  nemo  minus  passus  est 
aliquid  in  actione  sua  otiosi  esse  ;  nulla  pars  erat  quae 
non  sua  virtute  staret,  nihil  in  quo  auditor  sine  damno 
aliud  ageret,  omnia  intenta,  aliquid  petentia  ;  nemo  magis 
in  sua  potestate  liabuit  audientium  adfectus.     Verum  est 

10 quod  de  illo  dicit  Gallio  noster:    'cum  dicebat,  rerum 
potiebatur,  adeo  omnes  imperata  faciebant ;  cum  ille  vo- 
luerat,  irascebantur.     Nemo  non  illo  dicente  timebat,  ne 
desineret.'     Non  est  quod  ilium  ex  his  quae  edidit  aesti-3 
metis  ;  sunt  quidem  et  haec  quibus  eloquentia  eius  agno- 

i5scatur;  auditus  tamen  longe  maior  erat  quam  lectus. 
Non  hoc  ea  portione  illi  accidit,  qua  omnibus  fere  quibus 
maiori  commendationi  est  audiri  quam  legi,  sed  in  illo 
longe  mains  discrimen  est.  Primum  tantundem  erat  in 
homine  quantum  in  ingenio  :  corporis  magnitude  conspi- 

20cua,  suavitas  valentissimae  vocis — quamvis  haec  inter  se 
raro  coeant,  ut  eadem  vox  et  dulcis  sit  et  solida  —  pro- 
nuntiatio  quae  histrionem  posset  producere,  nee  tamen 
quae  histrionis  posset  videri.     Nee  enim  quicquam  magis  4 
in  illo  mirareris  quam  quod  gravitas  quae  deerat  vitae, 

25  action!  supcrerat :  quamdiu  citra  iocos  se  continebat, 
censoria  oratio  erat.  Deinde  ipsa  quae  dicebat  meliora 
erant  quam  quae  scribebat.  Vir  enim  praesentis  animi  et 
maioris  ingenii  quam  studii  magis  placebat  in  his  quae 
inveniebat  quam  in  his  quae  adtulerat.     lam  vero  iratus 

3ocommodius  dicebat,  et  ideo  diligentissime  cavebant  homi- 
nes, ne  dicentem  interpellarent.     Uni  illi  proderat   ex- 5 
cuti ;  melius  semper  fortuna  quam  cura  de  illo  merebat. 
Numquam  tamen  haec  felicitas  illi  persuasit  neglegentiam. 
Uno  die  privatas  plures  quam  duas  agebat  et  ita  ut  alteram 


14  SENECA   RHETOR 

ante  meridiem  ageret,  alteram  post  meridiem ;  publicam 
vero  niimquam  amplins  quam  uiiam  uno  die.  Nee  tamen 
scio  quem  reum  illi  defendere  nisi  se  contigerit :  adeo 
nusquam  rerum  iillam  materiam  dicendi  nisi  in  periculis 

6suis  habuit.  Sine  commentario  numquam  dixit  nee  hoes 
commentario  contentus  erat  in  quo  nudae  res  ponuntur, 
sed  ex  maxima  parte  perscribebatur  actio  ;  ilia  qnoque 
quae  salse  dici  poterant  adnotabantur  ;  sed  cum  procedere 
nollet  nisi  instructus,  libenter  ab  instrumentis  recedebat. 
Ex  tempore  coactus  dicere  infinito  se  antecedebat.  Num-  lo 
quam  non  utilius  erat  illi  deprehendi  quam  praeparari ; 
sed  magis  ilium  suspiceres  quod  diligentiam  non  relinque- 

7  bat,  cum  illi  tam  bene  temeritas  cederet.  Omnia  ergo 
habebat  quae  ilium  ut  bene  declamaret,  instruerent : 
pbrasin  non  vulgarem  nee  sordidam  sed  lectam,  genus i3 
dicendi  non  remissum  aut  languidum  sed  ardens  et  conci- 
tatum,  non  lentas  nee  vacuas  explicationes  sed  plus  sen- 
suum  quam  verborum  habentes,  diligentiam,  maximum 
etiani  mediocris  ingenii  subsidium.  Tamen  non  tantum 
infra  se  cum  declamaret,  sed  infra  multos  erat:  itaque2o 
raro  declamabat  et  non  nisi  ab  amicis  coactus. 


The  one-sidedness  of  genius. 

8  Sed  quaerenti  mihi,  quare  in  declamationibus  impar 
sibi  esset,  baec  aiebat:  quod  in  me  miraris  paene  omnibus 
evenit.  Magna  quoque  ingenia — a  quibus  multum  abesseas 
me  scio — quando  plus' quam  in  uno  eminuerunt  opere  ? 
Ciceronem  eloquentia  sua  in  carminibus  destituit;  Vergi- 
lium  ilia  felicitas  ingenii  sui  in  oratione  soluta  reliquit; 
orationes  Sallustii  in  bonorem  historiarum  legentur;  elo- 
quentissimi  viri  Platonis  oratio  quae  pro  Socrate  scrijjtaao 

9  est  nee  patrono  nee  reo  digna  est.     Hoc  non  ingeniis  tan- 


SENECA   KHETOR  15 

turn,  set!  corporibus  videtis  accidere,  qnonim  vires  non  ad 
omnia  quae  viribus  efficinntur  aptae  sunt:  illi  nemo  luc- 
tando  par  est;  ille  ad  tollendam  magni  ponderis  sarciuani 
praevalet;  ille  quicquid  adprehendit,  non  remittit,  sed  in 
sproclive  nitentibus  veliicnlis  moraturas  manus  inicit.     Ad 
animalia  veni:  alii  ad  aprum,  alii  ad  cervum  canes  faci- 
unt;    equorum    non    omnium,   quamvis    celerrimi    sint, 
idonea  curriculis  velocitas  est ;  quidam  melius  equitem 
patiuntur,   quidam  iugum.      Ut    ad    meum   te   morbum  10 
lovocem,  Pylades  in  comoedia,  Batbyllus  in  tragoedia  mul- 
tum  a  se  aberant;  cognomini  meo  cum  velocitas  pedum 
non  concedatur  tantum,  sed  obiciatur,  lentiores  manus 
sunt;  quidam  cum  boplomachis,  quidam  cum  Tbraecibns 
optime  pugnant  et  quidam  sic  cum  scaena  componi  cupi- 
isunt  quomodo  alii  timent.    "In  ipsa  oratione  quamvis  una 
materia  sit,  tamen  ille  qui  optime  argumentatur,  negle- 
gentius  narrat;  ille  non  tam  bene  implet  quam  praeparat. 
Passienus  noster  cum  coepit   dicere,  secundum  princi- 
pium  statim  fuga  fit,  ad   epilogum   omnes  revertimur, 
20  media  tantum  quibus  necesse  est  audiunt.     Miraris  eun-11 
dem  non  aeque  bene  declamare  quam  causas  agere  aut 
eundem  non   tam  bene   suasorias   quam   iudiciales   con- 
troversias  dicere?     Silo  Pompeius  sedens  et  facundus  et 
literatus  est  et  haberetur  disertus,  si  a  praelocutione  di- 
ss mitteret:  declamat  tam  male,  ut  videar  belle  optasse  cum 
dixi:  numquam  surgas.     Magna  et  varia  res  est  eloquentia 
neque  adhuc  ulli  sic  indulsit,  ut  tota  contingeret;  satis 
felix  est  qui  in  aliquam  eius  partem  receptus  est.     Ego  12 
tamen  et  propriam  causam  videor  posse  reddere:  adsuevi 
30 non  auditorem  spectare  sed  iudicem;  adsuevi  non  milii 
respondere  sed  adversario  ;  non  minus  devito  supcrvacua 
dicere   quam    contraria.      In    scbolastica    quid    non    su- 
pervacuum  est,  cum  ipsa  supervacua  sit  ?     Indicabo  tibi 
adfectum   meum  :  cum  in  foro  dico,  aliquid.  ago ;   cum 


IG  SENECA    RHETOR 

declamo,  id  quod  bellissime  Ccnsorimis  aiebat  de  liis 
qui  houores  in  municipiis  ambitiose  peterent :  videor 
13mihi  in  somniis  laborare.  Deinde  res  ipsa  diversa  est: 
totum  aliud  est  pugnare,  aliud  ventilare.  Hoc  ita  semper 
arbitratum  est,  scholam  quasi  ludum  esse,  forum  arenam  ;5 
et  ideo  ille  primum  in  foro  verba  facturus  tiro  dictus 
est..  Agedum  istos  declamatores  produc  in  senatum,  in 
forum  :  cum  loco  mutabuntur ;  velut  adsueta  clauso  et 
delicatae  umbrae  corpora  sub  divo  stare  non  possunt,  non 
imbrem  ferre,  non  solem  sciunt,  vix  se  inveniunt ;  adsue-  lo 

14  runt  enim  suo  arbitrio  diserti  esse.  Non  est  quod  orato- 
rem  in  hac  puerili  exercitatione  spectes.  Quid,  si  velis 
gubernatorera  in  piscina  aestimarc  ?  diligentissime  me  tibi 
excusarem,  tamquam  huic  rei  non  essem  natus,  nisi  scirem 
et  Pollioncm  Asinium  et  Mes'salam  Corvinum  et  Passie-  is 
num  qui  nunc  primo  in  loco  stat  minus  bene  audiri  quam 

15  Cestium  aut  Latronem.  Utrum  ergo  putas  hoc  dicentium 
vitium  esse  an  audientium  ?  non  illi  peius  dicunt,  sed  hi 
corruptius  indicant :  pueri  fere  aut  iuvenes  scholas  fre- 
quentant ;  hi  non  tantum  disertissimis  viris  quos  pauloso 
ante  rettuli  Cestium  suum  praeferunt,  sed  etiani  Ciceroni 
praeferrent,  nisi  lapides  timerent.  Quo  tamen  uno  mode 
possunt  praeferunt  :  huius  enim  declamationes  ediscunt, 
illius  orationes  non  legunt  nisi  eas  quibus  Cestius  rescrip- 

16  sit.  Memini  me  intrare  scholam  eius  cum  recitaturus  25 
esset  in  Milonem ;  Cestius  ex  consuetudine  sua  miratus 
dicebat :  si  Thraex  essem,  Fusius  essem  ;  si  pantomimus 
essem,  Bathyllus  essem ;  si  equus,  Melissio.  Non  continui 
bilem  et  exclamavi  :  si  cloaca  esses,  maxima  esses.  Risus 
omnium  ingens ;  scholastici  intueri  me,  quis  essem  qui  30 
tarn  crassas  cervices  haberem.  Cestius  Ciceroni  respon- 
surus  mihi  quod  responderet  non  invenit,  sed  negavit  se 
executurum,  nisi  exissem  de  domo.     Ego  negavi  me  de 

17balneo  publico  exiturum,  nisi  lotus  essem.     Deinde  libuit 


SENECA   EHETOE  17 

Ciceroni  de  Cestio  in  foro  satisfaeore.  Suljindc  nanctns 
eum  in  ius  ad  praetoreni  voco  et  cum  quantum  volebam 
iocorum  conviciornmque  effudissem,  postulavi,  ut  praetor 
nomen  eius  reciperet  lege  inscripti  maleficii.  Tanta  illius 
5  perturbatio  fuit,  ut  advocationem  peteret.  Deinde  ad  alte- 
ram praetorem  eduxi  et  ingrati  postulavi.  lam  apud  prae- 
torem  urbanum  curatoreni  ei  petebam  ;  intervenientibus 
amicisquiad  hoc  spectaculum  concurrerant  et  rogantibus 
dixi  molestum  me  amplius  non  futurum,  si  iurasset  diser- 

10  tiorem  esse  Ciceronem  quam  se.     Nee  hoc  ut  faceret  vel 
ioco  vel  serio  effici  potuit.     Hanc,  inquit,  tibi  fabellam  18 
rettuli,  ut  scires  in  declamationibus  tantum  non  aliud 
genus  hominum  esse.    Si  comparari  illis  volo,  non  ingenio 
mihi  maiore  opus  est,  sad  sensu  minore.     Itaque  vix  iam 

i5optineri  solet,  ut  declamem  ;  illud  optineri  non  potest,  ut 
vclimaliis  quam  familiarissimis  audientibus.  Et  itafacie- 
bat.  Declamationes  eius  inaequales  erant,  sed  ea  quae 
eminebant  in  quacumque  declamatione  posuisses,  inaequa- 
lem  earn  fecissent.     Compositio  aspera,  et  quae  vitaret  con- 

20  clusionem,  sententiae  vivae.  Iniquom  tamen  erit  ex  his 
eum  aestimari  quae  statim  subtexam  :  non  enim  haec  ille 
optime  dixit,  sed  haec  ego  optinie  teneo. 


Gontroversiae,  Book  X.,  Introduction. — Titus  Labienus. 

De  T.  Lahieno  intcrrogatis  ?  declamavit  non  apte  qui- 4 

25dem  populo,  sed  egregio,     Non  admittebat  populum   et 

quia  nondum  haec  consuetudo  erat  inducta  et  quia  puta- 

bat  turpo  ac  frivolae  iactationis.     Adfectabat  enim  censo- 

rium  supercilium,  cum  alius  animo  esset :  magnns  orator, 

qui  multa  impedimenta  eiuctatus  ad  famam  ingenii  con- 

3ofitentibus  magis  hominibus  pervcnerat  quam  volentibus. 

Summa  egestas  erat,  summa  infamia,  summum  odium. 

2 


18  SENECA   RHETOR 

Magna  autem  debet  esse  eloquentia  quae  invitis  placeat  et 
cum  ingenia  favor  liominum  ostendat,  favor  alat,  quan- 
tam  vim  esse  oportet  quae  inter  obstantia  erumpat ! 
Nemo  erat  qui  non  cum  homini  omnia  obiceret,  ingenio 

5  multum  tribueret.  Color  orationis  antiquae,  vigor  novae,  5 
cultus  inter  nostrum  ac  prius  saeculum  medius,  ut  ilium 
posset  utraque  pars  sibi  vindicare.  Libertas  tanta,  ut 
libertatis  nomen  excederet  et,  quia  passim  ordines  liomi- 
nesque  laniabat,  Rabienus  vocaretur.  Animus  inter  vitia 
iugens  et  ad  similitudinem  ingenii  sui  violentus,  qui  Pom-  lo 
peianus  spiritus  nondum  in  tanta  pace  posuisset.  In  hoc 
primum  excogitata  est  nova  poena:  affectum  est  enim  per 
inimicos  ut  omnes  eius  libri  comburerentur :  res  nova  et 

Ginvisitata  supplicium  de   studiis   sumi.      Bono  hercules 
publico  ista  in  poenas  ingeniorum  versa  crudelitas  post  is 
Ciceronem  inventa  est:  quid  enim  futurum  fuit,  si  tri- 
umviris  libuisset  et  ingenium  Cicerouis  proscribere  ?  sunt 
di  immortales  lenti  quidem  sed  certi  vindices  generis  hu- 
mani  et  magna  exempla  in  caput  invenientium  regerunt, 
ac  iustissima  patiendi  vice  quod  quisque  alieno  excogitavit2o 
supplicio  saepa  expiat  suo.    Quae  vos,  dementissimi  homi- 
nes,  tanta  vecordia  agitat  ?   parum  videlicet  in  poenas 
notae  crudelitatis  est :  conquiritis  in  vosmet  ipsos  nova 
quibus  pereatis  et  si  quid  ab  omui  patientia  rerum  natura 
subduxit,  sicut  ingenium  memoriamque  nominis,  invenitis25 
quemadmodum  reducatis  ad  eadem  [rem]  corporis  mala. 

7  Facem  studiis  subdere  et  in  monumenta  disciplinarum 
animadvertere  quanta  et  quam  non  contenta  cetera  ma- 
teria saevitia  est  I  Di  melius,  quod  eo  saccule  ista  inge- 
niorum supplicia  coeperunt  quo  ingenia  desierant  !  Eiusao 
qui  banc  in  scripta  Labieni  sententiam  dixerat  postea  vi- 
ventis  adhuc  scripta  combusta  sunt ;  iam  non  malo  ex- 
emplo  quia  suo.  Non  tulit  banc  Labienus  contumeliam 
nee  superstes  esse  ingenio  suo  voluit,  sed  in  monimenta 


SENECA.  lillETOR  1!) 

se  maiorum  suorum  ferri  iussit  atque  [ita]  includi,  veritns 
scilicet,  ne  ignis  qui  nomini  suo  subiectus  erat  corpori 
negaretur  :  non  finivit  tautum  se  ipse.,  sed  etiam  sepelivit. 
Meniini  aliqiiando  cum  recitaret  historiam,  magnam  par-  8 

stem  ilium  libri  convoluisse  et  dixisse :  haec  quae  transeo 
post  mortem  meam  legentur.  Quanta  in  illis  libertas  fuit 
quam  etiam  Labienus  extimuit  ?  Cassi  Severi,  hominis 
Labieno  invisissimi,  belle  dicta  res  ferebatur  illo  tempore 
quo  libri  Labieni  ex  seuatus  consulto  urebantur  :  nunc 

10  me,  inquit,  vivum  uri  oportet  qui  illos  edidici.  Mon- 
strabo  bellum  vobis  libellum  quem  a  Gallione  vestro  pe- 
tatis.  Recitavit  rescriptum  Labieno  pro  Bathyllo  Mae- 
cenatis,  in  quo  suspicietis  adulescentis  animum  illos  dentes 
ad   mordendum   provocantis.      Nunc   autem,    puto,   iam  9 

15  nihil  quod  interrogetis  restat. 


Suasoria  VI. — The  Death  and  Character  of  Cicero. 

Qaoniam  in  banc  suasoriam   [Deliberat  Cicero  an  14 
Antonium   deprecetur]   incidimus,  non   alienum   puto 
indicare,  quomodo  quisque  se  ex  historicis  adversus  me-  • 

aomoriam  Ciceronis  gesserit.  Nam  quin  Cicero  nee  tarn 
timidus  fuerit,  ut  rogaret  Antouium,  nee  tam  stultus,  ut 
exorari  posse  eum  speraret,  nemo  dubitat  excepto  Asinio 
Pollione  qui  infestissimus  famae  Ciceronis  permansit.  Et 
is  etiam  occasionem  scbolasticis  alterius  suasoriae  dedit ; 

25  Solent  enim  scholastici  declamitare  :  deliberat  Cicero  an 
salutem  promittente  Antonio  orationes  suas  comburat. 

Haec  inepte  ficta  cuilibet  videri   potest.     Pollio  vult  15 
illam  veram  videri;  ita  enim  dixit  in  ea  oratione  quam 
pro  Lamia  edidit :  [^Asinii  Pollionis]    '  Itaque  numquam 

30  per  Ciceronem  mora  fuit,  quin  eiuraret  suas  quas  cupi- 
dissime  effuderat  orationes  in  Antonium;  multiplicesque 


20  SENECA   EHETOR 

numei'o  et  accnratius  scriptas  illis  contrarias  edere  ac  vel 
ipse  palam  pro  contiono  recitare  pollicebatur';  adiece- 
ratque  his  alia  sordidiora  inulto,  ut  ibi  facile  liqueret  hoc 
totum  adeo  falsum  esse,  ut  ne  ipse  quidem  Pollio  in  histo- 
riis  suis  ponere  ausus  sit.  Huic  certe  actioni  eius  pro  5 
Lamia  qui  interfueruut  uegant  eum  haec  dixisse — nee  enim 
mentiri  sub   triumviroruni    conscientia   sustinebat  —  sed 

16  postea  composuisse.  Nolo  autem  vos,  iuvenes  mei,  con- 
tristari,  quod  a  declamatoribus  ad  historicos  transeo. 
Satisfaciam  vobis  et  fortasse  efficiam,  ut  his  seutentiisio 
lectis  solidis  et  verum  habentibus  a  scholasticis  recedatis: 
sed  quia,  hoc  si  iam  recta  via  consequi  non  potero,  deci- 
pere  vos  cogar,  velut  salutarem  daturus  pueris  potioneni 
at  sumpti  poculi.  Livius  adeo  retractationis  consilium 
habuisse  Ciceronem  non  dicit,  ut  neget  tempus  habuisse ;  15 

17ita  enim  ait:  Marcus  Cicero  sub  adventum  triumviro- 
rum  urbe  cesserat  pro  certo  liabens  id  quod  erat,  non 
magis  se  Antonio  eripi  quam  Caesari  Cassium  et  Bru- 
tum  posse:  primo  in  Tusculanum  fugerat,  inde  transversis 
itineribus  in  Formianum  ut  ab  Caieta  navem  conscensurus2o 
proficiscitur.  Vnde  aliquotiens  in  altum  provectum  cum 
modo  venti  adversi  rettulissent,  modo  ipse  iactationem 
navis  caeco  volvente  fiuctu  pati  non  posset,  taediun  tan- 
dem eum  et  fugae  et  vitae  cepit,  regressusque  ad  superio- 
rem  villam,  quae  paulo  plus  mille  passibus  a  marl  abest,  25 
'moriar,'  inquit,  'in  patria  saepe  servata.'  Satis  constat 
servos  fortiter  fideliterque  paratos  fuisse  ad  dimicandum ; 
ipsum  deponi  lecticam  et  quietos  pati  quod  sors  iniqua 
cogeret  iussisse.  Prominenti  ex  lectica  praebentique  innio- 
tam  cervicem  caput  praecisum  est.  Nee  hoc  satis  stolidae  30 
crudelitati  militum  fuit:  manus  quoque  scripsisse  aliquid 
in  Antonium  exprobrantes  praeciderunt.  Ita  relatum  ca- 
put ad  Antonium  iussuque  eius  inter  duas  manus  in  ro- 
stris  positum,  ubi  ille  consul,  ubi  saepe  consularis,  ubi  eo 


SENECA   EHETOE  21 

ij)SO  anno  adversus  Antoniiim  quanta  nulla  umquam  hu- 
mana  vox  cum  admiratione  eloquentiae  auditus  fuerat: 
vix  adtollentes  lacrimis  oculos  humentes  intueri  trucidati 
membra  civis  poterant.  Bassus  Aiifidius  et  ipse  nihil  18 
5  de  animo  Ciceronis  dubitavit,  quin  fortiter  se  morti  non 
praebuerit  tantum,  sed  obtulerit.  Anfidi  Bassi :  Cicero 
paulum  remoto  velo  postquam  armatos  vidit,  'ego  vero 
consisto/  ait,  'accede  veterane,  et  si  hoc  saltim  potes 
recte  facere,  incide  cervicem/  Trementi  delude  dubi- 
lotantique:  'quid  si  ad  me/  iuquit,  'primum  venissetis?' 
Creniutius  Cordis  et  ipse  ait  Ciceronem  secum  cogitasse,  19 
utrumne  Brutum,  an  Cassium,  an  Sex.  Pompeium  peteret, 
sed  omnia  illi  displicuisse  praeter  mortem.  Cremuti 
Cordi :  Quibus  visis  laetus  Antonius,  cum  peractam  pro- 
is  =!criptionem  suam  dixisset  esse,  quippe  non  satiatus  modo 
caedendis  civibus,  sed  differtus  quoque,  super  rostra  ex- 
ponit.  Itaque  quo  saepissime  ingenti  circumfusus  turba 
processerat,  quae  paulo  ante  coluerat  piis  contionibus  in 
quibus  multorum  capita  servaverat,  eo  tum  per  artus  singu- 
20  los  laceratus,  aliter  ac  solitus  erat  a  civibus  suis  conspectus 
est,  praependenti  capiti  orique  eius  inspersa  sanie,  brevi 
ante  princeps  senatus  Eomanique  nominis  titulus,  turn 
pretium  interfectoris  sui.  Praecipue  tamen  solvit  pecto- 
ra  omnium  in  lacrimas  gemitusque  visa  ad  caput  eius  de- 
25ligata  manus  dextera,  divinae  eloquentiae  ministra;  cete- 
rorumque  caedes  privatos  luctus  excitaverunt,  ilia  una 
communem.  Bruttedi  Nigri :  'Elapsus  interim  altera  20 
parte  villae  Cicero  lectica  per  agros  ferebatnr;  sed  ut 
vidit  adpropinquare  notum  sibi  militem,  Popilium  nomine, 
30  memor  defensum  a  se  laetiore  vultu  adspexit.  At  ille 
victoribus  id  ipsum  imputaturus  occupat  f acinus  caputque 
decisum  nihil  in  ultimo  fine  vitae  facientis,  quod  alteru- 
tram  in  partem  posset  notari,  Antonio  portat  oblitus  se 
paulo   ante   defensum  ab  illo.      Et   hie  voluit  positi   in 


22  SENECA   KHETOK 

rostris  capitis  miserabilem  faciem  describere  sed  magni- 
21  tudine  rei  obrutus  est.  Vt  vero  iussu  Antonii  inter  duas 
manus  positum  in  rostris  caj)ut  conspectum  est,  quo  toti- 
ens  auditiim  erat  loco,  datae  gemitu  et  fletn  maximo  viro 
inferiae,  nee,  ut  solet  vitam  depositi  in  rostris  corporis  5 
contio  audivit,  sed  ijisa  narravit.  Nulla  non  pars  fori 
aliquo  actionis  inclutae  signata  vestigio  erat;  nemo  non 
aliquod  eius  in  se  merituni  fatebatur:  hoc  certe  publicum 
beneficium  palam  erat,  illam  miserrimi  temporis  servitu- 
tem  a  Catilina  dilatam  in  Antonium.'  lo 

Quoties  magni  alicuius  viri  mors  ab  historicis  narrata 
est,  totiens  fere  consummatio  totius  vitae  et  quasi  funebris 
laudatio  redditnr.  Hoc  semel  aut  iterum  a  Tliucydide 
factum,  item  in  paucissimis  personis  usurpatum  a  Sal- 
lustio,  T.  Livius  beuignius  omnibus  magnis  viris  praesti-is 
tit :  sequentes  liistorici  multo  id  effusius  fecerunt.  Cice- 
roni hoc,  ut  Graeco  verbo  utar,  tTn-cKpiof  Livius  reddit. 
23 '  Vixit  tres  et  sexaginta  annos,  ut,  si  vis  afuisset,  ne  inma- 
tura  qnideni  mors  videri  possit.  Ingenium  et  operibus  et 
praemiis  operum  felix,  ipse  fortunae  din  prosperae  ;  in  20 
longo  tenore  felicitatis  magnis  interim  ictus  vulneribus, 
exilio,  ruina  partium  pro  quibus  steterat,  filiae  exitu  tarn 
tristi  atque  acerbo,  omnium  adversorum  nihil  ut  viro  dig- 
num  tulit  praeter  mortem,  quae  vere  aestimanti  minus 
indigna  videri  potuit,  quod  a  victore  inimico  nil  crudelius25 
passurus  erat  qur^m  quod  eiusdem  fortunae  compos  ipse 
fecisset.  Si  quis  tamen  virtutibus  vitia  pensaret,  vir  mag- 
nns  ac  memorabilis  fuit  et  in  cuius  laudes  exsequendas 
Cicerone  laudatore  opus  fuerit."  V^t  est  natura  candi- 
dissimus  omnium  magnoruni  ingeniorum  aestimator  T.  30 
23  Livius,  plenissimuni  Ciceroni  testimonium  reddidit.  Co?'- 
di  Cremuti  non  est  operae  pretiuni  referre  redditam  Cice- 
roni laudationem  ;  nihil  enim  ipso  aut  Cicerone  dignum 
est,  ac  ne  hoc  quidem  quod  paene  maxime  tolerabile  est: 


8ENECA    RHETOR  23 

'Proprias  enini  simultates  dcponendas  intercliim  pntabat, 
publicas  numquam  vi  decernendas  :  civis  iion  solum  mag- 
nitudine  virtutum,  sed  multitudine  quoque  conspiciendus/ 
Aitfidi  Bassi :  'Sic  M.  Cicero  decessit,  vir  natus  ad  rei- 

spublicae  salutem,  quae  diu  defensa  ct  administrata  in 
senectute  demum  e  manibus  eius  elabitur,  uuo  ipsius  vitio 
laesa,  quod  nihil  in  salutem  eius  aliud  illi  quam  si  caru- 
isset  Antonio  placuit.  Vixit  sexaginta  et  tres  annos  ita, 
ut  semper  aut  peteret  alteram  aut  invicem  peteretur, 

lonullamque  rem  rarius  quam  diem  ilium,  quo  nullius  in- 
teresset  ipsuni  mori,  vidit.'     PolUo  quoque  Asinins,  qui  24 
Verrem   Ciceronis   reum  fortissime   raorientem   tradidit, 
Ciceronis    mortem    solus    ex    omnibus    maligne   narrat, 
testimonium   tamen   quamvis    invitus   plenum   ei   reddi- 

15  dit  :  '  Huius  ergo  viri  tot  tantisque  operibus  mansuris 
in  omue  aevum  jiraedicarc  de  ingenio  atque  industria 
sui)ervacuum  est.  Natura  autem  atque  fortuna  pariter 
obsecuta  est  ei,  si  quidem  facies  decora  ad  senectu- 
tem   prosperaque  permansit  valetudo,  turn  pax  diutina, 

20  cuius  instructus  erat  artibus,  contigit.  Namque  ad  pri- 
scam  severitatem  iudiciis  exactis  maxima  noxiorum  multi- 
tudo  provenit,  quos  obstrictos  patrocinio  incolumes  ple- 
rosque  habebat.  lam  felicissima  consulatus  ei  sors  petendi 
et  gerendi  (magna  munera  deum)  cousilio  industriaque. 

25  Ytinam  moderatius  sccundas  res  et  fortius  adversas  ferre 
potuisset !  Namque  utraeque  cum  evenerant  ei,  mutari 
eas  non  posse  rcbatur.  Inde  sunt  invidiae  tempestatos 
coortae  graves  in  eum,  eo  certiorque  inimicis  adgrediendi 
fiducia;   maiore  enim  simultates  adpetebat  animo  quam 

3ogerebat.  Sed  quando  mortalium  nulli  virtus  perfecta  con- 
tigit, qua  maior  pars  vitae  atque  ingenii  stetit,  ea  iudican- 
dum  de  homiue  est.  Atque  ego  ne  miserandi  quidem  cxi- 
tus  eum  fuisse  iudicarem,  nisi  ipse  tam  miserani  mortem 
putasset.'    Adfirmare  vobis  possum  nihil  esse  in  historiis25 


24  SENECA   RHETOR 

eius  hoc  quern  rettuli  loco  disertiiis,  ut  mihi  tunc  non 
laudasse  Ciceronem,  sed  certasse  cum  Cicerone  videatur. 
Nee  hoc  deterrendi  causa  dico,  ne  historias  eius  legere 
concupiscatis  :  coucupiscite  et  poenas  Ciceroni  dabitis. 
Nemo  tamen  ex  tot  disertissimis  viris  melius  Ciceronis  5 
mortem  deploravit  quam  Severus  Cornelius  : 

26  Oraque  magnanimum  spirantia  paene  virorum 
In  rostris  iacuere  suis  :  sed  enim  abstulit  omnis, 
Tamquam  sola  foret,  rapti  Ciceronis  imago. 

Tunc  redeunt  animis  ingentia  consulis  acta  10 

lurataeque  manus  deprensaque  foedera  noxae 

Patriciumque  nefas  extinctum  :  poena  Cethegi 

Deiectusque  redit  votis  Catilina  nefandis. 

Quid  favor  aut  coetus,  pleni  quid  honoribus  anni 

Profuerant  ?  sacris  exculta  quid  artibus  aetas  ?  is 

Abstulit  una  dies  aevi  decus,  icl;aque  luctu 

Conticuit  Latiae  tristis  facuudia  linguae. 

Vnica  sollicitis  quondam  tutela  salusque, 

Egregiuni  semper  patriae  caput,  ille  senatus 

Vindex,  ille  fori,  legum  ritusque  togaeque,  20 

Publica  vox  saevis  aeternum  obmutuit  armis. 

Informes  voltus  sparsamque  cruore  nefando 

Canitiem  sacrasque  manus  operumque  ministras 

Tantorum  pedibus  civis  proiecta  superbis 

Proculcavit  ovans  nee  lubrica  fata  deosque  25 

Respexit,     Nullo  luet  hoc  Antonius  aevo. 

Hoc  nee  in  Emathio  mitis  victoria  Perse, 

Nee  te,  dire  Syphax,  non  fecerat  hoste  Philippo ; 

Inque  triumphato  ludibria  cuncta  lugurtha 

Afuerant,  nostraeque  cadens  ferns  Hannibal  irae  30 

Membra  tamen  Stygias  tulit  inviolata  sub  umbras. 

27  Non  fraudabo   municipem  nostrum  bono  versu,  ex  quo 
hie  multo  melior  Sever i  Cornelil  processit : 

Conticuit  Latiae  tristis  facundia  linguae. 


SENECA   EHETOR  25 

Sextilius  Ena  fuit  homo  ingeniosns  magis  qnam  eru- 
ditus,  inaequalis  poeta  et  plane  quibusdam  locis  talis, 
quales  esse  Cicero  Cordubeuses  poetas  ait,  pingue  quiddam 
soiiantis  atque  peregrinnm.     Is   hanc  ijjsam  proscrijjti- 

5  0uem  recitaturus  in  domo  Messalae  Corvini  Pollionem 
Asinium  advocaverat,  et  in  principio  liunc  versum  non 
sine  adsensu  recitavit : 

Deflendus  Cicero  est  Latiaeque  silentia  linguae. 
Pollio  Asinius  non  aequo  animo  tulit  et  ait :  '  Messala, 

10  tu  quid  tibi  liberum  sit  in  domo  tua,  videris :  ego  istum 
auditurus  non  sum  cui  mutus  videor';  atque  ita  consur- 
rexit.  Enae  iuterf uisse  recitationi  Severum  quoque  Corne- 
lium  scio,  cui  nou  aeque  displicuisse  hunc  versum  quara 
Pollioni   adparet,  quod   meliorem  quidem,  sed  non   dis- 

15  similem  illi  et  ipse  composuit. 


C.  VELLEIVS   PATERCVLVS 

Our  knowledge  of  this  historian  is  wholly  based  npon  information 
given  bj'  himself.  From  it  we  learn  tiiat  lie  served  for  many  years 
as  a  soldier,  reaching  the  rank  of  a  piefect  of  cavalry  and  legate. 
He  took  part  in  the  campaigns  in  Gennauy  and  Pannonia  under 
Tiberius,  who  subsequently  secured  for  him  the  praetorship,  with 
which  office  his  public  activity  seems  to  have  ended. 

When  well  advanced  in  years  Velleius  wrote  his  history,  in  two 
books,  dedicating  it  to  the  consul  Vinicius.  The  work  has  come 
down  in  a  sadly  mutilated  condition,  the  beginning,  very  consider- 
able jjortious  of  the  middle,  and  the  end  of  Book  I.  being  lost.  The 
original  gave  au  account  of  early  Rome;  the  second  book  begins 
with  the  story  of  the  fall  of  Carthago  and  ends  with  the  year  30, 
the  date  of  the  consulship  of  Vinicius,  the  narrative  becoming  ever 
more  copious,  as  it  approaches  the  reign  of  Tiberius,  with  a  fulsome 
panegyric  of  whom  tlie  entire  work  closes. 

Tlie  history  of  Velleius  is  essentially  biographical,  and  all  the  re- 
sources of  rhetoric  are  lavished  upon  an  epigrammatic  anil- analytic 
delineation  of  character.  A  specially  noteworthy  feature,  because 
without  a  parallel  iu  cla.ssical  historiography,  is  the  attention  be- 
stowed upon  literary  and  'culture-historical'  movements. 

The  historical  studies  of  Velleius  were  but  superficial  and  perfunc- 
tory, but  his  judgment  is  often  surprisingly  keen  and  sound.  His 
trustworthiness  has  frequently  been  impugued,  but,  barring  the 
gross  flattery  of  Tiberius,  the  old  soldier  seems  to  have  been  honest. 
His  aim  apparently  was  to  bridge  over  the  chasm  between  the  Re- 
public and  the  Empire  by  representing  the  difl'erence  to  have  been 
merely  theoretical,  all  the  great  achievements  of  Rome  being  ulti- 
mately due  to  the  domineering  influence  of  single  individuals,  whom 
he  actually  terms   '  priucipes.' 

The  style  of  Velleius,  though  not  free  from  tasteless  and  inartistic 
elements  and  occasionally  marked  by  rhetorical  bombast,  is  withal 
fairly  pure  and  correct,  and  at  times  strongly  suggestive  of  Sallust. 


YELLEIVS    PATERCYLYS 


I.     16.  Cum  haec  particula  operis  velut  formam  pro- 1 
positi   excesserit,   quamquani  intellego  mihi   in  liac  tarn 
praecipiti    festinatione,    quae    me  rotae  pro- 

TJte  golden  age  of       ,  .    .  .    . 

Greek  and  Ro.  BivB  gurgitis  ac  verticis  mocto  iiusquam  pa- 

«    c3«eSr^  <^itur  consistere,  paene  magis  necessaria  prae- 

narrowchrono-   tercuuda    quam    supervacanea    amplectenda, 

logical  limits.  ... 

nequeo  tamen  temperare  mini,  quiii  rem 
saepe  agitatam  animo  meo  neque  ad  liquidum  ratioue 
pevductam  signem  stilo.    Quis  enim  abunde  mirari  potest,  3 

10  quod  eminentissima  cuiusque  professionis  iugenia  in  eaii- 
dem  formam  et  in  idem  artati  temporis  congruere  spatiuin, 
et  quemadmodum  clausa  capso  alioque  saepto  diversi  ge- 
neris animalia  nihilo  minus  separata  alienis  in  unum  quo- 
que  corpus  congregantur,  ita  cuiusque  clari  operis  capacia 

isingenia  in  similitudinem  et  temporum  et  profectuuin  se- 
met  ipsa  ab  aliis  separaverunt.     Vna  neque  multorum  an-  3 
norum  spatio  divisa  aetas  per  divini  spiritus  viros,  Aescliy- 
lum  Soj)hoclen  Euripiden,   inlustravit    tragoediam  ;    una 
priscam  illam  et  veterem  sub  Cratino  Aristophane  Eu- 

aopolide    comoediam ;    ac    novam    Menandrus   aequalesque 
eius  aetatis  non  magis  quam  operis  I'hilemo  ac   Dipbilus 
et  invenere  intra  paucissimos  annos  neque  imitanda  reli- 
quere.     Philosopborum  quoque  ingenia  Socratico  ore  de-4 
fluentia  omnium,  quos  paulo  ante  enumeravimus,  quanto 

25  post  Platonis  Aristotelisque  mortem  floruere  spatio  ?  Quid  5 


28  VELLEIVS    PATERCVLVS 

ante  Isocratem,  quid  post  eius  auditores  eorumque  di- 
scipulos  clarum  in  oratoribus  fuit  ?  Adeo  qnidem  arta 
turn  augustiis  temporum,  ut  nemo  memoria  dignus  alter 
ab  altero  videri  nequiverit. 

1      17.     Neque  hoc  in   Graecis   quam   in   Eomanis   evenit  s 
magis.     Nam  nisi  aspera  ac  rudia  repetas  et  inventi  lau- 
danda  nomine,  in  Accio  circaque  eum  Romana  tragoedia 
est ;  dulcesque  Latini  leporis  facetiae  per  Caecilium  Te- 

2rentiumque  et  Afranium  subpari   aetate  nituerunt.     Et 
historieos  ut  Livium  quoque  priorum  aetati  adstruas,  prae-  lo 
ter  Catonem  et  quosdam  veteres  et  obscuros  minus  octo- 
ginta  annis  circumdatum  aevum  tulit,  ut  nee  poetarum 

3  in  antiquius  citeriusve  processit  ubertas.  At  oratio  ac  vis 
forensis  perfectumque  prosae  eloquentiae  decus,  ut  idem 
separetur  Cato  (pace  P.  Crassi  Scipionisque  et  Laelii  eti5 
Graccliorum  et  Fannii  et  Scrvii  Galbae  dixerim)  ita  uni- 
versa  sub  principe  operis  sui  erupit  Tullio,  ut  delectari 
ante  eum  paucissimis,  mirari  vero  neminem  possis  nisi  aut 

4ab  illo  visum  aut  qui  ilium  viderit.     Hoc  idem  evenisse 
grammaticis,  plastis,  pictoribus,  scalptoribusque  ut  quis-20 
que  temporum  institerit  notis,  reperiet  eminentia  cuiusque 

5  operis  artissimis  temporum  claustris  circumdata.     Huius 
ergo  recedentisque  in  saeculum  ingeniorum  similitudinis 
congregantisque  se  et  in  studium  par  et  in  emolumentum 
causas  cum  semperre  quiro,  numquam  reperio  quas  esse  25 
veras  confidam,  sed  fortasse  veri  similes,  inter  quas  has 

6  maxime.  Alit  aemulatio  ingeniii^  et  nunc  invidia,  nunc 
admiratio  imitationem  accendit,  matureque  quod  summo 
studio  petitum  est,  ascendit  in  summum  difficilisque  in 
perfecto   mora   est,   naturaliterque    quod   procedere   nonso 

7  potest,  recedit.  Et  ut  primo  ad  consequeudos  quos  j)riores 
ducimus  accendimur,  ita  ubi  aut  praeteriri  aut  aequari 
60S  posse  desperavimus,  studium  cum  spe  senescit,  et 
quod  adsequi  non  potest,  sequi  desinit  et  velut  occupatam 


VELLEIVS    PATEKCVLVS  29 

relinquens  materiam  qnaerit  novam,  praeteritoque  eo,  in 
quo  eminere  non  possumus,  aliqiiid,  in  quo  nitamur,  con- 
quirimus,  sequiturque  ut  frequens  ac  mobilis  transitus 
maximum  perfecti  operis  impedimentum  sit. 

6     18.     Transit  admiratio  ab  condicione  temporum  et  ad  1 
urbium.    Vna  urbs  Attica  pluribus  omnis  eloqnentiae  quam 
universa  Graeoia  operibus  floruit,  adeo  ut  corpora  gentis 
illius  separata  sint  in  alias  civitates,   ingenia  vero   solis 
Atheniensium  muris  clausa   existimes.     Neque  hoc   ego  2 

lomagis  miratus  sim  quam  neminem  Argivum  Thebanum 
Lacedaemonium  oratorem  aut  dum  vixit  auctoritate  aut 
post  mortem  memoria  dignum  existimatum.     Quae  urbes3 
et  in  alia  studiorum  fuere  steriles,  nisi  Thebas  unum  os 
Pindari  inluminaret :    nam  Alcmana  Lacones  falso   sibi 

15  vindicant. 

II.    34.    Per  haec  tempora  M.  Cicero  qui  omnia  incre-  3 
menta  sua  sibi  debuit,  vir  novitatis  nobilissimae  et  ut  vita 
clarus,  ita  ingenio  maximns,  qui  effecit,  ne 

Cicero.  ^    .  ^  ' 

quorum  arma  viceramus,  eorum  ingenio  viu- 
2occremur,  consul  Sergii  Catilinae  Lentulique  et  Cethegi  et 
aliorum  utriusque  ordinis  virorum   coniurationem  singu- 
lari   virtute,   constantia,  vigilia   curaque   eruit.     Catilina 
metu  consularis  imperii  urbe  pulsus  est ;   Lentulus  con- 
sularis  et  praetor  iternm  Cethegusque  et  alii  clari  nominis 
25viri  auctore  senatu,  iussu  consulis  in  carcere  necati  sunt. 
35.  Ille  senatus  dies  quo  liaec  acta  sunt,  virtutem  M.  1 
Catonis  iam  multis  in  rebus  conspicuam  atque  praenitentem 
altissime  inluminavit.     Ilic  genitus  proavo  M.  2 

Cato  Uticensis.  .        .  .n        «         .1. 

Catone,  principe  illo  familiae  Porciae,  homo 
30  Virtuti  simillimus  et  per  omnia  ingenio  diis  quam  homini- 
bus  propior  qui  numquam  rccte  fecit,  ut  facerc  videretur, 
sed  quia  aliter  facere  non  poterat,  cuique  id  solum  visum 
est  rationem  habere,  quod  habcret  iustitiam,  omnibus 
humanis  vitiis  inmunis  semper  fortunam  in  sua  potestate 


30  VELLE1V8   PATEECVLVS 

3  liabait.  Hie  tribunns  plebis  dcsignatns  et  adhnc  admodum 
adulescens,  cum  alii  suaderent,  ut  per  municipia  Lentulus 
coniuratique  custodirentnr,  jiaene  inter  ultimos  interro- 
gatus  sententiam,  tanta  vi  animi  atque  ingeuii  invectus 
est  in  coniurationem,  eo  ardore  oris  orationem  omniums 

I  lenitatem  suadentium  societate  consilii  suspectam  fecit,  sic 
impendentia  ex  ruinis  incendiisque  urbis  et  conmntatione 
status  publici  pericula  exposuit,  ita  consulis  virtutem  am- 
plificavit,  ut  universus  senatus  in  eius  sententiam  transiret 
animadvertendumque  in  eos  quos  praediximus  censeretio 
maiorque  pars  ordinis  eius  Ciceronem  prosequerentur  do- 

5  mum.  At  Catilina  non  segnius  conata  obiit,  quam  sceleris 
conandi  consilia  inierat :  quippe  fortissime  dimicans,  quem 
spiritum  supplicio  debuerat,  proelio  reddidit. 

1  30.   Consulatui  Ciceronis   non    mediocre   adiecit  decusis 
natus  eo  anno  divus  Augustus  abhinc  annos  uonaginta, 

omnibus  omnium  gentium  viris  magnitudine 

A  ugustan  Age.  ^ 

sua  inducturus  caligiuem.     lam  paene  super- 

2  vacaneum  videri  potest  eminentium  ingeniorum  notare 
tempora,  quis  enim  ignorat  diremptos  gradibus  aetatisao 
floruisse  hoc  tempore  Ciceronem,  Hortensium,  anteque 
Crassum,  Cottam,  Sulpicium,  moxque  Brutum,  Calidium, 
Caelium,  Calvum  et  proximura  Ciceroni  Caesarem  eorum- 
que  velut  alumnos  Corvinum  ac  Pollionem  Asinium, 
aemulumque  Thucydidis  Sallustium,  auctoresque  car- 25 
minum  Varronem  ac  Lucretium  neque  ullo  in  suspecto 

Soperis  sui  carmine  minorem  Catullum.  Paene  stulta  est 
inhaerentium  oculis  ingeniorum  enumeratio  inter  quae 
proxime  nostri  aevi  eminent  princeps  carminum  Vergilius 
Rabiriusque  et  consecutus  Sallustium  Livius  Tibullusqueao 
et  Naso,  perfectissimi  in  forma  operis  sui ;  nam  vivorum 
ut  magna  admiratio,  ita  censura  difficilis  est. 

1  41.  Secutus  deinde  est  consulatus  C.  Caesaris,  qui  scri- 
benti  manum  inicit  et  quamlibet  festinantem  in  se  morari 


VELLEIVS    PATEIiCVLVS  31 

cogit.     Ilic  nobilissima  luliorum  genitus  familia  et,  quos 

inter  omnis  antiquissimos  constat,  ab  Anchise  ac  Venere 

deducens  genus,  forma  omnium  civium   ex- 

C/dCSCLT 

cellentissimus,  vigore   animi  acerrimus,  mu- 

snificentia  effusissimus,  animo  super  humanam  et  naturam 
et   fidem   evectus,   magnitudine   cogitationum,   celeritate 
bellandi,  patientia  periculorum  Magno  illi  Alexandre,  sed 
sobrio  neque  iracundo  simillimus  qui  denique  semper  et2 
cibo  et  somno  in  vitam,  non  in  voluptatem  uteretur,  cum 

lofuisset  C.  Mario  sanguine  coniunctissimus  atque  idem  Cin- 
nae  gener  cuius  filiam  ut  repudiaret  nullo  metu  compelli 
potuit,  cum  M.  Piso  consularis  Anniam  quae  Cinnae  uxor 
fuerat  in  Sullae  dimisisset  gratiam,  habuissetque  fere  duo- 
deviginti  annos  eo  tempore  quo  Sulla  rerum  potitus  est 

ismagis  ministris  SuUae  adiutoribusque  partium  quam  ipso 
conquirentibus  eum  ad  necem  mutata  veste  dissimilemque 
fortunae  suae  indutus  habitum  nocte  urbe   elajDsus  est. 
Idem  postea  admodum  iuvenis,  cum  a  piratis  captus  esset,  3 
ita  se  per  omne  spatium  quo  ab  his  retentus  est  apud  eos 

2ogessit,  ut  pariter  his  terrori  venerationique  esset,  neque 
umquam  aut  nocte  aut  die  (cur  enim  quod  vel  maximum 
est,  si  narrari  verbis  speciosis  non  potest,  omittatur?)  aut 
oxcalcearetur  aut  discingeretur,  in  hoc  scilicet,  ne  si  quan- 
do  aliquid  ex  solito  variaret,  suspectus  his  qui  oculis  tan- 

25tummodo  eum  custodiebant,  foret. 

42.  Longum   est  narrare,  quid  et  quotiens   ausus    sit,  1 
quanto  opere  conata  eius  qui  obtinebat  Asiam  magistratus 
populi  Romani  metu  suo  destituerit:  illud  refcratur  docu- 
mcntum  tanti  mox  cvasuri  viri.    Quae  nox  eam  diem  secuta3 

30  est,  qua  publica  civitatium  pecunia  redemptus  est,  ita  ta- 
men,  ut  cogeret  ante  obsides  a  piratis  civitatibus  dari,  con- 
tracta  classe  et  privatus  et  tumultuaria  manu  invectus  in 
eum  locum,  in  quo  ipsi  praedones  erant,  partem  classis  fu- 
gavit,  partem  mersit,  aliquot  navis   multosque   mortalis 


32  VELLEIVS   PATERCVLVS 

Scepit;  laetnsque  nocturnae  expeditiouis  triumpho  ad  suos 
revectus  est,  mandatisque  custodiae  quos  ceperat,  in  Bithy- 
niam  perrexit  ad  proconsiilem  Imicum  (idem  enini  cnm 
Asiam  turn  earn  quoque  obtinebat)  petens,  ut  anctor  fieret 
sumendi  de  captivis  supplicii:  quod  cum  ille  se  facturums 
negasset  venditurumque  captivos  dixisset  (quippe  seque- 
batur  invidia  inertiam),  incredibili  celeritate  revectus  ad 
mare,  priusquam  de  ea  re  iilli  procousulis  redderentur 
epistnlae,  omnis  quos  ceperat  suffixit  cruel. 

1  43.  Idem  mox  ad  sacerdotium  ineundum  (quippe  absens  lo 
pontifex  factus  erat  in  Cottac  consularis  locum,  cum  paene 
puer  a  Mario  Cinnaque  flamen  dialis  creatus  victoria 
Sullae  qui  omnia  ab  iis  acta  fecerat  inrita,  amisisset  id 
sacerdotium)  festinans  in  Italiam,  ne  conspiceretur  a 
praedonibus  omnia  tunc  obtinentibus  maria  et  merito  iam  is 
infestis  sibi,  quattuor  scalmorum  navem  una  cum  duobus 
amicis  decemque  servis  ingressus  effusissimum  Adriatici 

2  maris  traiecit  sinum.  Quo  quidem  in  cursu  conspectis, 
ut  putabat,  piratarum  navibus  cum  exuisset  vestem  adli- 
gassetque  pugionem  ad  femur  alterutri  se  fortunae  parans,  20 
mox  intellexit  frustratum  esse  visum  suum  arborumque 
ex  longinquo  ordinem  antemnarum  praebuisse  imaginem. 
Keliqua  eius  acta  in  urbe,  nobilissima  Cn.  Dolabellae  accn- 
satio  et  maior  civitatis  in  ea  favor,  quam  reis  praestari 
solet,  contentionesque  civiles  cum  Q.  Catulo  atque  aliis25 
eminentissimis  viris  celeberrimae,  et  ante  praeturam  vic- 
tus  in  maximi  pontificatus  petitione  Q.  Catulus,  omnium 

4confessione  senatus  princeps,  et  restituta  in  aedilitate 
adversante  quidem  nobilitate  monumenta  C.  Marii,  si- 
mulque  revocati  ad  ius  dignitatis  proscriptorum  liberi,  30 
et  praetura  quaesturaque  mirabili  virtute  atque  iiidustria 
obita  in  Hispania,  (cum  esset  quaestor  sub  Vetere  Anti- 
stio,  avo  huius  Veteris  consularis  atque  pontificis,  duorum 
consularium  et  sacerdotum  patris,  viri  in  tantum  boni,  in 


VELLEIVS    PATEECVLVS  33 

quantum  humana  simplicitas  iiitcllcgi  potest)  quo  notiora 
sunt,  minus  egent  stilo. 

66.  Furente  deinde  Antonio  simulque  Lepido,  quorum  1 
uterque,  ut  praediximus,  hostes  iudicati  erant,  cum  ambo 

5    Antoniusand    malleut  sibif  nuutiari,  quid  passiessent,  quam 

Cicero.        quid  meruissent,  repugnante  Caesare,  sed  fru- 

stra  adversus  duos,  instauratum  Sullani  exempli  malum, 

proscriptio.     Nihil  tarn  indignum  illo  tempore  f uit,  quam  2 

quod  aut  Caesar  aliquem  proscribere  coactus  est  ant  ab 

10  uUo  Cicero  j^roscriptus  est.     Abscisaque  scelere  Antouii 
vox  publica  est,  cum  eius  salutem  nemo  defendisset,  qui 
per  tot  annos  et  publicam  civitatis  et  privatam  civium  de- 
fenderat.     Nihil  tamen  egisti,  M.  Antoni,  (cogit  enim  ex-  3 
cedere  propositi  formam  operis  erumpens  animo  ac  pectore 

i5iudignatio)  nihil,  inquam,  egisti   mercedem  caelestissimi 
oris  et  clarissimi  capitis  abscisi  numerando  auctoramento- 
que  funebri  ad  conservatoris  quondam  rei  publicae  tanti- 
que  consulis  inritando  necem.     Rapuisti  tu  M.  Ciceroni  4 
lucem  sollicitam  et  aetatem  senilem  et  vitam  miseriorem 

20  te  principe  quam  sub  te  triumviro  mortem,  famam  vero 
gloriamque  factorum  atque  dictorum  adeo  non  abstulisti, 
ut  auxeris.     Vivit  vivetque  per  omnem  saeculorum  memo-  5 
riam,  dumque  hoc  vel  forte  vel  providentia  vel  utcumque 
constitutum  rerum  naturae  corpus,  quod  ille  pacne  solus 

25  Romanorum  animo  vidit,  ingenio  complexus  est,  eloquentia 
inluminavit,  manebit  incolume,  comitem  aevi  sui  laudem 
Ciceronis  trahet  omnisque  posteritas  illius  in  te  scripta 
mirabitur,  tuum  in  eum  factum  cxecrabitur  citiusquc  c 
mundo  genus  hominum  quam  Ciceronis  nomen  cedet. 

30      67.   Huius  totius  temporis  fortnnam  ne  deflcre  quidem  1 
quisquam  satis  digne  potuit,  adoo  nemo  exprimerc  verbis 
Th^  last  flays  of  potcst.     Id  tameu  notandum  est,  fuisse  in  pro-  2 

iiie  Republic.      gcriptos  uxorum  fidcm  summam,  libcrtorum 
mediam,  servorum  aliquam,  filiorum  nullani  :  adeo  difficilis 

3 


34  VELLEIVS    PATEKOVLVS 

3  est  liominibus  utcumque  conceptae  spei  mora.  Ne  quid 
iilli  sanctum  relinqueretur,  ut  in  clotem  invitamentumque 
sceleris  Antonius  L.  Caesarem  avunculum,  Lej^idus  Paulum 
fratrem  proscripserant ;  nee  Planco  gratia  defuit  ad  impe- 
trandum,  ut  frater  eius  Plancus   Plotius  proscriberetur.  5 

4Eoque  inter  iocos  militaris,  qui  currum  Lepidi  Plancique 
secuti  erant,  inter  execrationem  civium  usurpabaut  hunc 
versum  : 

De  germanis,  non  de  Gallis  d{io  triumphant  consules. 

1  70.  Turn  Caesar  et  Antonius  traiecerunt  exercitus  in  10 
Macedonian!  et  apud  urbem  Philippos  cum  Bruto  Cassio- 
que  acie  concurrerunt.  Cornu,  cui  Brutus  praeerat,  im- 
pulsis  hostibus  castra  Caesaris  cejiit  (nam  ipse  Caesar, 
etiamsi  infirmissimus  valetudine  erat,  obibat  munia  ducis, 
oratus  etiam  ab  Artorio  medico,  ne  in  castris  remaneret,  is 
manifesta  denuntiatione  quietis  territo),  id  autem  in  quo 
Cassius  fuerat  fugatum  ac  male  mulcatum  in  altiora  se 

2receperat  loca.  Turn  Cassius  ex  sua  fortuna  eventum 
collegae  aestimans,  cum  dimisisset  evocatum  iussissetque 
nuntiare  sibi,  quae  esset  multitudo  ac  vis  hominum  quae  20 
ad  se  tenderet,  tardius  eo  nuntiante,  cum  in  vicino  esset 
agmen  cursu  ad  eum  tendentium  neque  jiulvere  facies  aut 
signa  denotari  possent,  existimans  hostis  esse  qui  inrue- 
rent  lacerna  caput  circumdedit  extentamque  cervicem  in- 

3  territus  liberto   praebuit.      Deciderat   Cassii   caput,  cum  25 
evocatus  advenit   nuntians    Brutum  esse  victorem.     Qui 
cum  imperatorem  prostratum  videret,  sequar,  inquit,  eum, 
quem    mea   occidit  tarditas,  et  ita   in  gladium  occubuit. 

4  Post  paucos  deinde  dies  Brutus  conflixit  cum  hostibus  et 
victus  acie  cum  in  tumulum  nocte  ex  fuga  se  recepisset,  3o 
impetravit  a  Stratone  Aegeate,  familiari  suo,  ut  manum 

5morituro  commodaret  sibi  ;  reiectoque  laevo  super  caput 
brachio,  cum  mucronem  gladii  eius  dextera  tenens  sinistrae 
admovisset,  mammillae  ad  eum  ipsum  locum  qua  cor  emi- 


VELLEIVS    PATERCVLVS  35 

cat  imiiellens  se  in  vnlnus  uno  ictu  transfixus  expiravit 
protinus. 

71.  Corvinus  Messalla,  fulgentissimus  iuvenis,  i3roxi-l 
mus  in  illis  castris  Bruti  Cassiique  auctoritati,  cimi  essent 
5  qui  eum  duoem  poscerent,  servari  beneficio  Caesaris  ma- 
luit  qnam  dubiam  speni  armorum  temptare  amplius  ;  nee 
aut  Caesari  qnidqiiam  ex  victoriis  siiis  fuit  laetius  quam 
servasse  Corvinnm  aut  maius  exemplum  hominis  grati  ac 
pii,  quam  Corvini  in  Caesarem  fuit.     Non  aliud  bellum 

locruentius  caede  clarissimorum  virorum   fuit.     Turn  Ca-3 
tonis    filius    cecidit;    eadem    Lucullum   Hortensiumque, 
eminentissimorum  civium  filios,  fortuna  abstulit ;  nam  M.  3 
Varro  ad  ludibrium  moritnrus  Antonii  digna  illo  ac  vera 
de  exitu  eius  magna  cum  libertate  ominatus  est.     Drusus 

15  Livius,  luliae  Augustae  pater,  et  Varus  Quintilius  ne 
temptata  quidem  hostis  misericordia  alter  se  ipse  in  taber- 
naculo  interemit,  Varus  autem  liberti  quem  id  facere 
cocgerat  manu,  cum  se  insignibus  honorum  velasset, 
iugulatus  est. 

20      72.   Hunc  exituni  M.  Bruti  partium  septimum  et  tri- 1 
cesimum  annum  agentis  fortuna  esse  vohiit,  incorrupto 
animo   eius   iti  diem  quae  illi   omnes  virtutes  unius  te- 
meritate  facti  abstulit.     Fuit  autem  dux  Cassius  melior,  2 
quanto   vir   Brutus :    e    quibus    Brutum   amicum   habere 

25  malles,  inimicum  magis  timeres  Cassium ;  in  altero  maior 
vis,  in  altero  virtus  :  qui  si  vicissent,  quantum  rei  publicae 
interfuit  Caesarem  potius  habere  quam  Antonium  princi- 
pem,  tantum  rettulisset  habere  Brutum  quam  Cassium. 
87.    Proximo   delude   anno   jiersecutus   reginam   Anto- 1 

3oniumque  Alexandream,  ultimam  bellis  civilibus  imposuit 
manum.  Antonius  so  ipse  non  scgniter  interemit,  adoo 
Rt  multa  desidiae  crimina  morte  redimeret.  At  Cleopatra 
frustratis  custodibus  inlata  aspide  morsu  eius,  sane  expers 
muliebris  metus,  spiritum  reddidit.      Fuitque  et  fortuna  2 


36  VELLEIVS    PATEKCVLVS 

et  dementia  Caesaris  dignum,  quod  nemo  ex  iis  qui  contra 
eum  arma  tulerant  ab  eo  iussuve  eius  interemptus  est. 
D.  Brutuni  Antonii  interemit  crudelitas.  Sextum  Poni- 
peium  ab  eo  devictum  idem  Antonius,  cum  dignitatis 
quoque  servandae  dedisset  fidem,  etiam  spiritn  privavit.  5 
3  Brutus  et  Cassius  ante,  quam  victorum  experirentur  ani- 
mum,  voluntaria  morte  obierunt.  Antonii  Cleopatraeque 
quis  fuisset  exitus  narravimus.  Canidius  timidius  deces- 
sit,  quam  professioni  eius  qua  semper  usus  erat  congrue- 
bat.  Vltimus  autem  ex  interfectoribus  Caesaris  Parmen-io 
sis  Cassius  morte  poenas  dedit,  ut  dederat  Trebonius 
jn'imus. 

1  88.  Dum  ultimam  bello  Actiaco  Alexandrinoque  Cae- 
sar imponit  manum,  M.   Lepidus,  iuvenis   forma    quam 
mente  melior,  Lepidi  eius,  qui  triumvir  fuerat  rei  publi-i5 
cae  constituendae,  lilius,  lunia  Bruti  sorore  natus,  inter- 
ficiendi,  simul    in    urbem    revertisset,    Caesaris    consilia 

2  inierat,  Erat  tunc  urbis  custodiis  praepositus  C.  Maecenas 
equestri,  sed  splendido  genere  natus,  vir,  ubi  res  vigiliam 
exigeret,  sane  exsomnis,  providens  atque  agendi  sciens,  20 
simul  vero  aliquid  ex  negotio  remitti  posset,  otio  ac  mol- 
litiis  paene  ultra  feminam  fluens,  non  minus  Agrippa  Cae- 
sari  earns,  sed  minus  honoratus;  quippe  vixit  angusti  clavi 
possessione  contentus,  nee  minus  maiore  consequi  potuit, 

3  sed  non  tam  concupivit.  Hie  speculatus  est  per  summam  25 
quietem  ac  dissimulationem  praecipitis  consilia  iuvenis  et 
mira  celeritate  nuUaque  cum  perturbatione  ant  rerum  aut 
liominum  oppresso  Lepido  inmane  novi  ac  resurrecturi 
belli  civilis  restinxit  initium  ;  et  ille  quidem  male  consul- 
torum  poenas  exsolvit.  Aequetur  praedictae  iam  Antistiiso 
Servilia  Lepidi  uxor,  quae  vivo  igni  devorato  praematura 
morte  inmortalem  nominis  sui  pensavit  memoriam. 

1      89.     Caesar   autem   reversus   in    Italiam   atque   urbem 
occursu,  quo  favore  hominum  omnium  generum,  aetatium. 


VELLEIVS    PATERCVLVS  37 

ordinum  exceptus  sit,  quae  magnificentia  triumph  or uni 
eius,  quae  fuerit  muuerum,  ne  in  operis  quidem  iusti  ma- 
teria, nedum  huius  tarn  recisi  digne  exprimi  potest.  Xi-2 
hil  deinde  optare  a  dis  homines,  nihil  dii  homiuibus  prae- 
5  stare  possunt,  nihil  veto  concipi,  nihil  felicitate  consum- 
mari  quod  non  Augustus  post  reditum  in  urbem  rei  publi- 
cae  populoque  Eomano  terrarumque  orbi  repraesentaverit. 
Finita  vicesimo  anno  bella  civilia ;  sepulta  externa,  revo-3 
cata  pax,  sopitus  ubique  armorum  furor,  restituta  vis  le- 

10  gibus,  iudiciis  auctoritas,  senatui  maiestas,  imperium  ma- 
gistratuum  ad  pristinum  redactum  modum  ;  tantummodo 
octo  praetoribus  adlecti  duo.     Prisca  ilia  et  antiqua  rei  4 
publica  forma  revocata  rediit  cultus  agris,  sacris  honos, 
securitas  hominibus,  certa  cuique  rerum  suarum  jjosses- 

i5sio;   leges  emendatae  utiliter,  latae   salubriter;    senatus 
sine  asperitate  nee  sine  severitate  lectus.     Principes  viri 
triumphisque  et  amplissimis  honoribus  functi  adhortatu 
principis  ad  ornandam  urbem   inlecti   sunt.     Consulatus5 
tantummodo  usque  ad  uudecimum  quin  continuaret  Cae- 

2osar,  cum  saepe  obnitens  repugnasset,  impetrare  non  po- 
tuit :  nam  dictaturam  quam  pertinaciter  ei  deferebat  po- 
pulus,  tam  constanter  reppulit.  Bella  sub  imperatore  gesta  6 
pacatusque  victoriis  terrarum  orbis  et  tot  extra  Italiam 
domique  opera  omne  aevi  sui  spatium  impensurum  in  id 

23  solum  opus  scriptorem  fatigant :  nos  memores  professionis 
universam  imaginem  princij)atu3  eius  oculis  animisque 
subiecimus. 

lOG.  Pro  dii  boni,   quanti  voluminis  opera  insequenti  1 
aestate  sub  duce  Tiberio  Caesare  gessimus  !     Perlustrata 

30  Panegyric  of  Ti-  amiis    tota    Gcrmauia   victae   gentes    paeno 

berius.         nominibus   incognitac,   rcceptae    Cauchorum 

nationes :    omnis    eorum    inventus    infinita    numero,   in- 

mensa  corporibus,  situ  locorum    tutissima  traditis  armis 

una  cum  ducibus  suis  sacpta  fulgcnti  armatoque  militum 


38  VELLEIVS    PATERCVLVS 

nostroi'um  agmine  ante  imiDeratoris  procubuit   tribunal. 

2  Fracti  Langobardi,  gens  etiam  Germana  feritate  ferocior  ; 
denique    quod    numquam  antea  spe   conceptum,   nedum 
opere  temptatuni  erat,  ad  quadringentesimum  miliarium  a 
Eheno  usque  ad  flumen  Albim,  qui  Semnonum  Hermun-5 
durorumque  fines  praeterfluit.,  Eomanus  cum  signis  per- 

3  ductus  exercitus.  Et  eodem  mira  felicitate  et  cura  ducis, 
temporum  quoque  observantia  classis,  quae  Oceaui  circum- 
navigaverat  sinus,  ab  inaudito  atque  incognito  ante  mari 
flumine  Albi  subvecta,  a  plurimarum  gentium  victoria  lo 
cum  abundantissima  rerum  omnium  copia  exercitui  Cae- 
sarique  se  iuuxit. 

1  107.  Non  tempero  mihi  qnin  tantae  rerum  magni- 
tudini  hoc,  qualecumque  est,  inseram.  Cum  citeriorem 
ripam  praedicti  fluminis  castris  occupassemus  et  ulterior  is 
armata  liostium  iuventute  fulgeret,  sub  omnem  conatum 
motumque  nostrarum  navium  jjrotinus  refugientium,  unus 
e  barbaris  aetate  senior,  corpore  excellens,  dignitate,  quan- 
tum ostendebat  cultus,  eminens,  cavatum,  ut  illis  mos  est, 
ex  materia  conscendit  alveum  solusque  id  navigii  genus  20 

2temperans  ad  medium  processit  fluminis  et  petiit,  liceret 
sibi  sine  periculo  in  eam,  quam  armis  tenebamus,  egredi 
ripam  ac  videre  Caesarem.  Data  petenti  facultas.  Tum 
adpulso  lintre  et  din  tacitus  contemiDlatus  Caesarem,  no- 
stra quidem,  inquit,  furit  inventus,  quae  cum  vestrumas 
nnmen  absentium  colat,  praesentium  potius  arma  metuit 
quam  sequitur  fidem.  Sed  ego  beneflcio  ac  permissn  tuo, 
Caesar,  quos  ante  audiebum,  hodie  vidi  deos,  nee  felicio- 
rem  ullum  vitae  meae  aut  optavi  aut  sensi  diem.  Impetra- 
toque  ut  manum  contingeret,  reversus  in  naviculam,  sine  30 

3  line  respectans  Caesarem  ripae  suorum  adpulsus  est.  Vic- 
tor omnium  gentium  locorumque,  quos  adierat  Caesar, 
incolumi  inviolatoque  et  semel  tantummodo  magna  cum 
clade  hostium  fraude  eorum  temptato  exercitu  in  hiberna 


VELLEIVS    PATERCVLVS  39 

legiones  recluxit,  eaclem  qua  priore  anno  festinatione  iir- 
bem  petens. 

108.  Nihil   erat   iam    in    Germania   quod   vinci    posset  1 
praeter  geutem  Marcomannonim  quae  Maroboduo  duce 

sexcita  sedibus  suis  atque  in  iuteriora  refngiens  incinctos 
Hercynia  silva  campos  incolebat.     Nulla  festinatio  huius2 
viri   mentionem  transgredi   debet.     Maroboduus,  genere 
nobilis,  corpore  praevaleus,  animo  ferox,  natione  magis 
quam  ratione  barbarus,  non  tumultuarium  neque  fortui- 

10  turn  neque  mobilem  et  ex  voluntate  parentium  constantem 
inter  suos  occupavit  principatum,  sed  certum  imperium 
vimque  regiam  complexus  animo  statuit  avocata  procul  a 
Romanis  gente  sua  eo  progredi,  ubi  cum  propter  poten- 
tiora  arma  refugisset,   sua  faceret  potentissima.     Occu- 

ispatis  igitur,  quis  praediximus,  locis  finitimos  omnis  aut 
bello  domuit  aut  condicionibus  iuris  sui  fecit. 

130.    Quanta  suo   suorumque  nomine  exstruxit  opera  !  1 
quam  pia  munificentia  superqne  humanam  evecta  lidem 
templum  patri  molitur  !  quam  magnifico  animi  tempera- 

2omento  On.  quoque  Pompei  munera  absumpta  igni  resti- 
tuit !  quidquid  enim  umquam  claritudine  eminuit,  id  ve- 
luti    cognatum   censet   tuendum.     Qiui    liberalitate   cum 2 
alias,  turn  proximo  incenso  monte  Caelio  omnis  ordinis 
hominum  iacturae  patrimonio  succurrit  suo  !  quanta  cum 

25quiete  omnium  rem  perpetui  praecipuique  timoris,  sup- 
plementum,  sine  trepidatione  dilcctus  providet  !    si  aut  3 
natura  patitur  aut  mediocritas  recipit  hominum,  audeo 
cum  diis  queri :   quid  hie  meruit,  primum  ut  scelerata 
Drusus  Libo  iniret  consilia  ?  deinde  ut  Silium  Pisonem- 

30  que  tam  infestos  habcrct  quorum  altcrius  dignitatem 
constituit,  auxit  alterius  ?  ut  ad  maiora  transcendam, 
quamquam  et  haec  ille  duxit  maxima,  quid,  ut  iuvenes 
amitteret  filios  ?  quid,  ut  nepotem  ex  Druso  suo  ? 
dolenda  adhuc  rettulimus  :  veniendum  ad  erubescenda  est.  4 


40  VELLEIVS    PATERCVLVS 

Quautis  hoc  triennium,  M.  Vinici,  doloribus  laceravit 
aninium  eius  I  qiiam  din  abstrnso,  quod  miserrimum  est, 
pectus   eius  flagravit  inceudio,  quod  ex  nuru,   quod   ex 

snepote  dolere,  iudignari,  erubescere  coactus   est!    cuius 
temporis  aegritudiDem  auxit  amissa  mater,  eminentissima  5 
et  per  omnia  diis  quam  homiuibus  similior  femina  cuius 
potentiam  nemo  seusit  nisi  ant  levatione  periculi  aut  ac- 
cessione  dignitatis. 

1  131.  Voto  finiendum  volumen  est.  luppiter  Capitoliue,  et 
auctor  ac  stator  Romani  nominis  Gradive  Mars,  perpetuo- 10 
rumque  custos  Vesta  ignium  et  quidquid  numinum  banc 
Romani  imperii  molem  in  amplissimum  terrarum  orbis 
fastigium  extulit,  vos  publica  voce  obtestor  atque  precor: 
custodite,  servate,  protegite  hunc   statum,  banc  pacem, 

2bunc  principem,  eiqne  functo  longissima  statione  mortaliis 
destinate   successores  quam   serissimos,  sed   eos   quorum 
cervices  tam  fortiter  sustinendo  terrarum  orbis  imperio 
sufficiant,  quam  buius  suffecisse  sensimus,  consiliaque  om- 
nium civium  aut  pia  iuvate  aut  impia  confringite. 


Q.  CVETIVS   KVFVS 

Nothing  is  known  of  the  life  of  this  historian,  and  his  date  was 
for  a  long  time  controversial,  some  placing  it  as  early  as  Angustns, 
others  as  late  as  the  fourth  century.  Internal  evidence  however, 
and  the  all  but  certain  indebtedness  to  him  on  the  part  of  Seneca, 
can  leave  no  reascniable  doubt  that  his  work  was  published  in  the 
reign  of  Claudius  (41-54).  This  period  also  renders  the  identification 
of  the  historian  with  a  rhetorician  of  the  same  name  and  time,  men- 
tioned by  Suetonius,  highly  probable. 

Of  his  work  entitled  Hisioriurum  Alcxandri  Magni  Uhri  X.,  the  fii'st 
two  books  have  not  come  down  to  us,  and  there  are  occasional 
lacunae  in  the  remaining  narrative. 

Curtius  makes  no  pretence  to  original  research,  but  naively  con- 
fesses plura  transcribo  quam  credo,  nam  nee  adfu-inarv  simtinco  de  qui- 
bi(s  dtibito  ncc  Huhducere  quae  accept ;  and  again,  utcumque  sunt  tradita 
incorrupta  perfcremus,  but  what  these  sources  were  can  only  be  ap- 
proximately determined.  The  bulk  of  his  material  seems  to  have 
been  derived,  though  only  at  second  or  third  hand,  from  a  contem- 
porary biographer  of  Alexander,  Clitarchus,  of  whom  Quintiiian 
sn,\\\,  prohatnr  ingenium,  Jidcs  infamatur.  This  work  was  supple- 
mented subse(iuently  by  an  unknown  compiler  bj'  details  probably 
taken  cliielly  from  Tinnigcnes  (under  Augustus)  and  the  trustworthy 
history  of  Alexander  by  Aristobnhis  (tloiuished  about  200  n.c). 

Cnrtius's  sole  ambition  undoubtedly  was  to  furnish  a  fascinating 
narrative  of  tlio  meteoric  career  of  the  great  Macedonian,  and  this 
he  has  admirably  succeeded  in  doing. 

Hia  style  is  of  classic  purity  and  largely  inlluenccd  by  that  of 
Livy.  Epigrammatic  reflections,  rhetorically  elaborated  speeches, 
and  graphic  descriptions,  albeit  fashioned  upon  a  somewliat  stereo- 
type pattern,  abound,  and  a  very  skilful  grouping  of  facts  greatly 
enhances  the  eifect. 

Curtius,  though  ap])arcntly  but  little  read  in  antiquity,  enjoyed 
considerable  popularity  in  the  Middle  Ages  until  the  appearance  of 


42  CVllTIVS    RVFVS 

tlie  wildly  extravagant  narrative  of  the  Alexander  myth,  Avhich 
more  fully  satisfied  the  wonder -loving  and  romantic  spirit  of  the 
time. 

The  best  estimate  of  Cnrtins's  work  will  be  found  in  Dosson, 
iStitde  sur  Qidnte  Curce,  sa  vie  et  son  wuvie,  Paris,  1887. 


CYRTIYS    RYFYS 


BooTc  VI.,  2:  Alexander's  tipeecli  to  Ms  tnutinotcs  soldiers. 

Rumor,  otiosi  militis  vitium,  sine  auctore  percrebrnit, 
regem   contentum   rebus   quas   gessisset   in    Macedoniam 
protinus  redire  statuisse.      Discurrunt  lympliatis  similes  16 
in  tabernacula  et  itineri  sarcinas  aptant:  signum  datum 

screderes,  ut  vasa  conligerent  totis  castris.     Tumultus  hinc 
contubernales  suos  requirentium,  hinc  onerantium  plaustra 
perfertur  ad  regem.     Fecerant  fidem  rumori  temere  vulga- 17 
to  Graeci  milites  redire   iussi   demos   quorum   equitibus 
singulis  denarium  sena   milia,  peditibus  singula  dederat 

10  milia:  ipsis  quoque  finem  militiae  adesse  credebant.    Haud  18 
secus  quam  par  erat  territus,  qui  Indos  atque  ultima  Ori- 
entis  peragrare  statuisset,  praefectos  copiarum  in  praeto- 
rium  contraliit  obortisque  lacrimis  ex  medio  gloriae  spatio 
revocari  se  victi  magis  quam  victoris  fortunam  in  patriam 

ij  rclaturum  conquestus  est:  nee  sibi  ignaviam  militum  ob- 
stare,  sed  deum  invidiam,  qui  fortissimis  viris  subitum  pa- 19 
triae  desiderium  admovissent,  paulo  post  in  eandem  cum 
maiore  laude  famaque  redituris.     Turn  vero  pro  se  quisque  20 
operam  suam  ofTerre,  difficillima  quaeque  poscerc,  polliceri 

20  militum  quoque  obsequium,  si  animos  eorum  leni  et  apta 
oratione  permulcere  voluisset:  numquam  infractos  et  ab-21 
iectos  recessisse,  quotiens  ipsius  alacritatem  et  tanti  animi 
spiritus  haurire  potuisseut.      Ita   se   facturum   esse  re- 


44  CVKTIVS   KVFVS 

spondit :  illi  modo  vulgi  aures  praepararent  sibi.  Satisque 
omnibus  quae  in  rem  videbantur  esse  compositis  vocari  ad 
contiouem  exercitum  iussit,  apud  quem  talem  orationem 
habuit : 

1  3.  'Magnitndinem   rerum   quas   gessimus,  milites,  in- 5 
tuentibus  vobis  minime  mirum  est  et  desiderium  quietis  et 

2  satietatem  gloriae  occurrere.  Vt  omittam  Ill3'rios,  Triballos, 
Boeotiam,  Thraciam,  Sjsartam,  Achaeos,   Peloponnesum, 

3  quorum  alia  ductu  meo,  alia  imperio  auspicioque  perdomui, 
eece,  orsi  bellum  ab  Hellesponto,  lonas,  Aeolidem  servitio  lo 
barbariae  impotentis  exemimus,  Cariam,  Lydiam,  Cappado- 
ciam,  Phrygiam,  Paphlagoniam,  Pamphyliam,  Pisidas,  Cili- 
ciam,  Syriam,   Phoenicen,   Armeniam,   Persiden,  Medos, 

4  Parthienen  habemus  in  potestate :   pluris  provincias  con- 
plexus  sum  quam  alii  urbes  ceperunt,  et  nescio  an  enume-is 
ranti  mihi  quaedam  ipsarum  rerum  multitudo  subduxerit. 

5  Itaque  si  crederem  satis  certam  esse  possessionem  terra- 
rum  quas  tanta  velocitate  domuimus,  ego  vero,  milites,  ad 
penates  meos,  ad  parentem  sororesque  et  ceteros  civis  vel 
retinentibus  vobis  erumperem,  ut  ibi  potissimum  parta  vo-20 
biscum  laude  et  gloria  fruerer,  ubi  nos  uberrima  victoriae 
praemia  expectant,  liberum,  coniugum  parentumque  laeti- 
tia,  pax,  quies,  rerum  per  virtutem  partarum  secura  pos- 

6  sessio.     Sed  in  novo  et,  si  verum  fateri  volumus,  precario 
imperio    adliuc    iugum    eius    rigida   cervice    subeuntibus  25 
barbaris  tempore,  milites,  opus  est,  dum  mitioribus  inge- 
niis  imbuuntur  et  efferatos  melior  consuetude  permulcet. 

7  Fruges  quoque  maturitatem  stato  tempore  expectant:  adeo 
etiam  ilia  sensus  omnis  expertia  tamen  sua  lege  mitescunt. 

8  Quid  ?  creditis  tot  gentis,  alterius  imperio  ac  nomine  ad-  30 
suetas,  non  sacris,  non  moribus,  non  conmercio  linguae 
nobiscum    cohaerentis    eodem   proelio    domitas    esse  quo 
victae  sunt  ?    Vestris  armis  continentur,  non  suis  moribus, 
et  qui  praesentes  metuunt,  in  absentia  liostes  erunt.    Cum 


CVKTIVS    RVFVS  45 

feris  bestiis  res  est,  quas  captas  et  inclusas,  quia  ipsarnm 
natura  non  potest,  longior  dies  mitigat.     Et  adhuc  sic  ago,   9 
tamquam  omnia  subacta  sint  armis  quae  fuerunt  in  dici- 
one   Darei.     Ilyrcaniani  Narbazanes    occupavit:    Bactra 
6  non  possidet  solum  parricida  Bessus,  sed  etiam  inde  mina- 
tur:   Sogdiani,  Dahae,  Massagetae,  Sacae,  Indi   sui  iuris 
sunt.     Omnes  hi,  simul   terga   nostra   viderint,  illos   se- 10 
quentur:  illi  enim  eiusdem  nationis  sunt,  nos  alienigenae 
et  externi.     8uis  quisque  auteni  placidius   paret,  etiam 
locum   is  praeest   qui   magis   timeri   potest.     Proinde   autll 
quae   cepimus   omittenda   sunt   aut   quae    non    habemus 
occupanda.     Sicut  in  corporibus  aegris,  milites,  nihil  quod 
nociturum  est  medici  relinquunt,  sic  nos  quidquid  obstat 
imperio  recidamus.     Parva  saepe  scintilla  contempta  mag- 
is num  excitavit  incendium.     Nil  tuto  in  hoste  despicitur : 
quem  spreveris,  valentiorem  neglegentia  facias.     Ne  Da- 12 
reus  quidem  hereditarium    Persarum  accepit  imperium, 
sed  in  sedem  Cyri  bcneficio  Bagoae,  castrati  hominis,  ad- 
missus:   ne  vos  magno   labore  credatis  Bessum  vacuum 
2oregnum  occupaturnra.      Nos  vero  peccavimus,  milites,  si  13 
Dareum  ob  hoc  vicimus,  ut  servo  eius  traderemus  impe- 
rium, qui  ultimum  ausus  scelus  regem  suum  etiam  ex- 
ternae  opis  egontem,  certe  cui  nos  victores  pepercissemus, 
quasi  captivum  in  vinculis  habuit,  ad  ultimum,  ne  a  nobis 
asconservari  posset,  occidit.     Hunc  vos  regnaro  patiemini  ?14 
quem  equidem  cruci  adfixum  videre  festino,  omnibus  regi- 
bus  gentibusque  et  Fidei  quam  violavit  meritas  poenas 
solventem  I     At  hercule,  si  mox  eundcni  Graecorum  urbis  15 
aut  Ilellespontum  vastare  nuntiatum  erit  vobis,  (juo  do- 
so  lore  adficiemini,  Bessum  praemia  vestrao  occupasse  victo- 
riae  ?     Tunc  ad  repetendas  res  festinabitis,  tunc  arma  ca- 
pietis.     Quanto   autem   praestat,   territum   adhuc  et  vixl6 
mentis  suae  compotem  opprimere  I     Quadridui  nobis  iter 
siiperest  qui  tot  proculcavimus  nivis,  tot  amnis  superavi- 


46  CVIITIVS   RVFVS 

miis,  tot  montium  iuga  transcucnrrimus.  Non  mare  illud, 
quod  exaestuans  iter  fluctibus  occupat,  euntis  nos  mora- 
tur,  noil  Ciliciae  fauces  et  angustiae  includunt :  plana 
omnia  et  prona  sunt.     In  ipso  limine  victoriae    stamus. 

17  Pauci  nobis  fugitivi  et  domini  sui  interfectores  supersunt.  5 
Egregium,  mehercule,  opus  et  inter  prima  gloriae  vestrae 
numerandum  posteritati  famaeque  tradetis,  Darei  quoque 
liostis  finito  post  mortem  illius  odio  parricidas  esse  vos 

18  ultos,  neminem   impium   effugisse  vestras   manus.     Hoc 
perpetrato,  quanto  creditis  Persas  obsequentiores  fore,  cum  w 
intellexerint  vos  pia  bella  suscipere  et  Bessi  sceleri,  non 
nomini  suo  irasci  ?' 

Summa  militum  alacritate  iubentium,  quocunque  vellet 
duceret,  oratio  excepta  est. 


Book  VI I. ,  8:   The  Speech  of  the  Scythians.  is 

1      Ceterum  cum  animo  disparem  vultum  diutius  ferre  non 
posset,  in  tabernaculum  super  ripam  fluminis  de  industria 

3  locatum  secessit.     Ibi   sine   arbitris   singula  animi  con- 
sul ta  i^ensando  noctem  vigiliis  extraxit  saepe  pellibus  taber- 
naculi  adlevatis,  ut  conspiceret  liostium  ignis  e  quibusao 
coniectare    poterat,    quanta    hominum   multitudo    esset. 

sLamque  lux  adpetebat,  cum  thoracem   indutus  procedit 
ad  milites,  turn  primum  post  vulnus  proxime  acceptum. 

4Tanta  erat  apud   eos  veneratio  regis,  ut   facile   periculi 
quod  horrebant  cogitationem  praesentia  eiiis  excuteret.  25 

sLaeti  ergo  et  manantibus  gaudio  lacrimis  consalutant  eum 
et    quod    ante    recusaverant    bellum    feroces    deposcunt. 

G  Ille  se  ratibus  equitem   plialangemque   transportaturuni 
esse  pronuntiat,   super  utres   iubet  nare  levius  armatos. 

TPlura  nee  dici  res  desideravit  nee  rex  dicere  per  valitudi-ao 

8  nem  potuit.    Ceterum  tanta  alacritate  militum  rates  iunc- 


CVRTIVS    RVFVS  47 

tae  sunt,  tit  intra  tridunm  ad  xii  milia  effectae  sint. 
lamque  ad  transeundum  omnia  aptaverant,  cnm  legati 
Scytlianim  xx,  more  geutis  per  castra  equis  vecti,  nun- 
tiare  iubent  regi,  velle  ipsos  ad  eum  mandata  perferre. 

6  Admissi  in  tabernacnlnm  iussiqne  considere,  in  vultn  regis   9 
defixerant  oculos  :  credo,  quis  magnitudine  corjjoris  ani- 
muni  aestimantibus  modicus  habitus  haudqnaquam  famae 
par  videbatur.     Scythis  antem  non  ut  ceteris  barbaris  ru- 10 
dis  et  inconditus  sensus  est :  quidam  eoriim  sapientiam 

loqnoque  capere  dicuntur,  qnantamcumque  gens  capit  sem- 
per armata.     Sic  quae  locutos  esse  apud  regem  memoriae  H 
proditum  est,  abhorrent  forsitan  hominibus  moribusque 
nostris  et  tempora  et  ingenia  cultiora  sortitis.     Sed  ut 
possit  oratio  eorum  sperni,  tamen  fides  nostra  non  debet  : 

isquare,    ntcumque   sunt   tradita,    incorrupta    perferemus. 
Igitur  unum  ex  his  maximum  natu  locutum  accepimus  :  13 
'Si  di   habitum  corporis  tui  aviditati  animi  parem  esse 
voluissent,  orbis  te  non  caperet :  altera  manu  Orientem, 
altera  Occidentem  contingeres  et  hoc  adsecutus  scire  vel- 

2oles,   ubi   tanti   numinis  fulgor   conderetur.      Sic    quoque 
concupiscis   quae    non   capis.     Ab    Europa   petis  Asiam,  13 
ex  Asia  transis  in  Europam  :  deindo,  si  humanum  genus 
omne  superaveris,    cum  silvis  et   nivibus   et    fluminibus 
ferisque  bestiis  gesturus  es   helium.     Quid  ?   tu  ignoi-as  14 

25arbores  magnas  diu  crescere,  una  hora  extirpari  ?   stultus 
est  qui  fructus  earum  spectat,  altitudinem  non  metitur. 
Vide,  ne,  dum  ad  cacumen  pervenire  contendis,  cum  ipsis 
ramis   quos   comprehenderis   decidas.      Leo   quoque   ali- 15 
quando  minimarum  avium  pabulum  fuit  et  ferrum  rubigo 

soconsumit.     Nihil  tarn  firmum  est  cui  periculum  non  sit 
etiam   ab  invalido.     Quid  nobis   tecum   est  ?    numquam  16 
terram   tuam   adtigimus.     Qui    sis,   unde  venias,  licetne 
ignorare  in  vastis  silvis  viventibus?  nee  servire  ulli  pos- 
sumus  nee  imperare  desideramus.     Dona  nobis  data  sunt,  17 


48  CVRTIVS    RVFVS 

ne  Scytharum  gentem  ignores,  iugum  bovum  et  nratrum, 
sagitta,  hasta,  patera.     His  utimur  et  cum  amicis  et  ad- 

18  versus  inimicos.    Fruges  amicis  damus  bovum  labore  quae- 
sitas,  patera  cum  isdem  virium  dis  libamus,  inimicos  sa- 
gitta eminus,  liasta  cominus  petimus.     Sic  Syriae  regem  5 
et  postea  Persarum  Medorumque  superavimus,  patuitqne 

19  nobis  iter  usque  in  Aegyptum.     At  tu,  qui  te  gloriaris  ad 
latrones  persequendos  venire,  omnium  gentium  quas  adi- 
sti  latro  es.    Lydiam  cepisti,  Syriam  occupasti,  Persidem 
tenes,  Bactrianos  babes  in  potestate,  Indos  petisti :  iamio 
etiam  ad  pecora  nostra  avaras  et  insatiabiles  manus  por- 

20rigis.  Quid  tibi  divitiis  opus  est  quae  esurire  te  cogunt  ? 
Primus  omnium  satietate  parasti  famem,  ut,   quo  plura 

21  haberes,  acrius  quae  non  babes  cuperes.     Non  succurrit 
tibi,  quamdiu  circum  Bactra  baereas  ?  dum  illos  subigis,  15 
Sogdiani  bellarc  coeperunt.    Bellum  tibi  ex  victoria  nasci- 
tur.     Nam  ut  maior  fortiorque  sis  quam  quisquam,  tamen 

22  alienigenam  dominum  pati  nemo  vult.  Transi  modo  Ta- 
nain  :  scies,  quam  late  pateant,  numquam  tamen  conse- 
queris  Scytbas.    Paupertas  nostra  velocior  erit  quam  exer-20 

23citus  tuus,  qui  praedam  tot  nationum  vebit.  Eursus,  cum 
procul  abesse  nos  credes,  videbis  in  tuis  castris.  Eadem 
enim  velocitate  et  sequimur  et  fugimus.     Scytbarum  soli- 

24tudines  Graecis  etiam  proverbiis  audio  eludi.  At  nos  de- 
serta  et  humano  cultu  vacua  magis  quam  urbis  et  opu-25 
lentos  agros  sequimur.  Proinde  Fortunam  tuam  pressis 
manibus  tene  :  lubrica  est  nee  invita  teneri  potest.  Sa- 
lubre  consilium  sequens  quam  praesens  tempus  ostendet 
melius  :  impone  felicitati  tuae  frenos,  facilius  illam  reges. 

25Nostri  sine  pedibus  dicunt  esse  Fortunam  quae  manus  etso 
piunas  tantum  liabet :    cum  manus  porrigit,  pinnas  quo- 

26  que  compreliende.  Denique  si  deus  es,  tribuere  mortalibus 
beneficia  debes,  non  sua  eripere  :  sin  autem  bomo  es,  id 
quod  es,  semper  esse  te  cogita.    Stultum  est  eorum  memi- 


CVRTIVS    RVFVS  49 

nisse  propter  quae  tui  obliviscaris.    Qiiibiis  belliim  iion  in- 27 
tuleris,  bonis  amicis  poteris  uti.     Nam  et  firmissima  est 
inter  pares  amicitia  et  videntur  pares  qui  uou  fecerunt 
inter  se  periculiini  virium.     Quos  viceris,  amicos  tibi  esse  28 

5  cave  credas  :  inter  dominnm  et  servum  nulla  amicitia  est, 
etiam  in  pace  belli  taraen  inra  servantur.     lurando  gra-29 
tiam  Scytbas  sancire  ne  credideris  :  colendo  fidem  iurant. 
Graecorum  ista  cautio  est  qui  pacta  consignant  et  dcos 
invocant :    nos    religionem    in    ipsa    fide    ponimus.     Qui 

lojion  reverentur   liomines,  fallunt  deos.     Xec   tibi   amico 
opus   est  de   cuius   benevolentia   dubites.     Ceterum  nos  30 
et  Asiae  et  Europae  custodes  babebis  :  Bactra,  nisi  divi- 
dat  Tanais,  contingimus  :   ultra  Tanain  usque  ad  Tbra- 
ciam   colimus  :    Tbraciae   Macedonian!    coniunctam   esse 

lofama    fert.       Vtrique    imperio    tuo    finitimos    hostes   an 
amicos  velis  esse,  considera.' 


Book  VIII.,  1:  The  Mtirder  of  CUto. 

Inde  Maracanda  reditum  est ;  aooeptaque  aetatis  excu- 
satione  ab  Artabazo  provinciam  eius  destinat  Clito.     nic20 

2oerat  qui  apud  Granicum  amnem  nudo  oapite  regem  dinii- 
cantcm  clipeo  suo  texit  et  Kbosacis  manum  capiti  regis 
inminentem  gladio  amputavit,  vetus  Piiilippi  miles  mul- 
tisque  bellicis  operibus  clarus.     Ilellanice  quae  Alexan-  21 
drum  educaverat,  soror  eius,  baud  secus   quam   mater   a 

25i*ege    diligebatur.     Ob   bas   causas   validissimam    imperii 
partem  fidei  eius  tutelaeque  conmisit.     lamque  iter  pa- 22 
rare  in  posterum  iussus  sollemni  et  tempo.stivo  adbibetur 
convivio.     In  quo  rex  cum  multo  incaluisset  mero,  inmo- 
dicus    aestimator    sui,    celebrare    quae    gcsserat    coepit, 

30  gravis  etiam  eorum  auribus  qui  sentiebant  vera  memorari. 
Silentium  tamen  babuere  seniores,  donee  I'hilippi  res  orsus  23 


50  CVRTIVS    RVFVS 

obterere  nobilem  apud  Chaeronetim  victoriam  sni  operis 
fuisse   iactavit  aclemptamque  sibi  malignitate  et  iuvidia 

24patris  taiitae  rei  gloriam.     Ilium  quidem  seditione  inter 
Macedones  milites  et  Graecos  mercennarios  orta  debilita- 
tam  vuluere  quod  in  ea  cousternatione  acceperat  iacuisse,  5 
non  alias  quam  simulatione  mortis  tutiorem  ;    se  corpus 
eius  protexisse  clipeo  suo  ruentesque  in  ilium  sua  mauu 

25occisos.     Quae  patrem  numquam  aequo  aninio  esse  con- 
fessum,  invitum   filio   debentem  salutem  suam.     Itaque 
post  expeditionem  quam  sine  eo  fecisset  ipse  in  Illyrios,  10 
victorem  scripsisse  se  patri,  fusos  fugatosque  hostes  nee 

26  adf uisse  usquam  Philippum.  Laude  diguos  esse,  non  qui 
Samothracum  initia  viserent,  cum  Asiam  uri  vastarique 
oporteret,  sed  eos  qui  magnitudiue  rerum  fidem  antecessis- 

27  sent.     Haec  et  his  similia  laeti  audiere  iuvenes,  ingratais 
senioribus   erant,    maxime    propter    Philippum    sub    quo 

28diutius  vixerant :  cum  Clitus,  ne  ipse  quidem  satis  sobrius, 
ad   eos   qui   infra  ipsum    cubabant    conversus    Euripidis 

29rettulit  carmen,  ita  ut  sonus  magis  quam  sermo  exaudiri 
posset  a  rege,  quo  significabatur,  male  instituisse  Graecos,  20 
quod  tropaeis  regum  dumtaxat  nominainscriberent,  alieno 
enim  sanguine  partam  gloriam  intercipi.     Itaque  rex,  cum 
suspicaretur  malignius  habitum  esse  sermonem,  percontari 

SOproximos    coepit,   quid  ex  Clito   audissent.     Et   illis   ad 
silendum  obstinatis  Clitus  paulatim  maiore  voce  Philippias 
acta  bellaque  in  Graecia  gesta  conmemorat,  omnia  prae- 

31  sentibus  praeferens.  Hinc  inter  iuniores  senesque  orta 
contentio  est :  et  rex,  velut  patienter  audiret,  quis  Clitus 

32  obterebat  laudes  eius,  ingentem  iram  conceperat.     Cete- 
rum  cum  animo  videretur  imperaturus,  si  finem  procaciter  30 
orto  sermoni  Clitus  imponeret,  nihil  eo  remittente  magis 

33  exasperabatur.  lamque  Clitus  etiam  Parmenionem  de- 
fendere  audebat  et  Philippi  de  Atheniensibus  victoriam 
Thebarum  praeferebat  excidio,  non  vino  modo,  sed  etiam 


CVRTIVS    KVFVS  51     * 

animi    prava   contentione    provectns.     Ad    ultimum,   '  Si  34 
moriendum/  inquit,  '  est  pro  te,  Clitus  est  primus  :    at 
cum  victoriae  arbitriiini  agis,  praecipuum  ferunt  praemium 
qui  procacissime  patris  tui  memoriae  inludunt.     Sogdia-  35 

5  nam  regionem  mihi  adtribuis,  totiens  rebellem  et  noii  modo 
indomitam,  sed  quae  lie  subigi  qiiidem  possit.     Mittor  ad 
feras  bestias  praecipitia  iiigenia  sortitas.     Sed  quae  ad  me 
pertinent  transeo.     Philippi  milites  spernis,  oblitus,  nisi  36 
liic  Atharrias  senex  iuniores  pugiiani  detrectantes  revocas- 

10  set,  adhuc  nos  circa  Ilalicarnassiim  haesiiros  f uisse.    Quo-  37 
modo  igitur  Asiam  etiam  cum  istis  iunioribus  subiecisti  ? 
Verum  est,  ut  opinor,  quod  avunculum  tuum  in  Italia 
dixisse  constat,  ipsum  in  viros  incidisse,  te  in  feminas.' 
Nihil  ex  omnibus  inconsulte  ac  temere  iactis  regem  ma-  38 

isgis  moverat,  quam  Parmenionis  cum  lionore  mentio  inlata. 
Dolorem  tamen  rex  pressit,  contentus  iussisse,  nt  convivio 
excederet.     Nee   quidquam   aliud   adiecit  quam  forsitan39 
eum,  si  diutius  locutus  foret,  exprobraturum  sibi  fuisse 
vitam  a  semet  ipso  datam  :  hoc  enim  superbc  saepe  iactasse. 

2oAtque  ilium  cunctantem  adhuc  surgere,  qui  proximi    ei40 
cubuerant,  iniectis  manibus  iurgantes  monentesque  coua- 
bantur  abducere.     Clitus,  cum  abstraheretur,  ad  pristinam  41 
violentiam  ira  quoque  adiecta,  suo  pectore  tergum  illius 
esse  defensum,  nunc,  postquam  tanti  meriti   praeterierit 

25  tempus,  etiam  mcmoriani  invisam  esse,  proclamat.     Attali  43 
quoque  caedem  obiciebat  et  ad  ultimum  lovis  quern  pa- 
trem  sibi  Alexander  adsereret  oraculum  eludens,  veriora 
se  regi  quam  patrem  eius  respondisse  dicebat.     lam  tan- 43 
turn  irae  conceperat  rex,  quantum  vix  sobrius  ferre  potu- 

30  issct.     Enimvero  olim  mero  sensibus  victis  ex  lecto  repente 
prosiluit.     Adtoniti  amici  ne  positis  quidem,  sed  abiectis44 
poculis  consurgunt  in  eventum  rei  quam   tanto    impetu 
acturus  esset  intcnti.     Alexander  rapta  lancea  ex  mani-45 
bus  armigeri  Clitum  adhuc  eadeni  linguae  intemperantia 


52  CVRTIVS    RVFVS 

furentem  percutere  conatus  a  Ptolemaeo  et  Perdicca  in- 

46  hibetur.  Medium  complex!  oblnctari  perseverantem 
morabantur :  Lysimachns    et   Leonnatus   etiam    lanceam 

47  abstulerant.     Ille  militum  fidem  implorans  comprehend! 
se  a  proximis  amicorum,  quod    Dareo   miper   acc!d!sset,  s 
exclamat  s!gnumque  tuba  dan,  ut  ad  reg!am  armati  coi- 

48  rent,  !ubet.  Tum  vero  Ptolemaeus  et  Perdiccas  gembus 
advolut!  orant,  ne  in  tam  j)raec!piti  ira  perseveret  spati- 
umque  potius  animo  det :  omnia  postero  die  iustius  execu- 

49  turum.     Sed  clausae  erant  aures  obstrepente  ira.     Itaque  lo 
impotens  animi  procurrit  in  regiae  vestibnlum  et  vigili 
excubanti  hasta  ablata  constitit  in  aditu,  quo  necesse  erat 

SOiis  qui  simul  cenaverant  egredi.  Abierant  ceteri.  Clitus 
ultimas  sine  lumine  exibat.  Quem  rex,  quisnam  esset, 
interrogat.  Eminebat  etiam  in  voce  sceleris  quod  parabat  is 
51  atrocitas.  Et  ille,  iam  non  suae,  sed  regis  irae  memor, 
53  Clitum  esse  et  de  convivio  exire  respondit,  Haec  dicentis 
latus  hasta  transfixit  morientisque  sanguine  adspersus, 
^I  nunc,'  inquit,  *ad  PhilipiDum  et  Parmenionem  et 
Attalum.'  20 

1  2.  Male  humauis  iugeniis  natura  consuluit,  quod  ple- 
rumque  non  futura,  sed  transacta  perpendimus.  Quii^pe 
rex,  postquam  ira  mente  decesserat,  etiam  ebrietate  discussa 

2  magnitudinem  facinoris  sera  aestimatione  perspexit.     Vi- 
debat,  tunc  inmodica  libertate  abusum,  sed  alioqui  egre-  25 
gium  bello  virum  et,  nisi  erubesceret  fateri,  servatorem  sui 
occisum.     Detestabile  carnifieis  ministerium  occupaverat 
rex,  verborum  licentiam,  quae  vino  poterat  imputari,  ne- 

3fanda  caede  ultus.     Manabat  toto  vestibulo  cruor  paulo 
ante  convivae  :  vigiles  adtoniti  et  stupentibus  similes  pro- 30 
cul  stabant  liberioremque  paenitentiam  solitudo  exciebat. 

4  Ergo  hastam  ex  corpore  iacentis  evolsam  retorsit  in  semet  : 
iamque  admoverat  pectori,  cum  advolant  vigiles  et  repug- 
nanti  e  manibus  extorquent  adleyatumque  in  tabernacu- 


CVRTIVS    EVFVS  53 

lum  defernnt.  Ille  hurni  prostraverat  corpus  gemitu  eii;la-  5 
tuque  miserabili  totam  personalis  regiam.  Laniare  deinde 
OS  unguibus  et  cireumstantes  rogare,  ne  se  tanto  dedecori 
superstitem  esse  patereutur.  Inter  has  preces  tota  nox 
5  extracta  est.  Scrutantemque,  num  ira  deorum  ad  tantum  6 
nefas  actus  esset,  subit  anniversarium  sacrificium  Libero 
Patri  non  esse  redditum  statuto  tempore  :  itaque  inter 
vinum  et  epulas  caede  conmissa  iram  dei  fuisse  mani- 
festam.     Ceterura   magis   eo   movebatur,    quod    omnium  7 

10  amicorum  animos  videbat  adtonitos  :  neminem  cum  ipso 
sociare   sermonem  postea  ausurum :    vivendum    esse    in 
solitudine  velut  ferae  bestiae  terrenti  alias   timentique. 
Prima  deinde  luce  tabernaculo  corpus,  sicut  adhuc  crueu-8 
tum  erat,  iussit  inferri.     Quo  posito  ante  ipsum  lacrimis 

i5<^^ortis,    'Hanc/   inquit,    '  nutrici   meae   gratiam   rettuli 
cuius  duo  filii  apud  Miletum  pro  mea  gloria   occubuere 
mortem,  hie  frater,  unicum  orbitatis  solacium,  a  me  inter 
epulas  occisus  est.    Quo  nunc  se  conferet  misera  ?    Omni-  9 
bus  eius  unus  supersum  quem  solum  acquis  oculis  videre 

20  non  poterit.     Et  ego  servatorum  meorum  latro,  revertar 
in  patriam,  ut  ne  dexteram  quidem  nutrici  sine  mcmoria 
calamitatis  eius  offerre  possim !'     Et  cum  finis  lacrimis  10 
querellisque  non  fieret,  iussu  amicorum  corpus  ablatum 
est.     Rex  triduum  iacuit  inclusus.     Quem   ut  armigeri  11 

25  corporisque  custodes  ad  moriendum  obstinatum  esse  cog- 
noverunt,   universi  in   tabernaculum   inrumpunt   dinque 
precibus  ipsorum  reluctatum  aegre  viceruut,  ut  cibum 
caperet.     Quoque  minus  caedis  puderet,  iure  iuterfectum  12 
Clitum  Macedones  decernunt  scpultura  quoque  prohibi- 

3oturi,  ni  rex  huniari  iussisset. 


54  CVRTIVS   RVFVS 


Booh  X.,  5 :  The  Death  of  Alexander. 

1     Intnentibus  lacrimae  obortae   praebnere   speciem   iam 

2non  regem,  sed  fuiins  eius  visentis  exercitus.  Maeror  ta- 
men  circumstantinm  lectum  eminebat:  qnos  ut  rex  ad- 
spexit,  'Invenietis/  inqnit,  'cum  excessero,  digiuim  tali-s 

3  bus  viris  regem?'  lucredibile  dictii  auditiique,  in  eodem 
habitu  corporis  in  quern  se  eomposuerat,  cum  admissurus 
milites  esset,  durasse,  donee  a  toto  exercitu  illud  ultimum 
persalutatus  est:  dimissoque  vulgo  velut  omui  vitae  de- 

4bito  liberatus  fatigata  membra  reiecit.     Propiusque  adire  lo 
iussis  amicis  —  nam  et  vox  deficere   iam  coeperat  —  de- 
tractum  anulum  digito  Perdiccae  tradidit  adiectis  manda- 

5  tis,  ut  corpus  suum  ad  Hammonem  ferri  iuberent.  Qnae- 
rentibusque  his,  cui  relinqueret  regnum,  respondit,  ei  qui 
esset  optimus:  ceterum  providere  iam  se  ob  id  certamenis 

emagnos  funebris  ludos  parari  sibi.  Rursus  Perdicca  in- 
terrogaute,  quando  caelestes  honores  haberi  sibi  vellet, 
dixit,  turn  velle,  cum  ipsi  felices  essent.  Suprema  haec 
vox  fuit  regis  et  paulo  post  extinguitur. 

7  Ac  primo  ploratu  lamentisque  et  planctibus  tota  regiaso 
personabat:   mox  velut   in-vasta  solitudine  omnia  tristi 
silentio    muta    torpebant,   ad    cogitationes,   quid    deinde 

8  futurum  esset,  dolore  converso.     Nobiles  jiueri  custodiae 
corporis  eius  adsueti  nee   doloris   magnitudinem  capere 
nee   se  ipsos  intra  vestibulum  regiae  tenere  potueruntras 
vagique  et  furentibus  similes  totam  urbem  luctu  ac  mae- 

9  rore  compleverant,  nullis  questibus  omissis  quos  in  tali 
casu  dolor  suggerit.     Ergo  qui  extra  regiam  adstiterant, 
Macedones  pariter  barbarique,  concurrunt  nee  poterant 
victi  a  victoribus  in  conmuni     dolore   discerni.     Persaeso 
iustissimum  ac  mitissimum   dominum,  Macedones  opti- 


CVRTIVS    EVFVS  55 

mum  uc  fortissimiim  regem  invocantes  certamen  quotldain 
maeroris  edebant.     Nee  maestorum  solum,  sed  etiam  in- 10 
dignantium  voces  exaiidiebantur,  tam  viridem  et  in  flore 
aetatis  fortunaeque  invidia  deum  ereptnm  esse  rebns  hu- 

emanis.     Vigor  eiiis  et  vnltiis  ediicentis  in  proelium  mili- 
tes,  obsidentis  urbis,  evadentis  in  muros,  fortis  viros  pro 
contione  donantis  occurrebant  oculis.     Turn  Macedones  11 
divinos  honores  negasse  ei  paenitebat  impiosque  et  ingra- 
tos  fuisse  se  confitebantnr,  quod  auris  eius  debita  adpella- 

lotione  fraudassent.     IG.   Et  cum  diu  nunc  in  veneratione, 
nunc  in  desiderio  regis  haesissent,  in  ipsos  versa  miseratio 
est.     MacedoniaprofectiultraEupbrateninmediishostibuslS 
novum  imperium  aspernantibus  destitutes  se  esse  cerne- 
bant,  sine  certo  regis  herede :  publicas  viris  ad  se  quemque 

15  tracturum.     Bella  deinde  civilia  quae  secuta  sunt  menti- 13 
bus  augnrabantur :    iterum,  non  de  regno  Asiae,  sed   de 
rege  ipsis  sanguiuem  esse  fundendum,  novis  vulneribus 
veteres  rumpendas  cicatrices  :  senes,  debilis,  modo  petita  14 
missione  a  iusto  rege,  nunc  morituros  ju-o  potentia  forsitau 

2osatellitis  alicuius  ignobilis.     Has  cogitationes  volventibus  15 
nox  supervenit  tcrrorcmquc  auxit.     Milites  in  armis  vigi- 
labant:  Babylonii  alius  e  muris,  alius  culmine  sui  quisque 
tecti  prospectabant  quasi  certiora  visuri.       Nee  quisquaml6 
lumina  audebat  acccndcre.     Et  quia  oculorum  cessabat 

25  usus,  fremitus  vocesquc  auribus  captabant  ac  plerumque 
vano  metu  territi  per  obscuras  semitas,  alius  alii  occur- 
santes,  invicem  suspecti  ac  solliciti  ferebantur.     Persae  17 
comis  suo  more  dctonsis  in  lugubri  veste  cum  coniugibus 
ac  liberis  non  ut  victorem  et  modo  liostem,  sed  ut  gentis 

30  suae  iustissimum  regem  vero  desiderio  lugcbant.     Adsueti 
sub  rege  vivere,  non  alium  qu:  imperarct  ipsis  digniorem 
fuisse  confitebantur.     17.  Nee  muris  urbis  luctns  contine- 18 
batur,   sed   proximam  regionom   ab    ca,  deinde   magnam 
partem  Asiae  cis  Euphrateu  mali  fama  pervaserat.      Ad  19 


56  CVRTIVS    EVFVS 

Darei  quoque  matrem  celeriter  perlata  est.     Abscissa  ergo 
veste,  qua  induta  erat,  lugubrem  sumpsit  laceratisque  cri- 

20  nibus  humi  corpus  abiecit.  Adsidebat  ei  altera  ex  nepti- 
bus  nuper  amissum  Hephaestionem  cui  nupserat  lugens 
propriasque  causas  doloris  in  conmuni  maestitia  retracta-s 

21  bat.  Sed  omnium  suorum  mala  Sisigambis  una  capiebat. 
Ilia  suam,  ilia  neptium  vicem  flebat.  Recens  dolor  etiam 
praeterita  revocaverat.  Crederes  modo  amissum  Dareum 
et  pariter  miserae  duorum  filiorum  exequias  esse  ducendas. 

22  Flebat  simul  mortuos  vivosque.     Quern  enim  puellarum  lo 
acturum  esse  curam?  quem  alium  futurum  Alexandrum? 
iterum  esse  se  captas,  iterurfi  excidisse  regno.     Qui  mortuo 
Dareo  ipsas  tueretur,  repperisse,  qui  post  Alexandrum  re- 

23  spiceret,  utique  non  reperturas.     Subibat  inter  haec  ani- 
mum,  Lxxx  fratres  suos  eodem  die  ab  Oclio,  saevisslmois 
regum,  trucidatos,  adiectumque  stragi  tot  filiorum  patrem: 

e  septem  liberis,  quos   genuisset    ipsa,  unum  superesse: 
ipsum  Dareum  floruisse  paulisper,  ut  crudelins  posset  ex- 

24  tingui.  Ad  ultimum  dolori  succubuit  obvolutoque  capite 
accidentes  genibus  suis  neptem  nepotemque  aversata  cibo  20 

25  pariter  abstinuit  et  luce.  Quinto,  postquam  mori  statue- 
rat,  die  extincta  est.  Magnum  profecto  Alexandri  indul- 
gentiae  in  eam  iustitiaeque  in  omuis  captivos  documentum 
est  mors  huius,  quae  cum  sustinuisset  post  Dareum  vi- 

26vere,  Alexandro  esse  superstes  erubuit.     Et  liercule  iuste25 
aestimantibus  regem  liquet,  bona  naturae  eius  fuisse,  vitia 

27  vel  f ortunae  vel  aetatis.  Vis  incredibilis  animi,  laboris  pa- 
tientia  propemodum  nimia,  fortitudo  non  inter  reges  modo 

28excellens,  sed  inter  illos  quoque  quorum  haec  sola  virtus 
fuit,  liberalitas  saepe  maiora  tribuentis,  quam  a  dis  petun-30 
tur,  dementia  in  devictos — tot  regna  aut  reddita,  quibus 

29  ea  dempserat  bello,  aut  dono  data — :  mortis  cuius  metus 
ceteros  exanimat,  perpetua  contemptio,  gloriae  laudisque 
ut  iusto  nuiior  cupido,  ita  in  iuvenc  et  in  tantis  uec  admi- 


CVRTIVS    EVFVS  57 

randa  rebus:  iam  pietas  erga  parentes,  quorum  Olympiarla  30 
inmortalitati  consecrare  decreverat,  Philippum  ultus  erat,  31 
iam  iu  omnis  fere  amieos  beiiignitas,  erga  milites  benevo- 
lentia,  consilium  par  magnitudini  animi  et,  quantam  vix  po- 

sterat  aetas  eius  capere,  sollertia:  iam  modus  inmodicarum  32 
Cupiditatum,  Veneris  intra  naturale  desiderium  usus  nee 
ulla  nisi  ex  permisso  voluptas  —  ingentes  profecto  dotes 
erant.     Ilia  fortunae:  dis  aequare  se  et  caelestes  honores33 
accersere  et  talia  suadentibus  oraculis  credere  et  dedignan- 

lotibus  venerari  ipsum  veliementius  quani  par  esset  irasci,  in 
externum  habitum  mutare  corporis  cultum,  imitari   de- 
victarum  gentium  mores,  quos  ante  victoriam  spreverat. 
Nam  iracundiam  et  cupidinem  vini  sicuti  iuventa  inrita-34 
verat,   ita   senectus    mitigare   potuisset.      Fatendum   est  35 

15  tamen,  cum  plurimum  virtuti  debuerit,  plus  debuisse  fortu- 
nae, quam  solus  omnium  mortalium  in  potestate  liabuit. 
Quotiens  ilium  a  morte  revocavit!  quotiens  temere  in  peri- 
cula  vectum  perpetua  felicitate  protexit!     Vitae  quoque36 
finem  eundem  illi  quem  gloriae  statuit.     Expectavere  eum 

20  fata,  dum  Oriente  perdomito  aditoque  Oceano,  quidquid 
mortalitas  capiebat,  impleret. 

Iluic  regi  ducique  successor  quaerebatur.     Sed  maior37 
moles  erat,  quam  ut  unus  subire  cam  posset;  itaque  nomeu 
quoque  eius  et  fama  rerum  in  totum  propemodum  orbem 

25  reges  ac  regna  diff udit  clarissimique  sunt  habiti,  qui  etiani 
minimae  parti  tantae  fortunae  adhaeserunt. 


T.  PETRONIVS    ARBITER 

Tbe  anthoi'  of  the  Satirae  is  now  generally  identified  with  the 
elegantiae  arbiter,  or  master  of  ceremonies,  under  Nero,  whose  brilliant 
personality  and  sensational  suicide  are  so  graphically  described  by 
Tacitus,  Ann.  XVI.,  18.  He  figures  as  one  of  the  principal  characters 
in  Quo  Vadis  ? 

The  AYork  of  Petronins  belongs  in  a  measure  to  the  so-called  Sati- 
rae Menippeae,  a  mixture  of  jirose  and  verse,  introduced  into  Latin 
literature  by  Varro.  It  contains  the  narrative  of  manifold  advent- 
ures which  befel  a  young  Juan,  Encolpius,  who  was  driven  from  place 
to  place  by  the  wrath  of  Priapus,  whose  divinity  he  had  desecrated. 
An  episode  in  this  story  is  the  famous  'Banquet  of  Trimalchio,' the 
MS.  of  which  was  discovered  in  Dalmatia  in  1650.  The  scene  is 
Cumae,  Puteoli,  or  some  other  small  town  in  lower  Italy,  and  the 
dramatic  date  probably  the  early  years  of  Nex'o's  reign. 

The  merits  of  this  masterpiece  cannot  well  be  exaggerated,  for  its 
originality  of  invention,  consistent  and  realistic  portraiture  of  char- 
acter and  types,  its  exuberance  of  humor,  and  keenness  of  satire, 
combined  with  a  sovereign  command  of  all  the  resources  »)f  language, 
stamp  it  as  one  of  the  immortal  works  in  the  world's  literature  and 
unrivalled  in  its  own  field. 

There  is  an  admirable  German  commentary  on  the  '  Banquet '  by 
L.Friedlander  (Leipzig,  189'i). 

Of  the  rest  of  the  Satirae,  originally  in  sixteen  books,  we  possess 
only  fragments,  the  most  noteworthy  including  a  poem  of  295  lines 
on  the  Civil  War,  probably  a  satire  on  Lucan's  PharsdUa,  fi5 
verses  on  the  Destruction  of  Troy,  the  celebrated  tale  of  the  Matron 
of  Ephesus,  and  the  reflections  on  the  decline  of  eloquence,  poetry, 
and  culture  generally. 


PETRONIA^S 


C.  1-5 :  On  the  Decline  of  Culture. 

'  Nam  alio  genere  f uriarum  cleclamatores  inquietautur,  1 
qui  clamant  :  "liaec  vulnera  pro  libertate  publica  excepi  ; 
liunc  oculum  pro  vobis  impendi  :  date  mihi  ducem,  qui  me 
ducat  adliberos  meos,  nam  succisi  poplites  membra  non  su- 

Bstinent?"haecipsatolerabiliaessent,  siadeloquentiamituris 
viani  facerent.  Nunc  et  rerum  tumore  et  sententiarum 
vanissimo  strepitu  hoc  tantum  proficiunt,  ut  cum  in  forum 
venerint,  putent  se  in  alium  orbem  terrarum  delates.  Et 
ideo  ego  adulescentulos  existimo  in  scliolis  stultissimos 

10  fieri,  quia  nihil  ex  his  quae  in  usu  habemus  aut  audiunt  aut 
vident,  sed  piratas  cum  catenis  in  litore  stantes,  sed  tyrannos 
edicta  scribcntes  quibus  impcrcut  filiis  ut  patrum  suorum 
capita  praecidant,  sed  responsa  in  pestilcntiam  data,  ut  vir- 
gines  tres  aut  plures  inmolentur,  sed  mellitos  verborum  glo- 

isbulos  et  omnia  dicta  factaque  quasi  papavere  et  sesamo 
sparsa.     Qui   inter   haec   nutriuntur,   non    magis    sapere  2 
possunt,  quam  bene  olere  qui  in  culiua  habitant.     Pace 
vestra  liceat  dixisse,   primi  omnium  eloquentiam  perdi- 
distis.     Levibus  enim  atque  inanibus  sonis  ludibria  quae- 

20  dam  excitando  effecistis,  ut  corpus  orationis  enervaretur 
et  caderet.  Noudum  iuvenes  declamationibus  contine- 
bantur,  cum  Sophocles  et  Euripides  invenerunt  verba 
quibus  deberent  loqui.     Nondum  umbraticus  doctor  inge- 


60  PETRONIVS 

nia  deleverat,  cum  Piudarus  novemque  lyrici  Homericis 
versibus  canere  timuerunt.  Et  ne  poetas  ad  testimonium 
citem,  certe  ueque  Platona  nequc  Demostheneu  ad  hoc 
genus  exercitationis  accessisse  video.  Grandis  et,  ut  ita 
dicam,  pudica  oratio  non  est  maculosa  nee  turgida,  seds 
naturali  pulchritudine  exsurgit.  Nujjer  ventosa  istaec  et 
enormis  loquacitas  Athenas  ex  Asia  conmigravit  animos- 
que  iuvenum  ad  magna  surgentes  veluti  pestilenti  quodam 
sidere  adflavit,  semelque  conrupta  regula  eloquentia  stetit 
et  obmutuit.  Ad  summam,  quis  postea  Thucydidis,  quisio 
Hyperidis  ad  famani  processit  ?  ac  ne  carmen  quidem  sani 
coloris  enituit,  sed  omnia  quasi  eodem  cibo  pasta  non 
potuerunt  usque  ad  senectutem  canescere.  Pictura  quo- 
que  non  alium  exitum  fecit,  postquam  Aegyptiorum  auda- 
cia  tam  magnae  artis  compendiariam  invenit.'  is 

3  Non  est  passus  Agamemnon  me  diutius  declamare  in 
porticu,  quam  ipse  in  scbola  sudaverat,  sed  '  adulescens," 
inquit,  'quoniam  sermonem  habes  non  publici  saporis  et, 
quod  rarissimuni  est,  amas  bonam  mentem,  non  fraudabo 
te  arte  secreta.  Nihil  nimirum  in  his  exercitationibus2o 
doctores  peccant,  qui  necesse  habent  cum  insanientibus 
furere.  Nam  nisi  dixerint  quae  adulescentuli  probent, 
ut  ait  Cicero,  *'soli  in  scholis  relinquentur/'  Sicut  adu- 
latores  cum  cenas  divitum  captant,  nihil  prius  nieditantur 
quam  id  quod  i^utant  gratissimum  auditoribus  fore  :  nee 25 
enira  aliter  impetrabunt  quod  petunt,  nisi  quasdam  insi- 
dias  auribus  fecerint  :  sic  eloquentiao  magister,  nisi  tam- 
quani  piscator  earn  imposuerit  liamis  escam,  quam  scierit 
adpetituros  esse  pisciculos,  sine  spe  praedae  morabitur  in 

4  scopulo.    Quid  ergo  est  ?  parentes  obiurgatione  digni  sunt  30 
qui  nolunt  liberos  suos  severa   lege  proficere.     Primum 
enim  sic  ut  omnia,  spes  quoque  suas  ambition!  donant. 
Deinde  cum  ad  vota   properant,  cruda  adliuc  studia  in 
forum  pellunt  et  eloquentiam,  qua  nihil  esse  mains  confi- 


PETRONIVS  61 

tentur,  pucris  indunnt  aclinic  nascentibus.  Quod  si  pa- 
terentur  laborum  gradus  fieri,  ut  studiosi  iuvenes  lectione 
severa  inrigarcntur,  ut  sapientiae  praeceptis  animos  com- 
ponerent,  ut  verba  atroci  stilo  effoderent,  ut  quod  valient 
5  imitari  din  audirent,  ut  persuaderent  sibi  nihil  esse  magni- 
ficum  quod  pueris  placeret :  iam  ilia  grandis  oratio  ha- 
beret  maiestatis  suae  pondus.  Nunc  pueri  in  scholis  lu- 
dunt,  iuvenes  ridentur  in  foro  et  quod  utroque  turpius 
est,  quod  quisque  perperani  didicit,  in  senectute  confiteri 
10  lion  vult.  Sed  ne  me  putes  improbasse  scliedium  Luci- 
lianae  humilitatis,  quod  sentio  et  ipse  carmine  effingam : 

Artis  severae  si  quis  ambit  effectus  ' 

Mentemque  magnis  adplicat,  prius  mores 
Frugalitatis  lege  poliat  exacta. 
15  Nee  curet  alto  regiani  trucem  vultu 

C liens ve  cenas  impotentium  captet, 
Nee  perditis  addictus  obruat  vino 
Mentis  calorem,  neve  plausor  in  scaenam 
Sedeat  redemptus  histrionis  ad  rictus. 
20         Sed  sive  armigerae  rident  Tritonidis  arces, 
Seu  Lacedaemonio  tcllus  habitata  colono 
Sirenumve  domus,  det  primos  versibus  annos 
Maeoniumque  bibat  felici  pectore  fontem. 
Mox  et  Socratico  plcnus  grege  mittat  habenas 
25         Liber  et  iugentis  quatiat  Demosthenis  arma. 

Ilinc  Romana  nuxnus  circumfluat  et  modo  Graio 
Exonerata  sono  mutet  suffusa  saporcm. 
Interdum  subducta  foro  dot  pagina  cursum 
Et  fortuna  sonet  cclcri  distincta  mcatu 
30         Dent  epulas  ct  bella  truci  memorata  canorc 

Grandiaquc  indomiti  Ciceronis  verba  minetur. 
llis  animum  succinge  bonis  :  sic  tlumine  largo 
Plenus  Pierio  defuudes  pectore  verba.' 


62  PETKONIVS 


C.  88 :  On  the  Decline  of  the  Arts. 

88     Erectiis  liis  sermonibus  consulere  prndentiorem  coepi 
.  .  .  aetates  tabularum  et  quaedam  argumenta  mihi  ob- 
scura  simulque  causam  desidiae  praesentis  excutere,  cum 
pulcherrimae  artes  perissent  inter  quas  pictura  ne  mini- 5 
mum  quidem  sui  vestigium  reliquisset.     Tum  ille  ^pecu- 
niae/ inquit, '  cupiditas  haec  tropica  instituit.   Priscis  enim 
temporibus,  cum  adhuc  nuda  virtus  placeret,  vigebant  artes 
ingenuae  summumque  certamen  inter  homines  erat,  ne  quid 
prof  uturum  saeculis  diu  lateret.  Itaque  herbarum  omnium  10 
sucos  Democritus  expressit,  et  ne  lapidum  virgultor unique 
vis  lateret,  aetatem  inter  experimenta  consumpsit.  Eudoxos 
quoque  in  cacumine  excelsissimi  mentis  consenuit,  ut  astro- 
rum  caelique  motus  deprehenderet,  et  Chrysipjius,  ut  ad 
inventionem  sufficeret,  ter  elleboro  animum  detersit.     Ve- 15 
rum  ut  ad  plastas  convertar,  Lysippum  statuae  unius  linea- 
mentis  inhaerentem  inopia  extinxit,  et  Myron,  qui  paene 
animas  hominum  ferarumque  acre  comprehenderat,  non 
invenit  lieredem.     At  nos  vino  scortisque  demersi  ne  jja- 
ratas  quidem  artis  audemus  cognoscere,  sed  accusatores  20 
antiquitatis  vitia  tantum  docemus  et  discimus.     Ubi  est 
dialectica  ?    ubi   astronomia  ?    ubi   sapientiae    cultissima 
via  ?  quis  umquam  venit  in  templum  et  votum  fecit,  si  ad 
eloquentiam  pervenisset  ?  quis,  si  pbilosophiae  fontem  at- 
tigisset  ?  ac  ne  bonam  quidem  mentem  aut  bonam  valitu-25 
dinem  petunt,  sed  statim  antequam  limen  Capitolii  tan- 
gant,  alius  donum  promittit,  si  propinquum  divitem  ex- 
tulerit,  alius,  si  tbesaurum  effoderit,  alius,  si  ad  trecenties 
sestertium  salvus  pervenerit.     Ipse  senatus,  recti  bonique 
praeceptor,  mille  pondo  auri  Capitolio  promittere  solet,  30 
et,  ne  quis  dubitet  pecuniam  concupiscere,  lovcm  quoque 


PETKONIVS  63 

pcculio  exornat.  Noli  ergo  mirari,  si  pictura  defecit,  cum 
omnibus  diis  hominibusque  formosior  videatur  massa  auri, 
quam  quidquid  Ajielles  Phidiasque,  Grraeculi  delirantes, 
feceruiit. 


5  C  118 :  Qualities  Essential  to  True  Poetry. 

'  Multos/'  inquit  Eumolpus,  'iuvenes  carmen  decepit.  118 
Nam  nt  quisqnc  versum  pedibus  instruxit  sensumque  te- 
neriorem  verbornm  ambitu  intexnit,  putavit  se  continno 
in  Heliconem  venisse.  Sic  forensibus  ministeriis  exercitati 
10  frequenter  ad  carminis  tranquillitatem  tamquam  ad  por- 
tum  feliciorem  refugerunt,  credentes  facilius  poema  extrui 
posse,  quamcontroversiam  sententiolis  vibrantibusi)ictam. 
Ceterum  ncquc  generosior  spiritus  vanitatem  amat.  neque 
concipere  aut  cdere  partum  mens  potest  nisi  ingenti  flu- 
is  mine  literarum  inundata.  Eefugiendum  est  ab  omni  ver- 
bornm, ut  ita  dicam,  vilitate  ct  sumendae  voces  a  plebe 
somotae,  ut  fiat  '  odi  profanum  vulgus  et  arceo/  Praete- 
rea  curandum  est,  ne  sententiae  cmineant  extra  corpus 
oratiouis  expressae,  sed  intexto  vestibus  colore  niteant. 
2oI-Iomerus  testis  est  et  lyrici  Romanusque  V^ergilius  et  Ho- 
ratii  curiosa  felicitas.  Ceteri  enim  aut  non  viderunt  viam 
(|ua  iretur  ad  carmen  aut  visam  timuerunt  calcare.  Ecce 
belli  civilis  ingens  opus  quisquis  adtigerit,  nisi  plenus 
literis,  sub  onere  labctur.  Non  cni)n  res  gestae  versibus 
'iocomprelieudendae  sunt,  quod  longe  melius  historici  faci- 
unt,  sed  per  ambages  deorumque  ministeria  et  fabulosnm 
scntentiarum  tormcntum  praecipitandus  est.  liber  spiritus, 
ut  potius  {urentis  animi  vaticinatio  adpareat  quam  religio- 
sae  orationis  sub  testibns  fides.' 


64:  PETRONIVS 


C.  30-78:  Cena  Trimalchioms. 

30  Nos  iain  ad  triclinium  perveneramus,  in  cuius  parte 
prima  procurator  rationes  accipiebat.  Et  quod  praecipue 
miratus  sum,  in  postibus  triclinii  fasces  erant  cum  secu- 
ribns  fixi  quorum  unam  partem  quasi  embolum  naviss 
aeneum  finiebat,  in  quo  erat  scriptum  :  '  C.  Pompeio 
Trimalchioni,  seviro  Augustali,  Cinnamus  dispensator.' 
Sub  eodem  titulo  et  lucerna  bilychnis  de  camera  pendebat, 
et  duae  tabulae  in  utroque  poste  defixao  quarum  altera,  si 
bene  raemini,  hoc  habebat  inscriptum  :  '  III  et  pridie  Kal-  lo 
endas  lanuarias  C.  noster  foras  cenat.'  Altera  lunae  cur- 
sum  stellarumque  septem  imagines  pictas ;  et  qui  dies 
boni  quique  incommodi  essent,  distiugueute  bulla  nota- 
bantur.  .  .  . 

His  repleti  volui^tatibus  cum  conaremur  in  triclinium  is 
intrare,  exclamavit  unus  ex  pueris  qui  super  hoc  officium 
erat  positus  :  '  dextro  pede.'     Sine  dubio  paulisper  tre2)i- 
davimus,    ne  contra  praeceptum  aliquis  iiostrum   limen 
transiret.     Ceterum  nt  pariter  movimus  dextros  gressus, 
servus  nobis  despoliatus   procubuit   ad   pedes   ac   rogare2o 
coepit,  ut  se  poenae  eriperemus  :  nee  magnum  esse  pecca- 
tum   suum  propter  quod  periclitaretur  :   subducta  enim 
sibi  vestimenta  dis^^ensatoris  in  balneo  quae  vix  fuissent 
decem  sestertiorum.     Eettulimus  ergo  dextros  pedes  dis- 
pensatoremque   in    atrio    aureos    numerantem    deprecati  25 
sumus,  ut  servo  remitteret  poenam.     Superbus  ille  sustu- 
lit  vultum  et  '  non  tam  iactura  me  movet/'  inquit,  ^quam 
negligentia   nequissimi   servi.     Vestimenta   mea   a   cubi- 
toria  2)erdidit  quae  milii  natali  meo  cliens  quidam  dona- 

31  verat,   Tyria  sine  dubio,  sed  iam  seniel  lota.     Quid  ergo  so 
est  ?  dono  vobis  eum.' 


PETRONIVS  65 

Obligati  tam  grandi  beneficio  cum  intrasseraus  tricli- 
nium, occurrit  nobis  ille  idem  servus  pro  quo  rogavera- 
mus  et  stupentibus  spississima  basia  impegit  gratias  ageus 
humanitati  nostrae.      'Ad  summam,  statim  scietis/  ait, 

5  '  cni  dederitis  beneficium.     Viiium  domiuicuni  ministra- 
toris  gratia  est.'  .  .  . 

Tandem  ergo  discubnimns  piieris  Alexandrinis  aquam 
in  manus  nivatam  infundentibus  aliisquie  insequentibus  ad 
pedes  ac  j)aronychia  cum  ingeuti  subtilitate  tollentibus. 

10  Ac  ne  in  hoc  quidem  tam  molesto  tacebant  officio,  sed 
obiter  cantabant.  Ego  experiri  volui,  an  tota  familia  can- 
taret,  itaque  potionem  poposci.  Paratissimus  puer  non 
minus  me  acido  cantico  excepit,  et  quisquis  aliquid  rogatus 
erat  ut  daret.  .  .  .  Pantomimi  chorum,  non  patris  familiae 

15  triclinium  crederes.  Adlata  est  tamen  gustatio  valde  lauta ; 
nam  iam  omnes  discubuerant  praeter  ipsum  Trimalchio- 
nem  cui  locus  novo  more  primus  servabatur.  Ceterum 
inter  promulsidaria  asellus  erat  Corinthius  cum  bisaccio 
positus  qui  habebat  olivas  in  altera  parte  albas,  m  altera 

2onigras.  Tegebant  asellum  duae  lances  in  quarum  margi- 
nibus  nomen  Trimalchionis  inscriptum  erat  et  argenti 
pondus.  Ponticuli  etiam  ferruminati  sustinebant  glires 
melle  ac  papavere  sparsos.  Fuerunt  et  tomacula  super 
craticulam  argenteam  ferventia  posita  et  infra  craticulam 

25  8yriaca  pruna  cum  granis  Punici  mali. 

In  his  eramus  lautitiis,  cum  ipse  Trimalchio  ad  sym-32 
phoniam   adlatus   est   jjositusque   inter   cervicalia  minu- 
tissima    expressit    imprudentibus    risum.       Pallio    enim 
eoccineo  adrasum  excluserat  caput  circaque  oneratas  veste 

30  cervices  laticlaviam  inmiserat  mappam  fimbriis  hinc  atqne 
illinc  pendentibus.  Habebat  etiam  in  minimo  digito 
sinistrae  manus  anulum  grandem  subauratum,  extreme 
vero  articulo  digiti  scquentis  minorcm,  ut  mihi  videbatur, 
totum  aureum,  sed  plane  ferreis  veluti  stellis  ferrumina- 


66  PETKONIVS 

turn.     Et  ne  has   tantum   ostenderet   divitias,    dextrum 
nudavit  lacertum  annilla  aurea  cultum  et  eboreo  circulo 

33lamiua   splendente   conexo.      Ut  deinde  pinna   argentea 
dentes   perfodit,    '  amici,'   inqnit,  '  nondnm   mihi    suave 
erat  in  triclinium  venire,  sed  ne  diutius  absentivos  morae  5 
A'obis  essem,  voluptatem  mihi  negavi.     Permittetis  tanien 
finiri  lusum.'     Sequebatur  puer  cum  tabula  terebinthina 
et  crystallinis  tesseris,  notavique  rem  omnium  delicatissi- 
mam.     Pro  calculis  enim  albis  ac  nigris  aureos  argenteos- 
qiie  habebat  denarios.     Interim  dum  ille  omnium  textorum  lo 
dicta   inter   lusum    consumic,    gustantibus    adhuc    nobis 
repositorium  adlatum  est  cum  covbe,  in  quo  gallina  erat 
lignea  patentibus  in  orbem  alis,  quales  esse  solent  quae 
incubant  ova.     Accessere  continuo  duo  servi  et  sympho- 
nia  strepente  scrutari  paleam  coeperunt  erutaque  subindeis 
pavonina  ova  divisere  convivis.     Convertit  ad  banc  scae- 
nam  Trimalchio  vultum  et  'amici/ ait,  'pavonis  ova  gal- 
linae  iussi  supponi.     Et  mehercules  timeo  ne  iam  concepti 
sint ;  temptemus  tamen,  si  adhuc  sorbilia  sunt.'     Accipi- 
mus  nos  cochlearia  non  minus  selibras  pendeutia  ovaque^o 
ex   farina    pingui    figurata    pertundimus.     Ego   qnidem 
paene  proieci  partem  meam,  nam  videbatur  mihi  iam  in 
puUum  coisse.     Deinde  audivi   veterem  convivam :   *hic 
nescio  quid  boui  debet  esse/  persecutus  putamen  manu 
pinguissimam  ficedulam  inveni  piperato  vitello  circum-25 
datam. 

34  Iam  Trimalchio  eadem  omnia  lusu  intermisso  popo- 
scerat  feceratque  potestatem  clara  voce,  si  quis  nostrum 
iterum  vellet  mulsum  sumere,  cum  subito  signum  sympho- 
nia  datur  et  gustatoria  pariter  a  choro  cantante  rapiuntur.  an 
Ceterum  inter  tumultum  cum  forte  paropsis  excidisset  et 
puer  iacentem  snstulisset,  animadvertit  Trimalchio  cola- 
phisque  obiurgari  puerum  ac  proicere  rursus  paropsidem 
iussit.     Insecutus  est  sup'ellecticarius  argentumque  inter 


PETRONIVS  67 

reliqua  purgamenta  scopis  coepit  everrere.  Subinde  iu- 
traverunt  duo  Aethiopes  capillati  cum  pusillis  utribus, 
quales  solent  esse  qui  harenani  in  amphitheatro  sparguut, 
vinumque  dedere  in  manus;  aquani  enim  nemo  porrexit. 

5  Laudatus  propter  elegantias  dominus  '  aequum/  inquit, 
'Mars  amat,  Itaque  iussi  suam  cuique  mensam  assignari. 
Obiter  et  putidissimi  servi  minorem  nobis  aestum  fre- 
quentia  sua  facient.' 

Statim  adlatae  sunt  amphorae  vitreae  diligenter  gypsatae 

loquarum  in  cervicibus  pittacia  erant  adfixa  cum  hoc  titulo: 
'Falernum  Opimianum  annorum  centum/  Dum  titulos 
perlegimus,  complosit  Trimalchio  manus  et  *eheu/  inquit, 
'ergo  diutius  vivit  vinum  quam  homuncio.  Quare  tan- 
gomenas  faciamus.     Vinum  vita  est.     Verum  Oijimianum 

15  praesto.  Heri  non  tam  bonum  posui,  et  multo  honestiores 
cenabant.'  Potantibus  ergo  nobis  et  accuratissime  lauti- 
tias  mirantibus  larvam  argenteam  adtulit  servus  sic  apta- 
tam,  ut  articuli  eius  vertebraeque  luxatae  in  omnem 
partem  flecterentur.     Ilanc  cum  super  mensam  semel  itc- 

aorumque  abiecisset,  ut  catenatio  mobilis  aliquot  figuras  ex- 
primeret,  Trimalchio  adiecit : 

'  Eheu  nos  miseros,  quam  totufi  homuncio  nil  est! 
Sic  crimus  cuncti,  i^ostquam  nos  auferet  Orcus. 
Ergo  vivamus,  dum  licet  esse  bene.' 

25     Laudationem  ferculum   est   insecutum  plane  non  pro  35 
expectatione  magnum;  novitas  tamen  omnium  convertit 
oculos.     Rotundum  enim  repositorium  duodecim  habebat ' 
signa  in  orbe  disposita  super  quae  proprium  convenien- 
temque  materiae  structor  imposuerat  cibum:  super  arietem 

aocicer  arietinum,  super  taurum  bubulae  frustum,  super  ge- 
minos  testiculos  ac  rienes,  super  cancrum  coronam^  super 
leonem  ficum  Africanam,  super  virginem  steriliculam, 
super  libram  stateram  in  cuius  altera  parte  scriblita  erat, 
in  altera  placenta,  super  scorpionem  pi^ciculum  marinum. 


68  PETRONIVS 

super  sagittarium  oclopetam,  super  capricornum  locustam 
marinam,  super  aquarium  anserem,  super  piscis  duos  mul- 
los.  In  medio  autem  caespes  cum  herbis  excisus  favum 
sustinebat.  Circumferebat  Aegyptius  puer  clibano  argen- 
teo  panem  atque  ipse  etiam  taeterrima  voce  de  Laser- 5 
piciario  mimo  canticum  extorsit.  Nos  ut  tristiores  ad 
tam  vilis  accessimus  cibos,  '  suadeo/  inquit  Trimalchio, 

36'cenemus.'      Haec  ut  dixit^  ad  symphoniam  quattuor  tri- 
pudiantes  procurrerunt  superioremque  partem  repositorii 
abstulerunt.     Quo  facto  videmus  infra  altilia  et  suminaio 
leporemque  in  medio  pinnis  subornatum,  ut  Pegasus  vide- 
retur.     Notavimus  etiam  circa  angulos  repositorii  Marsyas 
quattuor  ex  quorum  utriculis  garum  piperatum  currebat 
super  piscis  qui  tamquam  in  eurijao  natabant.      Damns 
omnes  plausum  a  familia  inceptum  et  res  electissimas  ri-is 
dentes  adgredimur.     Non  minus  et  Trimalchio  eiusmodi 
methodio  laetus  '  Carpe,'  inquit.      Processit  statim  scis- 
sor et  ad  symphoniam  gesticulatus  ita  laceravit  obsonium, 
ut  putares  essedarium  hydraule  cantante  pugnare.     Inge- 
rebat  nihilo  minus  Trimalchio  lentissima  voce :    '  Cari^e,  20 
Carpe.'    Ego  suspicatus  ad  aliquam  urbanitatem  totiens 
iteratam  vocem  pertiuere,  non  erubui  eum  qui  supra  me 
accumbebat  hoc  ipsum  interrogare.     At  ille  qui  saepius 
eiusmodi  ludos  spectaverat,   'vides   ilium,'  inquit,   *qui 
obsonium   carpit :    Carpus   vocatur.      Ita  quotiescunque  25 
dicit  "  Carpe,"  eodem  verbo  et  vocat  et  imperat.' 

371^  Non  potui  amplius  quidquam  gustare,  sed  conversus 
ad  eum,  ut  quam  plurima  excij)erem,  longe  accersere  fabu- 
las  coepi  sciscitarique  quae  esset  mulier  ilia,  quae  hue 
atque  illuc  discurreret.  *  Vxor,'  inquit,  '  Trimalchionis,  30 
Fortunata  appellatur  quae  nummos  modio  metitur.  Et 
modo,  modo  quid  fuit  ?  Ignoscet  mihi  genius  tuns,  noluis- 
ses  de  manu  illius  panem  accipere.  Nunc,  nee  quid  nee 
quare,  in  caelum  abiit  et  Trimalchionis  topanta  est.     Ad 


PETRONIVS  69 

snmmam,  mero  meridic  si  dixerit  illi  teuebras  esse,  credet. 
Ipse  nescit  quid  habeat,  adeo  saplutus  est;  sed  haec  Inpa- 
tria  providet  omnia  et  ubi  non  putes.  Est  sicca,  sobria, 
honorum  coiisiliorum,  est  tamen  malae  linguae,  pica  pul- 
5vinaris.  Quern  amat,  amat;  quern  non  amat,  non  amat. 
Ipse  Trimalchio  fundos  habet  qua  milvi  volant,  nummo- 
rum  nummos.  Argentum  in  ostiarii  illius  cella  plus 
iacet,  quam  quisquam  in  fortunis  habet.  Familia  vero 
babae  babae,  non  mehercules  puto  decumam  partem  esse 

10  quae  dominum  suum  noverit.     Ad  summam,  quenivis  ex 
istis  babaecalis  in  rutae  folium  coniciet.     Nee  est  quod 
putes  ilium  quidquam  emere.     Omnia  domi  nascuntur;38 
lana,  credrae,  piper,  lacte  gallinaceum  si  quaesieris,  inve- 
nies.      Ad  summam,  parum  illi  bona   lana  nascebatur ; 

isarietes  a  Tarento  emit  et  eos  culavit  in  gregem.  Mel 
Atticum  ut  domi  nasceretur,  apes  ab  Atlienis  iussit  af- 
ferri;  obiter  et  vernaculas  quaesunt,  meliusculae  a  Grae- 
culis  fient.  Ecce  intra  lios  dies  scripsit,  ut  illi  ex  India 
semen  boletorum  mitteretur.     Nam  mulam  quidem  nul- 

20  lam  habet  quae  non  ex  onagro  nata  sit.  Vides  tot 
culcitras:  nulla  non  aut  conchyliatiim  aut  coccineum  to- 
mentum  habet.  Tanta  est  animi  beatitudo.  lieliquos 
autem  collibertos  eius  cave  contemnas.  Valde  sucossi 
sunt.     Vides  ilium  qui  in  imo  imus  recumbit:  hodie  sua 

25  0ctingenta  possidet.  De  nihilo  crevit.  Modo  solebat 
collo  sue  ligna  portare.  Sed  quomodo  dicunt — ego  nihil 
scio,  sed  audivi  —  cum  Incuboni  pilleum  rapuisset,  [et] 
thesaurum  invenit.  Ego  nemini  invideo,  si  quid  deus 
dedit.     Est  tamen  sub  alapa  et  non  vult  sibi  male.     Ita- 

30  que  proxime  casam  lioc  titulo  proscripsit:  '' C.  Pompeius 
Diogenes  ex  Kalendis  luliis  cenaculum  locat;  ipse  enim 
domum  emit."  Quid  ille  qui  libertini  loco  iacet,  quam 
bene  se  habuit.  Non  impropero  illi.  Sestertium  suum 
vidit  decies,  sed  male  vacillavit.     Non  puto  ilium  capiilos 


70  PETRONIVS 

liberos  habere,  nee  mehercules  sua  culpa;  ijoso  enim  homo 
melior  non  est ;  sed  liberti  scelerati  qui  omnia  ad  se  f ece- 
runt.     Scito  autem:   sociorum  oUa   male   fervet,  et   ubi 
semel  res  inclinata  est,  amici  de  medio,     Et  quam  hone- 
stam  negotiationem  exercuit,  quod  ilium  sic  vides.     Libi-s 
tinarius   fuit.     Solebat   sic   cenare,  quomodo   rex:   apros 
gausapatos,  opera  pistoria,  avis,  cocos,  piscatores.      Plus 
vini  sub  niensa  effundebatur,  quam  aliquis  in  cella  habet. 
Phantasia,  non  homo.     Inclinatis  quoque  rebus  suis,  cum 
timeret,  ne  creditores  ilium  conturbare  existimarent,  hoc  lo 
titulo  auctionem  proscripsit:  "C.  lulius  Proculus  auctio- 
nem  faciet  rerum  supervacuarum."' 
39     Interpellavit  tam  dulcis  fabulas  Trimalchio ;  nam  iam 
sublatum  erat  ferculum,  hilaresque  convivae  vino  sermo- 
nibusque  publicatis  operam  coeperant  dare.    Is  ergo  recli- 15 
natus  in  cubitum  'hoc  vinum,'  inquit,  'vos  oportet  suave 
faciatis.     Pisces  natare  oportet.     Rogo,  me  putastis  ilia 
cena  esse  contentum  quam  in  theca  repositorii  videratis  ? 
"sic  notus  Vlixes  ?"  quid  ergo  est  ?  oportet  etiam  inter 
cenandum  philologiam  nosse.    Patrono  meo  ossa  bene  quie-  20 
scant  qui  me  hominem  inter  homines  voluit  esse.     Nam 
niihi  nihil  novi  potest  afferri,  sicut  ille  fericulus  iam  mei 
habuit  praxim.     Caelus  hie  in  quo  duodecim  dii  habitant 
in  totidem  se  figuras  convertit,  et  modo  fit  aries.     Itaque 
quisquis  nascitur  illo  signo,  multa  pecora  habet,  multumas 
lanae,  caput  praeterea  durum,  frontem  expudoratam,  cor- 
num  acutum.     Plurimi  hoc  signo  scholastici  nascuntur  et 
arietilli.'     Laudamus    urbanitatem    mathematici  ;    itaque 
adiecit :  'deinde  totus  caelus  taurulus  fit.     Itaque   tunc 
calcitrosi  nascuntur  et  bubulci  et  qui  se  ipsi  pascunt.     In  30 
geminis  autem  nascuntur  bigae  et  boves  et  colei  et  qui 
iitrosque  parietes  linunt.     In  cancro  ego  natus  sum.    Ideo 
multis  pedibus  sto,  et  in  mari  et  in  terra  multa  possideo ; 
nam  cancer  et  hoc  et  illoc  quadrat.     Et  ideo  iam  dudum 


PETRONIVS  n 

nihil  supra  ilium  posui,  ne  genesim  nieam  premereni.  In 
leone  cataphagae  nascuntur  et  imperiosi ;  in  virgine  mu- 
lieres  et  fugitivi  et  compediti  ;  in  libra  laniones  et  un- 
guentarii   et  quicunque  aliquid  expediunt;   in  scorpione 

5venenarii  et  percussores  ;  in  sagittario  strabones  qui  ho- 
l6ra  spectant,  lardum  tollunt ;  in  capricorno  aerumnosi 
quibus  prae  mala  sua  cornua  nascuntur ;  in  aquario  copo- 
nes  et  cucurbitae  ;  in  piscibns  obsonatores  et  rh'^tores. 
Sic  orbis  vertitur  tamquam  mola,  et  semper  aliquid  male 

lofacit,  ut  homines  aut  nascantur  aut  pereant.  Quod  autem 
in  medio  caespitem  videtis  et  supra  caespitem  favum, 
nihil  sine  ratione  facio.  Terra  mater  est  in  medio  quasi 
ovum  corrotundata,  et  omnia  bona  in  se  liabet  tamquam 
favus.y  ^£^ 

15     'Sophos'   universi   clamamus   et   sublatis   manibus   ad  40 
cameram  iuramus  Hipparchum  Aratumque  comparandos 
illi  homines  non  fuisse,  donee  advenerunt  ministri  ac  to- 
ralia  praeposuerunt  toris  in  quibus  retia  erant  picta  sub- 
sessoresque  cum  venabulis  et  totus  venationis  adparatus. 

2oNecdum  sciebamus,  quo  mitteremus  suspiciones  nostras, 
cum  extra  triclinium  clamor  sublatus  est  ingens,  et  ecce 
canes  Laconici  etiam  circa  mensam  discurrere  coeperunt. 
Secutum  est  hos  repositorium  in  quo  positus  erat  primae 
magnitudinis  aper,  et  quidcm  pilleatus  e  cuius  dentibus 

25sportellae  dependebant  duae  palmulis  textae,  altera  car3'o- 
tis,  altera  thebaicis  repleta.  Circa  autem  minores  porcelli 
ex  coptoplacentis  facti,  quasi  uberibus  inminerent,  scro- 
fam  esse  positain  significabant.  Et  hi  quidem  aj^ophoreti 
fuerunt.     Ceterum  ad  scindendnm  aprum  non  ille  Car- 

30 pus  accessit  qui  altilia  laceraverat,  sed  barbatus  ingens, 
fasciis  cruralibus  adligatus  et  alicula  suboruatus  polymita, 
strictoque  venatorio  cultro  latus  apri  vehementer  2)er- 
cussit  ex  cuius  plaga  turdi  evolaverunt.  Parati  aucupes 
cum  harundinibus  fuerunt  et  eos   circa  triclinium  voli- 


72  PETRONIVS 

tantes  momento  excepei'unt.  Inde  cum  suiun  cuique  ius- 
sisset  referri  Trimalchio,  adiecit :  '  etiam  videte,  quam 
porciis  ille  silvaticus  lotam  comederit  glandem.'  Statiin 
pueri  ad  sportellas  accessernnt  quae  pendebant  e  denti- 
bus,  thebaicasque  et  caryotas  ad  iiumerum  divisere  ceiian-  5 
41  tibus.  Interim  ego,  qui  privatum  habebam  secessum,  in 
multas  cogitationes  deductus  sum,  quare  aper  pilleatus 
intrasset.  Postqnam  itaque  omnis  bacalusias  consiimpsi, 
duravi  interrogare  ilium  interpretem  meum,  quod  me  tor- 
queret.  At  ille  :  '  Plane  etiam  hoc  servus  tuus  indicare  10 
potest ;  non  enim  aenigma  est,  sed  res  aperta.  Hie  aper, 
cum  heri  summa  cena  euni  viudicasset,  a  convivis  dimissus 
est;  itaque  hodie  tamquam  libertus  in  convivium  rever- 
titur.'  Damnavi  ego  stuporem  meum  et  nihil  amplius 
interrogavi,  ne  viderer  nunquam  inter  honestos  cenasse.     i5 

Dum  haec  loquimur,  puer  speciosus,  vitibus  hederisque 
redimitus,  modo  Bromium,  interdum  Lyaeum  Euhiumque 
confessus,  calathisco  nvas  circumtulit  et  poemata  domini 
sui  acutissima  voce  traduxit.  Ad  quem  sonum  conversus 
Trimalchio  '  Dionyse,^  inquit,  '  liber  esto/  Puer  detraxitso 
pilleum  apro  capitique  suo  imposuit.  Tum  Trimalchio 
rursus  adiecit :  '  non  negabitis  me,'  inquit,  *  habere  Li- 
berum  patrem.'  Laudavimus  dictum  Trimalchionis  et 
circumeuntem  puerum  sane  perbasiamus. 

Ab  hoc  ferculo  Trimalchio  ad  lasanum  surrexit.     Nosas 
libertatem  sine   tyranno   nacti  coepimus   invitare   convi- 
varum  sermones.     Dama  itaque  primus  cum  pataracina 
poposcisset,  '  dies/  inquit,  '  nihil   est.      Dum  versas  te, 
nox  fit.     Itaque  nihil  est  melius,  quam  de  cubiculo  recta 
in   triclinium   ire.     Et  mundum  frigus   habuimus.     Yixso 
me  balneus  calfecit.      Tamen  calda  potio  vestiarius  est. 
Staminatas  duxi,  et  plane  matus  sum.     Vinus  mihi  in 
cerebrum  abiit.' 
43     Excepit  Seleucus  fabulae  partem  et  'ego,'  inquit,  'non 


PETEONIVS  73 

cotidie  lavor;  balniscus  enim  fullo  est,  aqua  denies  habet, 
et  cor  nostrum  cotidie  liquescit.  Sed  cum  mulsi  pulta- 
rium  obduxi,  frigori  laecasin  dico.  Nee  sane  lavare  po- 
tui ;  fui  enim  hodie  in  funus.  Homo  bellus,  tam  bonus 
5  Chrysanthus  animam  ebulliit.  Modo,  modo  me  appef- 
lavit.  Videor  mihi  cum  illo  loqui.  Hen,  eheu  I  Vtres 
inflati  ambulamus.  Minoris  quam  muscae  sunius,  muscae 
tamen  aliquam  virtutem  habent,  nos  non  pluris  sumus 
quam  bullae.     Et  quid  si  non  abstinax  fuisset.     Quinqua^ 

10  dies  aquam  in  os  suum  non  coniecit,  non  micam  panis. 
Tamen  abiit  ad  plures.  Medici  ilium  perdiderunt,  immo 
magis  mains  fatus  ;  medicus  enim  nihil  aliud  est  quam 
animi  consolatio.  Tamen  bene  elatus  est,  vitali  lecto, 
stragulis  bonis.     Planctus  est  optime — manu  misit  aliquot 

15 — etiam  si  maligne  ilium  ploravit  uxor.  Quid  si  non  illam 
optime  accepisset.  Sed  mulier  quae  mulier  milvinum 
genus.  Neminem  nihil  boni  facere  oportet  ;  aeque  est 
enim  ac  si  in  puteum  couicias.  Sed  antiquus  amor  cancer 
est.' 

20     Molestus  fuit,  Philerosque  proclamavit :  '  Vivorum  me-  43 
minerimus.     Ille  habet,  quod  sibi  debebatur  :    honeste  vi- 
xit,  honeste  obiit.     Quid  habet   quod  queratur  ?  ab  asse 
crevit  et  paratus  fuit  quadrantem  de  stercore  mordicus 
tollcre.     Itaque   crevit,  quidquid  crevit,  tamquam  favus. 

25  Puto  mehercules  ilium  reliquisse  solida  centum,  et  omnia 
in  nummis  habuit.  De  re  tamen  ego  verum  dicam,  qui 
linguam  caninam  comedi :  durae  buccae  fuit,  linguosus, 
discordia,  non  homo.  Frater  eius  fortis  fuit,  amicus 
amico,  manu  plena,  uncta  mensa.     Et  inter  initia  malam 

3oparram  pilavit,  sed  recorrexit  costas  illius  prima  vinde- 
mia:  vendidit  enim  vinum,  quanti  ipse  voluit.  Et  quod 
illius  mentum  sustulit,  hereditatem  accepit,  ex  qua  plus 
involavit,  quam  illi  relictum  est.  Et  ille  stips,  dum  fratri 
suo  irascitur,  nescio  cui  terrae  filio  patrimonium  elegavit. 


74  PETKONIVS 

Longe  fugit,  quisquis  suos  fugit.     Habuit  autem  oricula- 
rioss  ervos,  qui  ilium  pessum  dederunt.     Numquam  au- 
tem recte  faciet,  qui  cito  credit,  utique  homo  uegotians. 
Tamen  varum  quod  frunitus   est,  quam  diu  vixit.  .  .  . 
cui  datum  est,  non  cui  destinatum.    Plane  Fortunae  filius,  5 
in  manu  illius  plumbum  aurum  fiebat.     Facile  est  autem, 
ubi  omnia  quadrata  currunt.     Et  quot  putas  ilium  annos 
secum  tulisse  ?  septuaginta  et  supra.     Sed  corneolus  fuit, 
aetatem  bene  ferebat,  niger  tanquam  corvus.     Noveram 
hominem  olim  oliorum  et  adhuc  salax  erat.     Non  meher-  lo 
cules  ilium  puto  in  domo  canem  reliquisse.     Immo  etiam 
puUarius  erat,  omnis  minervae  homo.     Nee  improbo  ;  hoc 
solum  enim  secum  tulit.' 
44     Haec   Phileros  dixit,  ilia  Ganymedes  :   '  Narratis  quod 
nee  ad  caelum  nee  ad  terram  pertinet,  cum  interim  nemo  is 
curat,  quid  annona  mordet.     Non  mehercules  hodie  buc- 
cam   panis   invenire   potui.     Et  quomodo  siccitas  perse- 
verat.     lam  annum  esuritio  fuit.     Aediles  male  eveniat, 
qui   cum   pistoribus    colludunt.     Serva  me,  servabo  te. 
Itaque  populus  minutus  laborat  ;  nam  isti  maiores  maxil-20 
lae  semper  Saturnalia  agunt,    0  si  haberemus  illos  leones, 
quos  ego  hie  inveni,  cum  primum  ex  Asia  veni.     Illud 
erat  vivere.     Simila  si  siligine  inferior  esset  laruas   sic 
istos  percolopabant,    ut  illis   lupiter  iratus   esset.     Me- 
mini   Safiuium  :  tunc  habitabat   ad   arcum  veterem,   me  25 
puero,  piper,  non  homo.     Is  quacunque  ibat,  terram  adu- 
rebat.     Sed  rectus,  sed  certus,  amicus   amico,  cum  quo 
audacter  posses  in  tenebris  micare.     In  curia  autem  quo- 
modo singulos  pilabat,  nee    schemas  loquebatur  sed  di- 
rectum.   Cum  ageret  porro  in  foro,  sic  illius  vox  crescebatso 
tamquam  tuba.     Nee  sudavifc  umquam  nee  expuit,  puto 
eum  nescio  quid  Asiadis  habuisse.     Et   quam   benignus 
resalutare,  nomina  omnium  reddere,  tamquam  unus  de 
nobis.     Itaque  illo  tempore  annona  pro  luto  erat,     Asse 


PETRONIVS  75 

panem  quern  emisvses,  non  potuisses  cum  altero  devorare. 
Nunc  oculum  bublum  vidi  maiorem.  lieu,  lieu,  cotidie 
peius.  llaec  colonia  retroversus  "crescit  tamquam  coda 
vituli.  Sed  quare  nos  habemus  aedilem  non  trium  cau- 
sniarum,  qui  sibi  mavult  assem  quam  vitam  nostram  ? 
itaque  domi  gaudet,  {)lus  in  die  nummorum  accipit, 
quam  alter  in  patrimonio  habet.  lam  scio,  unde  ac- 
ceperit  denarios  mille  aureos.  Sed  si  nos  coleos  habe- 
remus,  non  tantum  sibi  placeret.     Nunc  populus  est  domi 

loleones,  foras  vulpes.  Quod  ad  me  attinet,  iam  pannos 
meos  corned i,  et  si  perse verat  haec  annona,  casulas  meas 
vendam.  Quid  enim  futurum  est,  si  nee  dii  nee  homines 
huius  coloniae  miserentur  ?  ita  meos  fruniscar,  ut  ego 
puto  omnia  ilia  a  diibus  fieri.    Nemo  enim  caelum  caelum 

isputat,  nemo  ieiunium  servat,  nemo  lovem  pili  facit,  sed 
omnes  opertis  oculis  bona  sua  computant.  Antea  stolatae 
ibant  nudis  pedibus  in  clivum,  passis  capillis,  mentibus 
puris,  et  lovem  aquam  exorabant.  Itaque  statim  urceatim 
plovebat  :  aut  tunc  aut  nunquam  :  et  omnes  redibaut,  udi 

20  tamquam  mures.  Itaque  dii  pedes  lanatos  habent,  quia 
nos  religiosi  non  sumus.     Agri  iacent " — 

r'^l'Oro  te,'  inquit  Echion  centonarius,  *  melius  loquere.  45 
Modo   sic,   raodo   sic,    inquit   rusticus  ;    varium    jiorcum 
perdiderat.     Quod  liodie  non  est,  eras  erit :  sic  vita  tru- 

25  ditur.  Non  mehercules  patria  melior  dici  potest,  si  ho- 
mines saperent.  Sed  laborat  hoc  tempore,  nee  haec  sola. 
Non  debemus  delicati  esse,  ubique  niedius  caelus  est.  Tu 
si  aliubi  fueris,  dices  hie  porcos  coctos  ambulare.  Et  ecce 
habituri  sumus  munus  excellente  in  triduo  die  festa ;  fa- 

3omilia  non  lanisticia,  sed  plurimi  liberti.  Et  Titus  noster 
magnum  animum  habet  et  est  caldicerebrius  :  aut  hoc  aut 
illud  erit,  quid  utiquc.  Nam  illi  domesticus  sum,  non 
est  miscix.  Ferrum  optimum  daturus  est,  sine  fuga,  car- 
narium  in  medio,  ut  amphitheater  vidcat.    Et  habet  unde : 


76  PETRONIVS 

relictum  est  illi  sestertium  tricenties,  decessit  illius  pater 
male,  Ut  qiiadringenta  impendat,  non  sentiet  patrimo- 
nium  illius,  et  sempit«riio  nominabitur.  lam  Manios  ali- 
quot habet  et  mulierem  essedariam  et  dispensatorem 
Glyconis  qui  deprehensus  est,  cum  dominam  suam  delec-  ^ 
taretur.  Videbis  populi  rixam  inter  zelotypos  etamasiun- 
culos.  Glyco  autem,  sestertiarius  homo,  dispensatorem  ad 
bestias  dedit.  Hoc  est  se  ipsum  traducere.  Quid  servus 
peccavit,  qui-  coactus  est  facere  ?  Magis  ilia  matella  digna 
fuit,  quam  taurus  iactaret.  Sed  qui  asinum  non  potest,  lo 
stratum  caedit.  Quid  autem  Glyco  putabat  Hermogenis 
filiceni  umquam  bonum  exitum  facturam  ?  Hie  milvo 
volanti  poterat  ungues  resecare  ;  colubra  restem  non  parit. 
Glyco,  Glyco  dedit  suas ;  itaque  quamdiu  vixerit,  habebit 
stigmam,  nee  illam  nisi  Orcus  delebit.  Sed  sibi  quisque  is 
peccat.  Sed  subolfacio,  quod  nobis  epulum  daturus  est 
Mammaea,    binos  denarios  mihi  et  meis.     Quod  si    hoc 

•■  fecerit,  eripiat  Norbano  totum  favorem.  Scias  oportet 
plenis  velis  hunc  vinciturum.  Et  re  vera,  quid  ille  nobis 
boni  fecit  ?  Dedit  gladiatores  sestertiarios  iam  decrepitos,  20 
quos  si  sufflasses,  cecidissent ;  iam  meliores  bestiarios  vidi. 
Occidit  de  lucerna  equites,  putares  eos  gallos  gallinaceos ; 
alter  burdubasta,  alter  loripes,  tertiarius  mortuus  pro 
mortuo  qui  habebat  nervia  praecisa.  Vnus  alicuius  flatu- 
rae  fuit  Thraex  qui  et  ipse  ad  dictata  pugnavit.  Ad  25 
summam,  omnes  postea  secti  sunt ;  adeo  de  magna  turba 
'adhibete  !'  acceperant,  plane  fugae  merae.  '  Munus 
tamen,'  inquit,  *  tibi  dedi ' :  et  ego  tibi  plodo.  Computa, 
et  tibi  plus  do  quam  aocepi.     Manus  manum  lavat.     Vi- 

46  deris  mihi,  Agamemnon,  dice-re  :  '  quid  iste  argutat  mo-  3o 
lestus  ?'  quia  tu,  qui  potes  loqui,  non  loquere.     Non  es 
nostrae  fasciae,  et  ideo  jjauperorum  verba  derides.     Sci- 
mus  te  prae  literas  fatuum  esse.    Quid  ergo  esse  ?   Aliqua 
die  te  persuadeam  ut  ad  villam  venias  et  videas  casulas 


PETRONIVS  77 

nostras?  Inveniemus  quod  manducemus,  pullum,  ova: 
belle  erit,  etiam  si  omnia  hoc  anno  tempestas  dispare  pul- 
lavit :  inveniemus  ergo,  unde  saturi  fiamus.  Et  iam  tibi 
discipulus  crescit  cicaro  mens.  Iam  quattnor  partes  dicit ; 
5  si  vixerit,  habebis  ad  latus  servulum.  Nam  quidquid  illi 
vacat,  caput  de  tabula  non  tollit.  Ingeniosus  est  et  bono 
filo,  etiam  si  in  aves  morbosus  est.  Ego  illi  iam  tres  car- 
deles  occidi,  et  dixi  quod  mustella  comedit.  Invenit 
tamen  alias  nenias,  et  libentissime  pingit.     Ceterum  iam 

loGraeculis  calcem  impingit  et  Latinas  coepit  non  male  ap- 
petere,  etiam  si  magister  eius  sibi  placens  fit  nee  uno  loco 
consistit,  sed  venit,  dem  literas,  sed  non  vult  laborare. 
Est  et  alter  non  quidem  doctus,  sed  curiosus,  qui  plus 
doce-t  quam   scit.     Itaque   feriatis   diebus   solet   domum 

15  venire,  et  quidquid  dederis,  contentus  est.  Emi  ergo 
nunc  puero  aliquot  libra  rubricata,  quia  volo  ilium  ad 
domusionem  aliquid  de  iure  gustare.  Habet  haec  res  pa- 
nem.  Nam  Uteris  satis  inquinatus  est.  Quod  si  resilierit, 
destinavi  ilium  aliquid  artificii    docere,  aut  tonstreinum 

aoaut  praeconem  aut  certe  causidicum,  quod  illi  auferre  non  « 
possit  nisi   Orcus.     Ideo  illi  cotidie  clamo  :  '  Primigeni, 
crede  mihi,  quicquid  discis,  tibi  discis.    Vides  Phileronem 
causidicum  :  si  non  didicisset,  hodie  famem  a  labris  non 
abigeret.     Modo,    modo   collo    suo    circumferebat    onera 

25venalia,  nunc  etiam  adversus  Norbanum  se  extendit. 
Literae  thesaurum  est,  et  artificium  nunquam  moritur.' 
Eiusmodi  fabulae  vibrabant  [.   •   •] 

Nee  adliuc  sciebamus  nos  in  medio  lautitiarum,  quod  47 
aiunt,  clivo  laborare.     Nam  cum  mundatis  ad  sympbouiam 

3omensis  tres  albi  sues  in  triclinium  adducti  sunt  capistris  et 
tintinnabulis  culti,  quorum  unum  bimum  nomenculator 
esse  dicebat,  alterum  trimum,  tertium  vero  iam  sexennem, 
ego  putabam  petauristarios  intrasse  et  porcos,  sicut  in  cir- 
culis  mos  est,  portenta  aliqua  facturos;  sed  Trimalchio  ex- 


78  PETEONIVS 

pectatione  discussti  'quern/  inquit/'  ex  eis  viiltis  in  cenam 
statim  fieri?  gallum  enim  gallinaceiim,  penthiacuni  et  eius- 
modi  nenias  riistici  faciuut :  mei  coci  etiam  vitulos  aeno 
coctos  Solent  facere.'  Continuoque  cocum  vocari  iussit, 
et  lion  expectata  electione  nostra  maximum  natu  iussit  s 
occidi,  et  clara  voce:  'ex  quota  decuria  es?'  Cum  ille  se 
ex  quadragesinia  respondisset,  '  empticius  an/  inquit, 
'domi  natus?'  'Neutrum,'  inquit  cocus,  'sed  testamento 
Pansae  tibi  relictus  sum.'  "Vide  ergo/  ait,  ''  ut  diligenter 
poiias;  sinon,  te  iubebo  in  decuriam  viatorum  conici/  Etio 
iy^^  cocum  quidem  potentiae  domiiii  admonitum  in  culinam 
48obsonium  duxit,  Trimalchio  autem  miti  ad  nos  vultu  re- 
spexit  et  'vinum,'  inquit,  'si  iion  placet,  mutabo ;  vos 
illud  oportet  bolium  faciatis.  Deorum  beneficio  non  emo, 
sed  nunc  quidquid  ad  salivam  facit,  in  suburbano  nascitur  is 
eo,  quod  ego  adhuc  non  novi.  Dicitur  confine  esse  Tarra- 
ciniensibus  et  Tarentinis.  Nunc  coniungere  agellis  Sici- 
lian! volo,  ut  aum  Africam  libuerit  ire,  per  meos  fines 
navigem.  Sed  narra  tu  mihi,  Agamemnon,  quam  contro- 
.versiam  liodie  declamasti?  Ego  autem  si  causas  non  ago,  20 
in  domusionem  tamen  literas  didici.  Et  ne  me  putes 
studia  fastiditum,  II  bybliothecas  habeo,  unam  Graecam, 
alteram  Latinam.  Die  ergo,  si  me  anias,  peristasim  decla- 
mationis  tuae.'  Cum  dixisset  Agamemnon:  'pauper  et 
dives  inimici  erant/  ait  Trimalchio,  'quid  est  pauper?' 25 
'  Vrbane,'  inquit  Agamemnon,  et  iiescio  quam  controver- 
siam  exposuit.  Statim  Trimalchio  'hoc/  inquit,  'si  fac- 
tum est,  controversia  non  est;  si  factum  non  est,  nihil 
est/  Haec  aliaque  cum  effusissimis  prosequeremur  lau- 
dationibus,  'rogo,'  inquit,  '  Agamemnon  mihi  carissime,  su 
numquid  duodecim  aerumnas  Herculis  tenes,  aut  de  Vlixe 
fabulam,  quemadmodum  illi  Cyclops  pollicemf  poriciuo  ex- 
torsit?  solebam  haec  ego  puer  apud  Homerum  legere.  Nam 
Sibyllam   quidem   ego  ipse  oculis  meis  vidi   in  ampulla 


PETRONIVS  79 

pendere,  -  et   cum  illi   pueri   dicerent:    ^iftvXXa,  -i   .?f\£(c; 
respondebat  ilia:  invo^avEn'  BeXw.' 
V        Nondum  efflaverat  omnia,  cum  repositorium  cum  sue  49 
ihgenti  mensam  occupavit.     Mirari  nos  celeritatem  coejii- 

5mus  et  iurare,  ne  gallum  quidem  galliuaceum  tam  cito 
percoqui  potuisse,  tanto  quidem  magis,  quod  longe  maior 
nobis  porcus  videbatur  esse,  quam  paulo  ante  aper  fuerat, 
Deinde  magis  magisque  Trimalchio  intuens  eum  '  quid  ? 
quid?'  inquit,  'porcus  hie  non  est  exinteratus?  non  me- 

lohercules  est.  Voca,  voca  cocum  in  medio.'  Cum  consti- 
tisset  ad  mensam  cocus  tristis  et  diceret  se  oblitum  esse 
exinterare,  '  quid  ?  oblitus  ?'  Trimalchio  exclamat,  '  putes 
ilium  piper  et  cuminum  non  coniecisse.  Despolia.'  Non 
fit  mora,  despoliatur  cocus  atque  inter  duos  tortores  mae- 

15  stus  consistit.  Deprecari  tamen  omnes  coeperunt  et  dicere : 
*solet  fieri;  rogamus,  mittas;  postea  si  fecerit,  nemo  no- 
strum pro  illo  rogabit.'  Ego,  crudelissimae  severitatis,  non 
potui  me  tenere,  sed  inclinatus  ad  aurem  Agamemnonis 
'plane,'  inquam,  'hie  debet  servus  esse  nequissimus;  ali- 

aoquis  oblivisceretur  porcum  exinterare?  non  meliercules 
illi  ignoscerem,  si  piscem  praeterisset.'  At  non  Trimal- 
chio, qui  relaxato  in  hilaritatem  vultu  'ergo,'  inquit, 
*  quia  tam  malae  memoriae  cs,  palam  nobis  ilium  exin- 
tera.'     Recepta  cocus  tunica  cultrum  adripuit  porcique 

25  ventrem  hinc  atque  illinc  timida  manu  secuit.  Nee  mora, 
ex  phigis  ponderis  inclinatione  crescentibus  tomacula  cum 
botulis  eiiusa  sunt. 

Plausum  post  hoc  automatum  familia  dedit  et  'Gaiooi 
feliciter '  conclamavit.     Nee  non  cocus  potione  honoratus 

30  est  et  argentea  corona,  poculumque  in  lance  accepit  Co- 
rinthia.  Quam  cum  Agamemnon  propius  consideraret, 
ait  Trimalchio:  'Solus  sum  qui  vera  Corinthea  habeam.' 
Expectabam,  ut  pro  reliqua  insolentia  diceret  sibi  vasa 
Corintho  adferri.     Sed  ille  melius :  '  Et  forsitan,'  inquit, 


80  PETRONIVS 

^quaeris,  quare  solus  Coriuthea  vera  possideam :  quia  sci- 
licet aerarius  a  quo  emo  Corinthus  vocatur.  Quid  est 
autem  Corintheum,  nisi  quis  Corinthum  habet?  et  ne  me 
putetis  iiesapium  esse,  valde  bene  scio,  unde  primum  Co- 
rinthea  nata  sint.  Cum  Ilium  captum  est,  Hannibal,  5 
homo  vafer  et  maguus  stelio,  omnes  statuas  aeneas  et  au- 
reas  et  argenteas  in  unum  rogum  congessit  et  eas  incendit; 
factae  sunt  in  unum  aera  miscellanea.  Ita  ex  hac  massa 
fabri  sustulerunt  et  fecerunt  catilla  et  paropsides  et  sta- 
tuncula.  Sic  Corinthea  nata  sunt,  ex  omnibus  in  unum,  lo 
nee  hoc  nee  illud.  Ignoscetis  mihi,  quod  dixero:  ego 
malo  mihi  vitrea,  certe  non  olunt.  Quod  si  non  frange- 
rentur,  mallem  mihi  quam  aurum ;  nunc  autem  vilia  sunt. 

SlFuit  tamen  faber  qui  fecit  phialam  vitream  quae  non 
frangebatur.  Admissus  ergo  Caesarem  est  cum  suo  mu-i5 
nere,  deinde  fecit  reporrigere  Caesarem  et  illam  in  pavi- 
mentum  proiecit.  Caesar  non  pote  valdius  quam  expavit. 
At  ille  sustulit  phialam  de  terra;  collisa  erat  tamquam 
vasum  aeneum;  deinde  martiolum  de  sinu  protulit  et 
phialam  otio  belle  correxit.  Hoc  facto  putabat  se  solium  20 
lovis  tenere,  utique  postquam  Caesar  illi  dixit:  "Num- 
quid  alius  scit  banc  condituram  vitreorum  ?  Vide  modo." 
Postquam  negavit,  iussit  ilium  Caesar  decoUari:  quia 
enim,    si     scitum    esset,   aurum    pro    luto     haberemus. 

53  In  argento  plane  studiosus  sum.  Habeo  scyphos  ur-25 
nales  plus  minus  C  .  .  .  quemadmodum  Cassandra  occidit 
filios  suos,  et  pueri  mortui  iacent  sic  ut  vivere  putes. 
Habeo  capides  M  quas  reliquit  patrono  meo  Mummius 
.  .  .  ubi  Daedalus  Niobam  in  equum  Troianum  includit. 
Nam  Hermerotis  pugnas  et  Petraitis  in  poculis  habeo,  30 
omnia  ponderosa;  meum  enim  intellegere  nulla  pecunia 
vendo.' 

Haec  dum  refert,  puer  calicem  proiecit.     Ad  quern  re- 
spiciens  Trimalchio  :  'Cito,'  inquit,  'teipsum  caede,  quia 


PETR0N1V8  81 

nugax  es/  Statim  puer  demisso  labro  orare.  At  ille: 
'Quid  me/  inquit,  'rogas?  Tamqiiam  ego  tibi  molestus 
sim.  Suadeo,  a  te  impetres,  ne  sis  nugax.'  .  .  .  Tandem 
ergo  exoratus  a  nobis  missionem  dedit  puero.    Ille  dimis- 

5  sus  circa  mensam  percucurrit  .  .  .  et  '  aquam  foras,  vinnm 
intro'  clamavit  .  .  .  excipimus  urbanitatem  iocantis,  et 
ante  omnis  Agamemnon  qni  sciebat  qnibus  meritis  revo- 
caretur  ad  cenam.  Ceterum  laudatus  Trimalchio  hilarius 
bibit  et  iam  ebrio  proximus  :  '  Nemo/ inquit,  'vestrum  ro- 

10 gat  Fortunatam  meam,  ut  saltet?  credite  mihi:  cordacem 
nemo  melius  ducit.'  .  .  .  Atque  ipse  erectis  supra  fron- 
tem  manibus  Syriim  histrionem  exbibebat  concinente 
tota  familia:  Mciotia,  nEpijiahia.  Et  prodisset  in  medium, 
nisi  Fortunata  ad  aurem  accessisset;  [et]  credo,  dixerit 

isnon  decere  gravitatem  eius  tam  bumiles  ineptias.  Nibil 
autem  tam  inaequale  erat;  nam  modo  Fortunatam  indig- 
nantem  verebatur,  modo  ad  naturam  suam  revertebatur. 

Et  plane  interpellavit  saltationis  libidinem  actuarius  qui  53 
tamquam  urbis  acta  recitavit :    '  vii    Kalendas   Sextiles : 

20  in  praedio  Cumano,  quod  est  Trimalcbionis,  nati  sunt 
pueri  XXX,  puellae  xl  ;  sublata  in  horreum  ex  area 
tritici  millia  medium  quingenta ;  boves  domiti  quingenti. 
Eodem  die  :  Mithridates  servus  in  crucem  actus  est,  quia 
Gai  nostri  genio  male  dixm-at.      Eodem  die  :  in   arcam 

asrelatum  est,  quod  collocari  non  potuit,  sestertium  centies. 
Eodem  die  :  incendium  factum  est  in  hortis  Pompeianis, 
ortum  ex  aedibus  Nastae  vilici/  'Quid,'  inquit  Trimal- 
chio, 'quando  mihi  Pompeiaui  horti  empti  sunt?'  'Anno 
priore/  inquit,  'actuarius,  et  ideo  in  rationem  nondum 

3ovenerunt.  Excanduit  Trimalchio  et  'quicunque,'  inquit, 
*mihi  fundi  empti  fuerint,  nisi  intra  sextum  mensem 
sciero,  in  rationes  meas  inferri  vetuo.'  Iam  etiam  edicta 
aedilium  recitabantur  et  saltuariorum  testamenta  quibus 
Trimalchio  cum  elogio  exheredabatur  ;  iam  nominavilico- 
6 


82  PETRONIVS 

rum  et  repudiata  a  circitore  liberta  in  balneatoris  contu- 
bernio  dejirehensa  et  atrieusis  Baias  relegatus  ;  iam  reus 
factus  dispensator  et  iudicium  inter  cubicularios  actum. 

Petauristarii  autem  tandem  venerunt.  Baro  insulsissi- 
mus  cum  scalis  constitit  puerumque  iussit  per  gradus  et  in  5 
summa  parte  odaria  saltare,  circulos  deinde  ardentes  tran- 
silire  et  dentibus  amphoram  sustinere.  Mirabatur  haec 
solus  Trimalchio  dicebatque  ingratum  artificium  esse. 
Ceterum  duo  esse  in  rebus  humaijis  quae  libentissime 
spectaret  petauristarios  et  cornicines ;  reliqua  acroamata  10 
tricas  meras  esse.  'Nam  et  comoedos/  inquit,  '  emeram, 
sed  malui  illos  Atellanam  facere,  et  choraulen  meum 
iussi  Latine  cantare  '  .  .  .  Cum  maxime  haec  dicentef  Gaio 

54  23uer.   .   .   .   Trimalchionis  delapsus  est.     Conclamavit  fa- 
milia,  nee  minus  convivae,  non  propter  hominem  tarn  puti-  is 
dum  cuius  et  cervices  fractas  libenter  vidissent,  sed  propter 
malum  exitum  cenae,  ne  necesse  haberent  alienum  mor- 
tuum  plorare.     Ipse  Trimalchio  cum  graviter  ingemuis- 
set  superque  brachium  tamquam  laesum  incubuisset,  con- 
currere  medici,  et  inter  primes  Fortunata  crinibus  passis  20 
cum  scyplio,  miseramque  se  atque  infelicem  proclamavit. 
Nam  puer  quidem  qui  ceciderat  circumibat  iam  dudum 
pedes  nostros  et  missionem  rogabat.     Pessime  mihi  erat, 
ne  his  precibus  per  ridiculum  aliquid  catastropha  quaere- 
retur.     Nee  enim  adhuc  exciderat  cocus  ille  qui  oblitus25 
fuerat  porcum  exinterare.      Itaque  totum  circumspicere 
triclinium  coepi,  ne  per  parietem  automatum  uliquod  exi- 
ret,  utique  postquam  servus  verberari  coepit,  qui  brachium 
domini  contusum  alba  potius  quam  conchyliata  involverat 
lana.     Nee  longe  aberravit  suspicio  mea;  in  vicem  enim 30 
poenae  venit  decretum  Trimalchionis  quo  puerum  iussit 
liberum  esse,  ne  quis  posset  dicere,  tantum  virum  esse  a 
servo  vulneratum. 

55  Comprobamus  nos  factum  et  recordati  quam  in  prae- 


PETE0NIV8  83 

cipiti  res  liumanae  essent,  vario  sermone  garrimns.  '  Tta/ 
inquit  Trimalcliio,  'non  oportet  hunc  casum  sine  inscrip- 
tione  transire/'  statimque  codicillos  poposcit  et  iion  diu 
cogitatione  distorta  haec  recitavit : 

5  '  Quod  non  expectes,  ex  transverso  fit  ^  — 

-  et  supra  nos  Fortuna  curat. 
Quare  da  noMs  vina  Falerna,  puer. ' 
Ab  hoc  epigrammate  coepit  poetarum  esse  mentio  *  .  . 
diuque  sumnia  carmiuis  penes  Mopsum  Thracem  memo- 

10  rata  est  .  .  .  donee  Trimalcliio  :  '  Kogo/  inquit,  'magister, 
quid  putas  inter  Ciceronem  et  Publilium  interesse?  Ego 
alterum  puto  disertioreni  fuisse,  alterum  honestiorem.  .  .  , 

'Quod  autem/  inquit,  'putamus  secundum  literas  diffi-56 
cillimum  esse  artificium  ?  ego  puto  medicum  et  nummu- 

islarium:  medicus  qui  scit,  quid  homnnciones  intra  prae- 
cordia  sua  habeant  et  quando  febris  veniat,  etiam  si  illos 
odi  pessime,  quod  mihi  iubent  saepe  anatinam  parari;  num- 
mularius  qui  per  argentuni  aes  videt.  Nam  mutae  bestiae 
laboriosissimae  boves  et  oves:  boves  quorum  beneficio  pa- 

2ouem  manducamns;  oves,  quod  lana  illae  nos  gloriosos  fa- 
ciunt.  Et  est  facinus  indignum,  aliquis  ovillam  est  et 
tunicam  habet.  Apes  enim  ego  divinas  bestias  puto,  quae 
mel  vomunt,  etiam  si  dicuntur  illud  a  love  aiferre;  ideo 
autem  pungunt,  quia  ubicunque  dulce  est,  il)i  et  acidum 

25invenies.1 
/  lam  etiam  philosophos  de  negotio  deiciebat,  cum  pitta- 
cia  in  scypho  circumfcrri  cocperunt,  puerque  super  hoc 
positus  officium  apophoreta  recitavit.      '  Argentum  scele- 
ratum':   adlata   est   perna,   super  quam  acetabula   erant 

aoposita.  'Cervical':  offla  collaris  adlata  est.  '  Serisapia 
et  contumelia':  xerophagi  ex  sapa  dati  sunt  et  contus  cum 
malo.  '  Porri  et  persica':  flagellum  et  cultrum  accepit; 
*passeres  et  muscarium':  uvam  passam  et  mel  Atticum. 
'Cenatoria  et  foreusia':  offlam  et  tabulas  accepit.     '  Oa- 


.84  PETRONIYS 

iiale  et  pedale':  lepus  et  solea  est  adlata.     'Miiraenaet 
litera ':  mnrem  cum  rana  adligata  fascemque  betae  accepit. 
Dill  risimus:  sexceiita  liuiusmodi  fuerunt  quae  iam  exci- 
derunt  memoriae  meae. 
57      Ceterum  Ascyltos,  intemperantis  licentiae,  cum  omnia  s 
sublatis  manibiis  eluderet  et  usque  ad  lacrimas  rideret, 
unus  ex  conlibertis  Trimalchionis  excanduit,  is  ipse  qui 
supra  me  discumbebat,  et  'Quid  rides/  inquit,  'vervex? 
an  tibi  non  placeut  lautitiae  domini  mei  ?  tu  enim  beatior 
es  et  convivare  melius  soles.     Ita  Tutelam  huius  loci  ba-io 
beam  projTitiam,  ut  ego  si  secundum  ilium  discumberem, 
iam  illi  balatum  cluyissem.     Bellum  ponium  qui  rideatur 
alios.  [.  .  .]  Non  meliercules  soleo  cito  fervere,  sed  in  molle 
carne  vermes  nascuntur.     Eidet.     Quid   babet,   quod  ri- 
deat?      Numquid   pater  fetum   emit  lamna?  eques  Eo-is 
manus  es:  et  ego  regis  filius.     "  Quare  ergo  servivisti?" 
Quia  ipse  me  dedi  in  servitutem  et  malui  civis  Eomanus 
esse  quam  tributarius.     Et  nunc  spero  me  sic  vivere,  ut 
nemini  iocus  sim.     Homo  inter  homines  sum,  capite  aperto 
ambulo;  assem  aerarium  nemini  debeo;  constitutum  babui2o 
nunquam;  nemo  mihi  in  foro  dixit  "redde  quod  debes." 
Glebulas  emi,  lamellulas  paravi;  viginti  ventres  pasco  et 
canem;  contubernalem  meam  redemi,  ne  quis  in  sinu  illius 
manus  tergeret;  mille  deuarios  pro  capite  solvi;  sevir  gra- 
tis factus  sum;  spero,  sic  moriar,  ut  mortuus  non  erube-25 
scam.     Tu  autem  tam  laboriosus  es,  ut  post  te  non  respi- 
cias?  in  alio  peduclum  vides,  in  te  ricinum  non  vides, 
Tibi  soli  ridiclei  videmur;  ecce  magister  tuus,  homo  maior 
natus:  placemus  illi.     Tu  lacticulosus,  nee  mu  nee  ma 
argutas,  vasus    fictilis,  immo   lorus  in  aqua,  lentior,  non  so 
melior.     Tu  beatior  es :  bis  prande,  bis  cena.     Ego  fidem 
meam  malo  quam  thesauros.     Ad  summam,  quisquam  me 
bis    poposcit?    annis  quadraginta    servivi;    nemo   tamen 
sciit,  utrum  servus  essem  an  liber.     Et  puer  capillatus  in 


PETRONIVS  85 

hanc  coloniam  veni;  adhuc  basilica  non  erat  facta.  Dedi 
tamen  operam,  ut  domino  satis  facerem,  homini  maiiesto, 
et  dignitosso  cuius  pluris  erat  unguis  quam  tu  totus  es. 
Et  habebam  in  donio  qui  mihi  pedem  opponerent  hac  iliac; 
5  tamen — genio  illius  gratias — enatavi.  Haec  sunt  vera  athla; 
nam  ingenuum  nasci  tarn  facile  est  quam  "accede  istoc." 
Quid  nunc  stupes  tamquam  hircus  in  ovili?' 

Post  hoc  dictum  Giton  qui  ad  pedes  stabat  risum  iam  58 
diu  compressum  etiam  indecenter  effudit.      Quod    cum 

loanimadvertisset  adversarius  Ascylti,  flexit  convicium  in 
puerum  et  'tu  autem/  inquit,  'etiam  tu  rides,  caepa  cir- 
rata  ?  io  Saturnalia,  rogo,  mensis  december  est  ?  quando 
vicesimam  numerasti  ?  .  .  .  Quid  faciat,  crucis  offla,  corvo- 
rum  cibaria.     Curabo,  iam  tibi  lovis  iratus  sit,  et  isti  qui 

15  tibi  non  impcrat.  Ita  satur  pane  fiam,  ut  ego  istud  colli- 
berto  meo  dono;  alioquin  iam  tibi  depraesentiarum  reddi- 
dissem.  Bene  nos  liabemus,  at  isti  nugae  qui  tibi  non 
imperant.  Plane  qualis  dominus,  talis  et  servus.  Vix 
me  teneo,  nee  sum  natura  caldicerebrius,  sed  cum  coepi, 

aomatrem  mcam  dupundii  non  facio.  Recte,  videbo  te  in 
publicu/n,  mus,  immo  terrae  tuber  :  nee  sursum  uec  deor- 
sum  non  cresco,  nisi  dominum  tnum  in  rutae  folium 
coniecero,  nee  tibi  parsero,  licet  mehercules  lovem  Olym- 
pium  clames.     Curabo,  longe  tibi  sit  comula  ista  besalis 

25  et  dominus  dupunduarius.  Recte,  venies  sub  dentem: 
aut  ego  non  me  novi,  aut  non  deridebis,  licet  barbam 
auream  habeas.  Athana  tibi  irata  sit,  curabo,  et  qui  te 
primus  lerode  fecit.  .  .  .  Non  didici  geometrias,  critica  et 
alogias  menias,  sed  lapidarias  literas  scio,  partes  centum 

3odico  ad  aes,  ad  pondus,  ad  nummum.  Ad  summam,  si 
quid  vis,  ego  et  tu  sponsiunculam  :  exi,  defero  lanmam. 
Iam  scies  patrem  tuum  mercedes  perdidisse,  quanivis  et 
rhetoricam  scis.     Ecco 

''Qui  de  nobis  longe  venio,  late  veuio  ?  solve  me." 


^ 


86  PETEONIVS 

Dicam  tibi  qui  de  nobis  currit  et  de  loco  non  movetur; 
qui  de  nobis  crescit  et  minor  fit.  Curris,  stupes,  sata- 
gis.  [.  .  .]  Ergo  aut  tace  aut  meliorem  noli  molestare  qui  te 
natuni  non  putat;  nisi  si  me  iudicas  anulos  buxeos  cu- 
rare quos  amicae  tuae  involasti.  Occuponem  propitium.  5 
Eamus  in  forum  et  pecunias  mutuemnr.  lam  scies  hoc 
ferrum  fidem  habere.  Vah,  bella  res  est  vulpis  uda.  Ita 
lucrum  faciam  et  ita  bene  moriar  ut  populus  per  exitum 
meuni  iuret,  nisi  te  ubique  toga  perversa  fuero  persecutus. 
Belhi  res  et  iste  qui  te  haec  docet  mufrius,  non  magister.  10 
Nos  alia  didicimus,  dicebat  enim  magister:  ''Suntne 
vestra  salva  ?  recta  domum;  cave,  circumspicias;  cave, 
maiorem  maledicas.  .  .  .  aut  nu  .  .  .  mera  mapalia:  nemo 
.  .  .  dupondii  evadit."  Ego,  quod  me  sic  vides,  propter 
artificium  meum  diis  gratias  ago.'  15 

59  '  Coeperat  Ascyltos  respondere  convicio,  sed  Trimalchio 
delectatus  colliberti  eloquentia  'agite,'  inquit,  '  scordalias 
de  medio.  Suaviter  sit  potius,  et  tu,  Hermeros,  parce 
adulescentulo.  Sanguen  illi  fervet,  tu  melior  esto.  Sem- 
per in  hac  re  qui  vincitur,  vincit.  Et  tu  cum  esses  capo,  20 
cocococo,  atque  cor  non  habebas.  Simus  ergo,  quod 
melius  est,  a  primitiis  hilares  et  Homeristas  spectemus.' 
Intravit  factio  .  .  .  statim  hastisque  scuta  concrepuit. 
Ipse  Trimalchio  in  pulvino  consedit,  et  cum  Homeristae 
Graecis  versibus  colloquerentur,  ut  insolenter  solent,  ille  25 
canora  voce  Latine  legebat  librum.  Mox  silentio  facto 
'scitis,'  inqTiit,  'quam  fabulam  agant?  Diomedes  et  Ga- 
nymedes  duo  fratres  fuerunt.  Horum  soror  erat  Helena. 
Agamemnon  illam  rapuit  et  Dianae  cervam  subiecit.  Ita 
nunc  Homeros  dicit,  quemadmodum  inter  se  pugnentao 
Troiani  et  Parentini.  Vicit  scilicet  et  Iphigeniam,  filiam 
suam,  Achilli  dedit  uxorem.  Ob  eam  rem  Aiax  insanit 
et  statim  argumeutum  explicabit.'  Haec  ut  dixit  Tri- 
malchio, clamorem  Homeristae  sustuleriint,  interque  fa- 


PETRONIVS  87- 

miliam  discnrrentem  vitulus  in  lance  ducenaria  elixus 
allatns  est,  et  quideni  galeatus.  8ecutus  est  Aiax  stric- 
toque  gladio,  tamqnam  insaniret,  concidit,  ac  modo  versa 
modo  supina  gesticulatus  mucrone  frusta  collegit  niiranti- 

sbusqne  vitulnm  partitns  est. 

Nee  diu  mirari  licuit  tarn  elegantis   strophas;  nam  re- qq 
pente  lacunaria  sonare  coeperunt  totnmque  triclinium  in- 
tremuit.      Consternatus  ego   exsurrexi    et   timui,  ne  jjer 
tectum  petauristarius  aliquis    descenderet.      Nee  minus 

loreliqui  convivae  mirantes  erexere  vultus,  expectantes  quid 
novi  de  caelo  nuntiaretur.  Ecce  autem  diductis  lacunari- 
bus  subito  circulus  ingens,  de  cupa  videlicet  grandi  ex- 
cussus,  demittitur  cuius  per  totum  orbem  coronae  aureae 
cum  alabastris  unguenti  pendebant.     Dum  haec  apopho- 

isreta  iubemur  sumere,  respiciens  ad  mensam  .  .  .  iam 
illic  repositorium  cum  placentis  aliquot  erat  positum 
quod  medium  Priapus  a  pistore  factus  tenebat,  gremioque 
satis  amplo  omnis  generis  poma  et  ua'us  sustinebat  more 
vulgato.     Avidius  ad  pompam  manus  porreximus  et  re- 

20 pente  nova  ludorum  missio  hilaritatem  refecit.  Omnes 
enim  placentae  omniaquc  poma  etiam  minima  vexa- 
tione  contacta  coeperunt  elfundere  crocum  et  usque  ad 
OS  molestus  umor  accidere.  Rati  ergo  sacrum  esse  feri- 
culum  tam   religioso  apparatu  perfusum,  consurreximus 

25altius  et  'Augusto,  patri  patriae,  feliciter'  diximus. 
Quibusdam  tamen  etiam  post  banc  venerationem  poma 
rapientibus  et  ipsi  mappas  implevimus,  ego  praecipue  qui 
nullo  satis  amplo  munere  putabam  me  onerare  Gitonis 
si  num. 

30  Inter  baec  tres  pueri  Candidas  succincii  tunicas  intravc- 
runt  quorum  duo  Laris  bullatos  super  mensam  posuerunt, 
unus  pateram  vini  circumfercns  'dii  propitii'  clamabat. 

.   .   .   Aiebat  autem  unum  Cerdonem,  alterum  Felicio- 
nem,  tertium  Lucrionem  vocari.     Nos  etiam  veram  ima- 


^ 


88  PETRONIVS 

giuem  ipsius  Trimalchionis,  cnm  iam  oniues  basiarent, 
V      erubuimus  praeterire.   .  -.  . 

61  ;  Postquani  ergo  onmes  •  bonam  menteni  bouamque  vali- 
tudiuem' sibi  optarunt,  Trimalchio  ad  Nicerotem  respexit 
et '  solebas/  iuquit,  '  suaviiis  esse  in  convictu ;  nescio  quid  5 
nunc  taces  uec  muttis.  Oro  te,  sic  felicem  me  videas, 
narra  illnd  quod  tibi  usu  venit.'  Niceros  delectatus  affa- 
bilitate  amici  'onine  me/  inquit,  lucrum  transeat,  nisi 
iam  dudum  gaudimonio  dissilio,  quod  te  talem  video. 
Itaque  hilaria  mera  sint,  etsi  timeo  istos  scholasticos,  neio 
me  rideant.  Viderint :  narrabo  tamen :  quid  enim  mihi 
aufert  qui  ridet  ?  satius  est  rideri  quam  devideri.*  '  Haec 
ubi  dicta  dedit,'  talem  fabulam  exorsus  est: 

''Cum  adhuc  servirem,  habitabamus  in  vico  angusto; 
nunc  Gavillae  domus  est.  Ibi,  quomodo  dii  volunt,  amareis 
coepi  uxorem  Terentii  coponis  :  noveratis  Melissam  Ta- 
rentinam,  pulcherrimum  bacciballum.  [.  .  .]  Si  quid  ab 
ilia  petii,  numquam  mihi  negatum ;  fecit  assem,  semissem 
habui ;  quicquid  habui,  in  illius  sinum  demandavi,  nee 
umquam  fefellitus  sum.  Huius  contubernalis  ad  villam2o 
supremum  diem  obiit.  Itaque  per  scutum,  per  ocream 
eg],  aginavi,  quemadmodum  ad  illam  pervenirem  :   scitis 

62autem,  in  angustiis  amici  apparent.  Forte  dominus  Ca- 
puam  exierat  ad  scruta  scita  expedienda.  Nactus  ego  oc- 
casionem  persuadeo  hospitem  nostrum,  ut  mecum  ad  25 
quintum  miliarium  veniat.  Erat  autem  miles,  fortis  tam- 
quam  Orcus.  Apoculamus  nos  circa  gallicinia,  luna  luce- 
bat  tamquam  meridie.  Venimus  intra  monimenta :  homo 
mens  coepit  ad  stelas  facere,  sedeo  ego  cantabundus  et 
Stellas  numero.  Delude  ut  respexi  ad  comitem,  ille  exuitso 
se  et  omnia  vestimenta  secundum  viam  posuit.  Mihi 
anima  in  naso  esse,  stabam  tamquam  mortuus.  At  ille 
circumminxit  vestimenta  sua  et  subito  lupus  factus  est. 
Nolite  me  iocari  j)utare  ;  ut  mentiar,  nuUius  patrimonium 


PETRONIVS  89 

taiiti  facio.  Sed,  quod  coeperam  dicere,  postquam  lupns 
factns  est,  ulnlare  coepit  et  iu  silvas  fngit.  Ego  primitus 
uesciebam  ubi  essem,  deinde  accessi,  lit  vestimeutaeins  tol- 
lerem:  ilia  autem  lapidea  facta  sunt.    Qui  mori  timore  nisi 

5  ego  ?  gladium  tameu  strinxi  et  in  mea  tota  via  umbras  ce- 
cidi,  donee  ad  villani  amicae  meae  pervenirem.  Vt  larva 
intravi,  paene  animam  ebullivi,  sudor  mihi  per  bifurcum 
volabat,  oculi  mortui,  vix  umquam  refectus  sum.  Melissa 
mea  mirari   coepit,   quod   tam   sero   ambularem,   et    "  si 

10  ante,"  inquit,  "venisses,  saltern  nobis  adiutasses ;  lupus 
enim  villam  intravit  et  omnia  pecora  perculii,  tamquara 
lanius  sanguinem  illis  misit.  Nee  tamen  derisit,  etiam  si 
fugit ;  servus  enim  noster  lancea  collum  eius  traiecit." 
Haec  ut  audivi,  operire  oculos  amplius  nou  potui,  sed 

15  luce  clara  Gai  nostri  domum  fugi  taniquam  copo  compila- 
tus,  et  postquam  vcni  in  ilium  locum  in  quo  lapidea  vesti- 
menta  erant  facta,  nihil  inveni  nisi  sanguinem.  Vt  vero 
domum  veni,  iacebat  miles  mens  in  lecto  tamquam  bovis, 
et  collum  illius  medicus  curabat.     Intellexi  ilium  versi- 

2opellem  esse,  nee  postea  cum  illo  panem  gustare  potui, 
non  si  me  occidisses.  Viderint  alii  quid  de  hoc  exopinis- 
sent  :  ego  si  mentior.  genios  vestros  iratos  habeam.^ 

Adtonitis   admiratione    universis  *' salvo,'   inquit,  'tuo63 
sermone'  Trimalchio  *  si  qua   fides  est,  mihi  pili  inhor- 

25ruerunt,  quia  scio  Niceronem  nihil  nugarum  narrare  : 
immo  certus  est  et  minime  linguosus.  Nam  et  ipse  vobis 
rem  horribilem  narrabo  :  asinus  in  tegulis.  Cum  adhuc 
capillatus  essem,  nam  a  puero  vitam  Chiam  gessi,  ipsimi 
nostri  delicatus  decessit,  mehercules  margaritum.f  caccitus 

30  et  omnium  numerum.  Cum  ergo  ilium  mater  misella 
plangeret  et  nos  tum  })lures  in  tristimonio  essemus,  subito 
strigae  stridcre  coeperunt  ;  ])utares  canem  Icporem  per- 
sequi.  Ilaiiobamu.s  tunc  hominem  Cappadocem,  longum, 
valde  audaculum  et  qui  vulebat :  poterat  bovem  iratum 


90  PETEONIVS 

tollere.  Hie  audacter  stricto  gladio  extra  ostium  procu- 
currit.  involuta  sinistra  manu  curiose,  et  mnlierem  tam- 
quam  hoc  loco — salvum  sit,  quod  tango — mediam  traiecit. 
Audimus  gemitum,  et  plane  non  mentiar,  ipsas  non  vidi- 
mus. Baro  autem  noster  introversus  se  proiecit  in  lectum,  5 
et  corpus  totuni  lividum  habebat  quasi  flagellis  caesus, 
quia  scilicet  ilium  tetigerat  mala  manus.  Nos  cluso  ostio 
redimus  iterum  ad  officium,  sed  cum  mater  amplexaret 
corpus  filii  sui,  tangit  et  videt  manuciolum  de  stramentis 
factum.  Non  cor  habebat,  non  intestina,  non  quidquam  :  10 
scilicet  iam  puerum  strigae  involaverant  et  supposuerant 
stramenticium  vavatonem.  Rogo  vos,  oportet  credatis, 
sunt  mulieres  plussciae,  sunt  nocturnae,  et  quod  sursum 
est,  deorsum  faciunt.  Ceterum  baro  ille  longus  post  hoc 
factum  numquam  coloris  sui  fuit,  immo  post  paucos  diesis 
phreneticus  periit.' 

Miramur  nos  et  pariter  credimus,  osculatique  mensam 
rogamus  Nocturnas,  ut  suis  sedibus  se  teneant,  dum  redi- 
mus a  cena. 

64  Et  sane  iam  lucernae  mihi  plures  videbantur  ardere  to- 20 
tumque  triclinium  esse  mutatum,  cum  Trimalchio  'tibi 
dico,'  inquit,  'Plocame,  nihil  narras  ?  nihil  nos  delectaris  ? 
et  solebas  suavins  esse,  belle  diverbia  dicere,  melica  can- 
turire.  Heu,  heu  !  Abistis  dulcis  caricae.'  '  Iam,'  inquit 
ille,  'quadrigae  meae  decurrerunt  ex  quo  podagricus  fac-25 
tus  sum.  Alioquin  cum  essem  adulescentulus,  cantando 
paene  tisicus  factus  sum.  Quid  saltare  ?  quid  diverbia? 
quid  tonstrinum  ?  quem  parem  habui  nisi  unum  Apelle- 
tem  ?'  adpositaque  ad  os  manu  nescio  quid  taetrnm  exsi- 
bilavit  quod  postea  Graecum  esse  adfirmabat.  30 

Nee  non  Trimalchio  ipse  cum  tubicines  esset  imitatus, 
ad  delicias  suas  respexit  quem  Croesum  adpellabat.  Puer 
autem  lippus,  sordidissimis  dentibus,  catellam  nigram  at- 


PETEONIVS  91 

que  indecenter  pinguem  prasina  involvebat  fascia  paiiem- 
que  semisseiii  ponebat  super  torum  atque  nausea  recu- 
saiitera  saginabat.  Quo  admonitus  officii  Trimalchio 
Scylacein  iussit  adduci  'praesidium  domuc  familiaeqne.' 

5  Nee  mora,  ingentis  formae  adductus  est  cauis  catena 
vinctus,  admonitusque  ostiarii  calce,  ut  cubaret,  ante 
mensam  se  posuit.  Turn  Trimalchio  iactans  candidum 
panem  'nemo,'  inquit,  '  in  domo  mea  me  plus  amat/  In- 
dignatus  puer,  quod  Scylacein   tarn  effuse  laudaret,   ca- 

lotellam  in  terram  deposuit  hortatusque  est,  nt  ad  rixam 
properaret.  8cylax,  canino  scilicet  usus  ingenio,  taeter- 
rimo  latratu  triclinium  implevit  Margaritamque  Croesi 
paene  laceravit.  Nee  intra  rixam  tumultus  constitit,  sed 
candelabrum  etiam  super  mensam  eversum  et  vasa  omnia 

15  crystallina  conminuit  et  oleo  ferventi  aliquot  convivas 
respersit.  Trimalchio  ne  videretur  iactura  motus,  ba- 
siavit  puerum  ac  iussit  super  dorsum  ascendere  suum. 
Non  moratus  ille  usus  est  equo  manuque  plena  scapulas 
eius    subinde    verberavit,    interque    risum    proclamavit : 

2o'bucca,  bucca,  quot  sunt  hie  ?'  .  .  .  repressns  ergo  ali- 
quamdiu  Trimalchio  camellam  grandem  iussit  miseeri  et 
potiones  dividi  omnibus  servis  qui  ad  pedes  sedcbant, 
adiecta  exceptione  :  *si  quis,'  inquit,  "^noluerit  accipere, 
caput  illi  perfunde.     Interdiu  severa,  nunc  hilaria.' 

25      Hanc    humanitatcm    insecutae    sunt    matteae    quarnm  G5 
etiam  recordatio  me,  si  qua  est  dicenti   fides,  offendit. 
Siugulae  enim  gallinae  altiles  pro  turdis  circumlatae  sunt 
et  ova  anserina  pilleata  quae  nt  comessemus,  ambitiosis- 
sime  a  nobis  Trimalchio  petiitdicensexossatas  esse  gallinas. 

30  Inter  haec  triclinii  valvas  lictor  percussit,  amictusque 
veste  alba  cum  ingenti  frequentia  comissator  intravit. 
Ego  maiestate  conterritus  praetorcm  putabam  venisse. 
Itaque  temptavi  adsurgere  et  nudos  pedes  in  terram  de- 
f erre.     Risit  hanc  trepidationem  Agamemnon  et  '  contine 


92  PETRONIVS 

te,'  iuquit,  'hOmo  stultissime.    Habinnas  sevir  est  idemque 
lapidariiis  qui  videtur  monumenta  optime  facere.' 

Eecreatus  hoc  sermone  reposui  cubitum,  Habinnamque 
intrantem  cum  admiratione  ingenti  spectabam.  Hie  autem 
iam  ebrius  uxoris  suae  umeris  imposuerat  manus,  onera-5 
tusque  aliquot  coronis  et  unguento  jier  frontem  in  oculos 
fluente  praetorio  loco  se  posuit  continuoque  viuum  et 
caldam  poposcit.  Delectatus  hac  Trimalchio  hilaritate  et 
ipse  capaciorem  poposcit  scyphum  qttaesivitque^  quomodo 
acceptus  esset.  'Omnia,'  inquit,  Miabuimus  praeter  te  ;  lo 
oculi  enim  mei  hie  erant.  Et  mehercules  bene  fuit. 
Scissa  lautuni  novendiale  servo  suo  misello  faciebat  quern 
mortuum  manu  miserat.  Et  puto,  cum  vicensimahis 
magnam  mantissam  liabet ;  quinquaginta  enim  millibus 
aestimaut  mortuum.  Sed  tamen  suaviter  fuit,  etiam  si  15 
coacti  sunius  dimidias  potiones  super  ossucula  eius  eflun- 
66dere.'  'Tamen/  inquit  Trimalchio,  'quid  habuistis  in 
cena?'  'Dicam,'  inquit,  'si  potuero ;  nam  tam  bonae 
memoriae  sum,  ut  frequenter  nomen  meum  obliviscar. 
Habuimus  tamen  in  primo  porcum  poculo  coronatum  et2o 
circa  saviunculum  et  gizeria  ojatime  facta  et  certe  betam 
et  panem  autoj^vrum  de  suo  sibi  quem  ego  malo  quam 
candidum;  et  vires  facit,  et  cum  mea  re  facio,  non  ploro. 
Sequens  ferculum  fuit  scriblita  frigida  et  super  mel  cal- 
dum  infusum  excellente  Hispanum.  Itaque  de  scriblita 25 
quidem  non  minimum  edi,  de  melle  me  usque  tetigi. 
Circa  cicer  et  lupinum,  calvae  arbitratu  et  mala  singula. 
Ego  tamen  duo  sustuli  et  ecce  in  mappo  alligata  habeo; 
nam  si  aliquid  muneris  meo  vernulae  non  tulero,  habebo 
convicium.  Bene  me  admonet  dominamea.  In  prospectu  30 
habuimus  ursinae  frustum  de  quo  cum  imprudens  Scin- 
tilla gustasset,  paene  intestina  sua  vomuit ;  ego  contra 
plus  libram  comedi,  nam  ipsum  aprum  sapiebat.  Et  si, 
inquam,  ursus  homuncionem  comest,  quanto  magis  ho- 


PETRONIVS  93 

muncio  debet  ursnm  comesse  ?  In  summo  habnimus  ca- 
seum  mollem  ex  sapa  et  cocleas  singulas  et  cordae  frusta 
et  hepatia  in  catillis  et  ova  pilleata  et  rapam  et  senape  et 
catillum  concacatum,  pax  Palamedes.  Etiam  in  alveo 
5circnmlata  sunt  oxycomina,  unde  quidam  etiam  improbe 
ternos  pugnos  sustulerunt.  Nam  pernae  missionem  de- 
dimus.  Sed  narra  mihi,  Gai,  rogo,  Fortunata  quare  non  67 
recumbit  ?'  '  Quomodo  nosti,'  inquit,  '  illam '  Trimalchio, 
'  nisi  argentum  composuerit,  nisi  reliquias  pueris  diviserit, 
loaquam  in  os  suum  non  coniciet.'  'Atqui,'  respondit  Ha- 
binnas,  'nisi  ilia  discumbit,  ego  me  apoculo,'  et  coeperat 
surgere,  nisi  signo  dato  Fortunata  quater  amplius  a  tota 
familia  esset  vocata.  Venit  ergo  galbino  succincta  cin- 
gillo,  ita  ut  infra  cerasina  adpareret  tunica  ct  periscelides 
istortae  pliaecasiaeque  inauratae.  Tunc  sudario  manus 
tergens  quod  in  collo  habebat,  adplicat  se  illi  toro  in  quo 
Scintilla  Habinnae  discumbebat  uxor,  osculataque  plau- 
dentem  'est  te,'  inquit,  'videre  ?'.  .  . 

Eo  deinde  perventum  est,  ut  Fortunata  armillas  suas 
20crassissimis  detraheret  lacertis  Scintillaeque  miranti  os- 
tenderet.  Vltimo  etiam  periscelides  resolvit  et  reticulum 
aureum  quern  ex  obrussa  esse  dicebat.  Notavit  haec 
Trimalchio  iussitque  adferri  omnia  et  'videtis,'  inquit, 
'  mulieris  compedes  :  sic  nos  barcalae  despoliamur.  Sex 
25pondo  et  selibram  debet  habere.  Et  ipse  nihilo  minus 
habeo  decern  pondo  armillam  ex  millesimis  Mercurii  fac- 
tam.'  Vltimo  etiam,  ne  mentiri  videretur,  stateram  iussit 
adferri  et  circumlatum  adprobari  pondus.  Nee  melior 
Scintilla  quae  de  cervice  sua  capsellam  detraxit  aureolam 
3oquam  Felicionem  adpellabat.  Inde  duo  crotalia  protulit 
et  Fortunatae  in  vicem  consideranda  dedit  et  'domini,' 
inquit,  'mei  beneficio  nemo  liabet  meliora.'  'Quid  ?'  in- 
quit  llabiuiuis,  '  excatarissasti  me,  ut  tibi  emerem  fabam 
vitream.     Plane   si   tiliain    baberem.   auriculas    illi   prae- 


94  PET  RON  I VS 

ciderem.     Mulieres  si  non  essent,  omnia  pro  Into  liabere- 
mus'  [.  ,  .]. 

Interim  mulieres   sauciae   inter   se   riserunt   ebriaeque 
iunxerunt  osciila,  dum  altera  diligentiam  matris  familiae 
68iactat,  altera  delicias  et  indiligentiam  viri.  [.  .  .]  5 

Interposito  deinde  spatio  cum  secundas  mensas  Tri- 
malchio  iussisset  adferri,  sustulerunt  servi  omnis  mensas 
et  alias  adtulerunt,  scobemque  croco  et  minio  tinctam 
sparserunt  et,  quod  nunquam  ante  videram,  ex  lapide 
speculari  pulverem  tritum.  Statini  Trimalchio,  'poteramio 
quidem/  iuquit,  '  hoc  fericulo  esse  contentus  ;  secundas 
enim  mensas  habetis,  sed  si  quid  belli  habes,  affer.' 

Interim    puer   Alexandrinus    qui    caldam   ministrabat, 
luscinias  coepit  imitari  clamante  Trimalchione  subinde : 
'  muta.'   Ecce  alius  Indus.    Servus  qui  ad  pedes  Habinnaeis 
sedebat,  iussus,  credo,  a  domino  suo  proclamavit  subito 
canora  voce  : 

'  Inter ea  medium  Aeneas  iam  classe  tenebat.' 
Nullus  sonus  umquam  acidior  percussit  auris  meas  ;  nam 
praeter  errantis   barbariae  aut  auctum  aut   deminutum20 
clamorem  miscebat   Atellanicos  versus,  ut  tunc  primum 
me  etiam  Vergilius  offenderit.     Plausum  tamen,  cum  ali- 
quando  desisset,  adiecit  Habinnas  et  '  numquam,'  inquit, 
'didicit,  sed  ego  ad  circulatores  eum  mittendo  erudibam. 
Itaque  parem  non  habet,  sive  muliones  volet  sive  circu-25 
latores  imitari.     Desperatum  valde  ingeniosus  est :  idem 
sutor  est,  idem  cocus,  idem  pistor,  omnis  musae  manci- 
pium.     Duo  tamen  vitia  habet  quae  si  non  haberet,  esset 
omnium  numerum  :  recutitus  est  et  stertit.     Nam  quod 
strabonus  est,  non  euro  ;  sicut  Venus  spectat.     Ideo  nihil  30 
69  tacet,  vix  oculo  mortuo  umquam.     Ilium  emi  trecentis  de- 
nariis.'    Interpellavit  loqnentem  Scintilla  et  '  plane,'  in- 
quit,  '  non  omnia  artificia  servi   nequam  narras.     Agag'a 
est ;   at  curabo,  stigmam   habeat.'     Risit   Trimalchio   et 


PETRONIVS  95 

'adcognosco/ iuquit,  '  Cappadocem  :  nihil  sibi  defraudit, 
et  meherculea'laudo  ilium  ;  hoc  enim  nemo  parentat.  Tu 
autem,  Scintilla,  noli  zelotypa  esse.  Crede  mihi,  et  vos 
novinins.  Sic  me  salvum  habeatis,  ut  ego  sic  solebam 
sipsinnam  meam  debattuere,  ut  etiam  dominus  suspicare- 
tur  ;  et  ideo  me  in  vilicationem  relegavit.  Sed  tace,  lin- 
gua, dabo  panem.'  Tamquam  laudatus  esset  nequissimus 
servus,  lucernam  de  sinu  fictilem  protulit  et  amplius  se- 
mihora  tubicines  imitatus  est  succinente  Ilabinna  et  infe- 
rius  labruni  manu  deprimente.      Vltimo  etiam  in  medium 

loprocessit  et  modo  harundinibus  quassis  choraulas  imita- 
tus est,  modo  hicernatus  cum  flagello  mulionum  fata  egit, 
donee  vocatum  ad  se  Habinnas  basiavit,  potionemque  illi 
porrexit  et '  tanto  melior,'  inquit,  'Massa,  dono  tibi  caligas.' 

15  Nee  uUus  tot  maloi'um  finis  fuisset,  nisi  epidipnis  esset 
adlata,  turdi  siliginei  uvis  passis  nucibusque  farsi.  Inse- 
cuta  sunt  Cydonia  etiam  mala  spinis  confixa,  ut  echinos 
efificerent.  Et  haec  quidem  tolerabilia  erant,  si  non  fcri- 
culum  longe  monstrosius   eft'ecisset,  ut  vel   fame  perire 

aomallemus.  Nam  cum  positus  esset,  ut  nos  putabamus, 
anser  altilis  circaque  piscis  et  omnia  genera  avium,  '  amici,' 
inquit  Trimalchio,  '  quidquid  videtis  hie  positum,  de  uno 
corpore  est  factum.'  Ego,  scilicet  homo  prudentissimus, 
statim  intellexi  quid  esset,  et  respiciens  Agamemnonem 

25  'mirabor,'  inquam,  '  nisi  omnia  ista  de  fimo  facta  sunt  aut 

carte  de  luto.     Vidi  Komae  Saturnalibus  eiusmodi  cena- 

'     rum  imaginem  fieri.'      Necdum  finieram  sermonem,  cum 70 

Trimalchio  ait :  'ita  crescam  patrimouio,  non  corpore,  ut 

ista  cocus  meus  de  porco  fecit.    Non  potest  esse  pretiosior 

30 homo.  Volueris,  de  vulva  faciet  piscem,  de  lardo  palum- 
bum,  de  perna  turturem,  de  colaepio  galliuam.  Et  ideo 
ingenio  meo  impositum  est  illi  nomen  bellissimum ;  nam 
Daedalus  vocatur.  Et  quia  bouam  mentem  habet,  attuli 
illi  Roma  munus  cultros  Norico  ferro.'    Quos  statim  iussit 


06  PETRONIVS 

adferri  inspectosque  miratus  est.     Et  nobis  potestatem 
fecit,  ut  mucronem  ad  buccam  probaremns. 
/  Subito  iiitraverunt  duo  servi,  tamquam  qui  rixani  ad 
lacum  fecissent ;  certe  in  collo  adhuc  amphoras  habebant. 
Cum  ergo  Trimalchio  ius  inter  litigantes  diceret,  neuters 
sententiam  tulit  decernentis,  sed  alterius  amphoram  fuste 
percussit.     Consternati  nos  insolentia  ebriorum  intentavi- 
mus  oculos  in  proeliantes  notavimusque  ostrea  pectinesque 
e  gastris  labentia  quae  conlecta    puer  lance  circumtulit. 
Has  lautitias  aequavit  ingeniosus  cocus;  in  craticula  enim  lo 
argentea  cocbleas  adtulit  et  tremula  taeterrimaque  voce 
cantavit. 

Pudet  referre  quae  secuntur :  inaudito  enim  more  pueri 
capillati  adtulerunt  unguentum  in  argentea  pelve  pedesque 
recumbentiuni  unxerunt,  cum  ante  crura  talosque  corollisis 
vinxissent.     Hinc  ex  eodem  unguento  in  vinarium  atque 
lucernam  aliquantum  est  infusum. 

lam  coeperat  Fortunata  velle  saltare,  iam  Scintilla  fre- 
quentius   plaudebat   quam    loquebatur,   cum   Trimalchio 
'permitto,' inquit,  •  Philargyre  et  Carlo,  etsi  prasinianus  20 
es  famosus,  die  et    Menophilae,  contubernali   tuae,  dis- 
cumbat.'     Quid  multa  ?     Paene  de  lectis  deiecti  sumus, 
adeo  totum  triclinium   familia  occupaverat.     Certe  ego 
notavi  super  me  positum  cocum  qui  de  porco  auserem 
fecerat,  muria  condimentisque  fetentem.     Nee  contentus25 
fuit  recumbere,  sed  continuo  Ephesum  tragoedum  coepit 
imitari  et  subinde  dominum  suum  spousione  provocare  '  si 
prasinus  proximis  circensibus  primam  palmam/ 
71      Diff'usus  hac    contenlione  Trimalchio  'amici,'  iuquit, 
'et  servi  homines  sunt  et  aeque  unum  lactem  biberunt,  30 
etiam  si  illos  mains  fatus  oppressit.    Tamen  me  salvo  cito 
aquam  liberam  gustabunt.     Ad  sumniam,  omnes  illos  in 
testameuto  meo  manu  mitto.     Philargyro  etiam  fundum 
lego  et  coutubernalem  suam,  Carioni  quoque  insulam  et 


PETRONIVS  97 

vicesimam  et  lectuni  stratum.  Nam  Fortunatam  meam 
heredem  facio,  et  commendo  illam  omnibus  amicis  meis. 
Et  liaec  ideo  omnia  publico,  ut  familia  mea  iam  nunc  sic 
me  amet  tamquam  mortuum.'  Gratias  agerc  omnes  in- 
sdulgentiae  coeperant  domini,  cum  ille  oblitus  nugarum 
exemplar  testamenti  iussit  adferri  et  totum  a  primo  ad  ul- 
timum  ingemescente  familia  recitavit.  Respiciens  delude 
Habinnam  'quid  dicis,'  inquit,  'amice  carissime  ?  aedi- 
ficas  monumentum  meum,  quemadmodum  te  iussi  ?   Valde 

10  te  rogo,  ut  secundum  pedes  statuae  meae  catellam  ponas 
et  coronas  et  unguenta  et  Petraitis  omnes  pugnas,  ut  mihi 
contingat  tuo  beneficio  post  mortem  vivere  ;  praeterea  ut 
sint  in  froute  pedes  centum,  in  agrum  pedes  ducenti. 
Omne  genus  enim  poma  volo  sint  circa  cineres  meos,  et 

i5vinearum  largiter.  Valde  enini  falsum  est  vivo  quidem 
domes  cultas  esse,  non  curari  eas,  ubi  diutius  nobis  liabi- 
tandum  est.  Et  ideo  ante  omnia  adici  volo  :  "hoc  monu- 
mentum heredem  non  sequatur."  Ceterum  erit  mihi  cu- 
rae,  ut  testamento  caveam,  ne  mortuus  iniuriam  accii)iam. 

20  Praepouam  enim  unum  ex  libertis  sepulcro  meo  custodiae 
causa,  ne  in  monumentum  meum  populus  cacatum  currat. 
Te  rogo,  ut  naves  etiam  .  .  .  monumenti  mei  facias  ple- 
nis  velis  euntes,  et  me  in  tribunali  sedentem  praetexta- 
tum  cum  anulis  aureis  quinque  et  nummos  in  publico  de 

26  saccule  effundeutem  ;  scis  enim,  quod  epulum  dedi  binos 
denarios.  Faciantur,  si  tibi  videtur,  et  triclinia.  Facias 
et  totum  populum  sibi  suaviter  facientem.  Ad  dexteram 
meam  ponas  statuam  Fortunatac  meae  columbam  tenon- 
tern  :  et  catellam  cingulo  alligatam  ducat :  et  cicaronem 

30  meum,  et  amphoras  copiosas  gypsatas,  ne  ellluant  vinuin. 
Et  urnam  licet  fractam  sculjias,  et  super  cam  puerum 
plorantem.  Ilorologium  in  ukmIIo,  ut  (juisiiuis  bonis  in- 
spicict,  veiit  nolit,  nonien  meuiu  legat.  InscripLio  (juoque 
vide  diligenter  si  haec  satis  idonea  tibi  videtur:  *' C.  Pom- 
1 


98  PETRONJVS 

peius  Trimalchio  Maecenatianus  hie  requiescit.  Huic  se- 
viratiis  absent!  decretus  est.  Cum  posset  in  omnibus  decu- 
riis  Romae  esse,  tamen  noluit.  Pius,  fortis,  fidelis,  ex 
parvo  crevit,  sestertium  reliquit  trecenties,  nee  umquam 
philosophum  audivit.     Vale:  ettu."'  5 

72  Haec  ut  dixit  Trimalchio,  flere  coepit  ubertim.  Flebat 
et  Fortunata,  flebat  et  Habinnas,  tota  denique  familia, 
tamquam  in  funusrogata,  lamentatione  triclinium  implevit. 
Immo  iam  coeperam  etiam  ego  plorare,  cum  Trimalchio 

'  ergo,'  inquit,  '  cum  sciamus  nos  morituros  esse,  quare  non  10 
vivamus  ?  sic  vos  felices  videam,  coniciamus  nos  in  bal- 
neum, meo  periculo,  non  paenitebit.  Sic  calet  tamquam 
furnus/  'Vero,  vero,'  inquit  Habinnas,  'de  una  die  duas 
facere,  nihil  malo,'  nudisque  consurrexit  pedibus  et  Tri- 
malchionem  plaudentem  subsequi  coepit.  7  15 

Ego  respiciens  ad  Ascylton  '  quid  cogitas  ?'  inquam,  '  ego 
enim  si  videro  balneum,  statim  expirabo.'  '  Assectemur,' 
ait  ille,  '  et  dum  illi  balneum  petunt,  nos  in  turba  exeamus.' 
Cum  haec  placuissent,  ducente  per  porticum  Gitone  ad 
ianuam  venimus,  ubi  canis  catenarius  tanto  nos  tumultu  20 
excepit,  ut  Ascyltos  etiam  in  piscinam  ceciderit.  Nee 
non  ego  quoque  ebrius,  qui  etiam  pictum  timueram  canem, 
dum  natanti  opem  fero,  in  eundem  gurgitem  tractus  sum. 
Servavit  nos  tamen  atriensis  qui  interventu  suo  et  canem 
placavit  et  nos  trementes  extraxit  in  siccum.  Et  Gitonas 
quidem  iam  dudum  se  ratione  acutissima  redemerat  a 
cane  ;  quidquid  enim  a  nobis  acceperat  de  cena,  latranti 
sparserat ;  ille  avocatus  cibo  f urorem  suppresserat.  Ce- 
terum  cum  algentes  udique  petissemus  ab  atriense,  ut 
nos  extra  ianuam  emitteret,  'erras,'  inquit,  'si  putas  teso 
exire  hac  posse  qua  venisti.  Nemo  umquam  convivarum 
per  eandem  ianuam  emissus  est;  alia  intrant,  alia  exeunt.' 

73  Quid  faciamus  homines  miserrimi  et  novi  generis  laby- 
rintho  inclusi  quibus   lavari   iam   coeperat  votum  esse  ? 


PETEONIVS  99 

Ultro  ergo  rogavimus,  ut  nos  ad  balneum  duceret,  pro- 
iectisque  vestimentis  quae  Giton  in  aditu  siccare  coepit, 
balneum  intravimus,  angustum  scilicet  et  cisteruae  frigi- 
dariae  simile  in  quo  Trimalchio  rectus  stabat.  Ac  ne  sic 
equidem  putidissimam  eius  iactationem  licuit  eif ugere  ; 
nam  nihil  melius  esse  dicebat  quam  sine  turba  lavari,  et 
eo  ipso  loco  aliquando  pistrinum  fuisse.  Deinde  ut  las- 
satus  consedit,  invitatus  balnei  sono  diduxit  usque  ad 
cameram  os  ebrium  et  coepit  Menecratis  cantica  lacerare, 

losicut  illi  dicebant  qui  linguam  eius  intellegebant.  Ceteri 
convivae  circa  labrum  manibus  nexis  currebant  et  gingi- 
lipho  ingenti  clamore  sonabant.  Alii  autem  restrictis 
manibus  anulos  de  pavimento  ore  conabantur  tollere  aut 
posito  genu  cervices  post  terga  flectere  et  pedum  extremes 

lepoUices  tangere.  Nos,  dum  illi  sibi  ludos  faciunt,  in  so- 
lium quod  Trimalchioni  vaporabatur  descendimus. 

Ergo  ebrietate  discussa  in  aliud  triclinium  deducti  su- 
mus,  ubi  Fortunata  disposuerat  lautitias  ita  ut  supra 
lucernas  .  .  .  aeneolosque  piscatores  notaverim  et  men- 

aosas  totas  argenteas  calicesque  circa  fictilis  inauratos  et 
vinum  in  conspectu  sacco  defluens.  Tum  Trimalchio 
*amici/  inquit,  'hodie  servus  mens  barbatoriam  fecit, 
homo  praefiscini  frugi  et  micarius.  Itaque  tangomenas 
faciamus  et  usque  in  lucem  cencmus.'     Hacc  dicente  co  74 

25  gallus  gallinaccus  cantavit.  Qua  voce  confusus  Trimalchio 
vinum  sub  mensa  iussit  effundi  lucernamque  etiam  mero 
spargi.  Immo  anulum  traiccit  in  dexteram  manum  ct 
'non  sine  causa/  inquit,  *hic  bucinus  signura  dcdit ;  nam 
aut  incendium  oportet  fiat,  aut  aliquis  in  vicinia  animam 

soabiciet.  Longe  a  nobis.  Itaque  quisquis  hunc  indicem 
attulerit,  corollarium  accipict.'  Dicto  citius  de  vicinia 
gallus  adlatus  est  quem  Trimalchio  occidi  iussit,  ut  aeno 
coctus  ficret.  Laceratus  igitur  ab  illo  doctissimo  coco, 
qui  paulo   ante  de  porco   avis  piscisque  fecerat,  in  cac- 


100  PETRONIVS 

cabum  est  coniectus.     Dumque  Daedalus  iiotionem  fer- 
ventissimam  haurit,  Fortiinata  mola  buxea  piper  trivit. 

Sumptis  igitur  matteis  respiciens  ad  familiam  Trimal- 
chio  '  quid  vos/  inquit,  '  adhiic  non  cenastis  ?  Abite,  \\t  alii 
veniant  ad  officium.*  Snbiit  igitur  alia  classis,  et  illi  qui- 5 
dem  exclamavere  :  '  vale  Gai,' hi  autem :  'aveClai/  Hinc 
primum  hilaritas  nostra  turbata  est;  nam  cum  puer  non 
inspeciosus  inter  novos  intrasset  ministros,  invasit  eum 
Trimalchio  et  osculari  diutius  coepit.  Itaque  Fortunata, 
ut  ex  aequo  ius  firmum  adjirobaret,  male  dicere  Trimal-10 
cbioni  coepit  et  purgamentum  dedecusque  praedicare  qui 
non  contineret  libidinem  suam.  Ultimo  etiam  adiecit: 
'  canis.'  Trimalchio  contra  offensus  convicio  calicem  in 
faciem  Fortunatae  inmisit.  Ilia  tamquam  oculum  perdi- 
disset,  exclamavit  manusque  trementes  ad  faciem  suam  15 
admovit.  Consternata  est  etiam  Scintilla  trepidantemque 
sinu  suo  texit.  Immo  puer  quoque  officiosus  urceolum 
frigidum  ad  malam  eius  admovit,  super  quem  incumbens 
Fortunata  gemere  ac  flere  coepit.  Contra  Trimalchio 
'quid  enimJ"  inquit,  'ambubaia  non  meminit,  sed  de  ma- 20 
china  illam  sustuli,  hominem  inter  homines  feci.  At  in- 
flat  se  tamquam  rana,  et  in  sinum  suum  non  spuit,  codex, 
non  mulier.  Sed  hie  qui  in  pergula  natus  est,  aedes  non 
somniatur.  Ita  genium  meum  propitium  habeam,  cura- 
bo,  domata  sit  Cassandra  caligaria.  Et  ego,  homo  dipun-  25 
diarius,  sestertium  centies  accipere  potui.  Scis  tu  me 
non  mentiri.  Agatho,  unguentarius  herae  proximae,  se- 
duxit  me  et  "  suadeo,"  inquit,  ''non  patiaris  genus  tuum 
interire."  At  ego  dum  bonatus  ago  et  nolo  videri  levis, 
ipse  mihi  aeciam  in  cms  impegi.  Eecte,  curabo,  me  un-  30 
guibus  quaeras.  Et  ut  depraesentiarum  intelligas  quid 
tibi  feceris :  Habinna,  nolo,  statuam  eius  in  monumento 
meo  ponas,  ne  mortuus  quidem  lites  habeam.  Immo,  ut 
sciat  me  posse  malum  dare,  nolo,  me  mortuum  basiet.' 


^Y^ 


^ 


PETKONIVS  101 


Post  hoc  f iilmen  Ilabinnas  rogare  coepit,  nt  iam  desi-  75 
iieret  irasci  et  'iieino/  iuquit,  'nostrum  non  peccat. 
Homines  sumus,  non  doi.'  Idem  et  Scintilla  flens  dixit 
ac  per  genium  eius  Gaium  adpellando  rogare  coepit,  lit 
5se  fraugeret.  Non  tenuit  ultra  lacrimas  Trimalchio  et 
'rdgo/ inquit,  ^Habinna,  sic  peculium  tuum  fruniscaris: 
si  quid  perperam  feci,  in  faciem  meam  inspue.  Puerum 
basiavi  frugalissimum,  non  propter  formam,  sed  quia  frugi 
est:  decern  partes  dicit,  librum  ab  oculo  legit,  thraeciuni 

losibi  de  diariis  fecit,  archisellium  de  suo  paravit  et  duas 
trullas.  Non  est  dignus  quern  in  oculis  ferara  ?  sed  Fortu- 
uata  vetat.  Ita  tibi  videtur,  fulcipedia?  suadeo,  bonum 
tuum  concoquas,  milva,  et  me  non  facias  ringentem,  ama- 
siuncula:  alioquin  experieris  cerebrum  meum.     Nostime: 

15  quod  semel  destinavi,  clavo  tabulari  fixum  est.  Sed  vivo- 
rum  meminerimus.  Vos  rogo,  amici,  ut  vobis  suaviter 
sit.  Nam  ego  quoque  tam  fui  quani  vos  estis,  sed  virtute 
mea  ad  hoc  perveni.  Corcillum  est  quod  homines  facit, 
cetera  quisquilia  omnia.     "  Bene  emo,  bene  vendo  ";  alius 

20  alia  vobis  dicet.  Felicitate  dissilio.  Tu  autem,  sterteia, 
etiamnum  ploras  ?  Iam  curabo,  fatum  tuum  plores.  Sed, 
ut  coeperam  dicere,  ad  banc  me  fortunam  frugalitas  mea 
perduxit.  Tam  magnus  ex  Asia  veni  quam  hie  candela- 
brus   est.     Ad   summam,   cotidie   me  solobam  ad   ilium 

asmetiri,  et  ut  celerius  rostrum  barbatum  haberem,  labra  de 
lucerna  uugebam.  Tamen  ad  delicias  ipsimi  annos  quat- 
tuordecim  fui.  Nee  turpe  est  quod  dominus  iubet. 
Ego  tamen  et  ipsimae  satis  faciebam.  Scitis  quid  di- 
cam  :  tacco,  quia  non  sum  de  gloriosis.    Ceterum,   que- 

3omadmodum   di   volunt,   dominus    in    domo   factus   sum, 
et  ecce  cepi  ipsimi  cerebellum.     Quid  multa?     Cohere- 76 
dem   me   Caesari  fecit,    et   accepi    patrimonium   laticla- 
vium.    Nemini  tamen  nihil  satis  est.     Concupivi  negotiari. 
Ne  multis  vos  morer,  quinque  naves  aediiicavi,  oneravi 


103  PETRONIVS 

vinum  —  et  tunc  erat  contra  aurum  —  misi  Eomam. 
Putares  me  hoc  iussisse:  omnes  naves  naufragarunt, 
factum,  non  fabiila.  Vno  die  Neptunus  trecenties  se- 
stertium  devoravit.  Putatis  me  defecisse?  non  meher- 
cnles  mi  liaec  iactura  gusti  fuit,  tamquam  nihil  facti.  5 
Alteras  feci  maiores  et  meliores  et  feliciores,  ut  nemo  non 
me  virum  fortem  diceret.  Scitis,  magna  navis  magnam 
foi'titudinem  habet.  Oneravi  rursus  vinum,  lardum,  fa- 
bam,  seplasinm,  mancipia.  Hoc  loco  Fortunata  rem  piam 
fecit;  omne  enim  aurum  suum,  omnia  vestimenta  vendi- 10 
dit  et  mi  centum  aureos  in  manu  posuit.  Hoc  fuit  pecu- 
lii  mei  fermentum.  Cito  fit  quod  di  volunt.  Vno  cursu 
centies  sestertium  corrotundavi.  Statim  redemi  fundos 
omnes  qui  patroni  mei  fuerant.  Aeditico  domum,  venali- 
cia  coemo,  iumenta;  qnidquid  tangebam,  crescebat  tam-15 
quam  favus.  PostqUam  coepi  plus  habere  quam  tota 
patria  mea  habet,  raanum  de  tabula;  sustuli  me  de  nego- 
tiatione  et  coepi  per  libertos  faenerare.  Et  sane  nolentem 
me  negotium  meum  agere  exhortavit  mathematicus  qui 
venerat  forte  in  coloniam  nostram,  Graeculio,  Serapa  uo-  20 
mine,  consiliator  deorum.  Hie  mihi  dixit  etiam  ea  quae 
oblitus  eram ;  ab  acia  et  acu  mi  omnia  exposuit ;  intestinas 
meas  noverat,  tantum  quod  mihi  non  dixerat,  quid  pridie 
77cenaveram.  Putasses  ilium  semper  mecum  habitasse. 
Eogo,  Habinna — puto,  interfuisti — :  ''tu  dominamtuam  de  25 
rebus  illis  fecisti.  Tu  parum  felix  in  amicos  es.  Nemo 
umquam  tibi  parem  gratiam  refert.  Tu  latifundia  possi- 
des.  Tu  viperam  sub  ala  nutricas,"  et  quid  vobis  non  di- 
xerim,  etiam  nunc  mi  restare  vitae  annos  triginta  et  menses 
quattuor  et  dies  duos.  Praeterea  cito  accipiam  heredita-  30 
tem.  Hoc  mihi  dicit  fatus  mens.  Quod  si  contigerit 
fundos  Apuliae  iungere,  satis  vivus  pervenero.  Interim 
dum  Mercurius  vigilat,  aedificavi  banc  domum.  Vt  scitis, 
casula  erat;  nunc  templum  est.     Habet  quattuor  cena- 


PETR0NIV8  103 

tiones,  cubicula  vigiiiti,  portions  marmoratos  duos,  susum 
cellatiouem,  cubiculum  in  quo  ipse  clormio,  viperae  huius 
sessoriiim,  ostiarii  cellam  perbonam;  hospitiiim  hospites 
capit.  Ad  summam,  Scaurus  cum  hue  venit,  nusquam 
smavoluit  hospitari,  et  liabet  ad  mare  paternum  hospitium. 
Et  multa  alia  sunt  quae  statim  vobis  ostendam.  Credite 
mihi:  assem  habeas,  assem  valeas;  habes,  habeberis.  Sic 
amicus  vester  qui  fuit  rana,  nunc  est  rex.  Interim,  Sti- 
che,  prefer  vitalia  in  quibus  volo  me  efferri.     Profer  et 

lounguentum  et  ex  ilia  amphora  gustum,  ex  qua  iubeo  lavari 
ossa  mea.' 

Non  est  moratus  Stichus,  sed  et  stragulam  albam  ct78 
praetextam    in   triclinium   adtulit    .    .    .    iussitque  nos 
temptare,  an  bonis  lanis  essent  confecta.     Turn  subridens 

15 'vide  tu/  inquit,  SStiche,  ne  ista  mures  tangant  aut  ti- 
neae;  alioquin  te  vivum  comburam.  Ego  gloriosus  volo 
efferri,  ut  totus  mihi  populus  bene  imprecetur.'  Statim 
ampullam  nardi  aperuit  omnisque  nos  unxit  et  '  spero,' 
inquit,  'futuruni  ut  aeque  me  mortuum  iuvet  tamquam 

20  vivum/  Nam  vinum  quidem  in  vinarium  iussit  infundi 
et  'putate  vos,'ait,  'ad  parentalia  mea  invitatos  esse/ 

Ibat  res  ad  summam  nauseam,  cum  Trimalchio  ebrietate 
turpissima  gravis  novum  acroama,  cornicines,  in  triclinium 
iussit   adduci,  fultusque  cervicalibus  multis  extendit  se 

25 super  torum  extremum  et  'fingite  me,' inquit,  'mortuuri 
esse.  Dicite  aliquid  belli,'  Consonucre  cornicines  fune- 
bri  strepitu.  Vnus  praecipue  servus  libitinarii  illius  qui 
inter  hos  honestissimus  erat  tarn  valde  intonuit,  ut  totam 
concitaret  viciniam.     Itaque  vigiles  qui  custodiebant  vici- 

30  nam  regionem,  rati  ardere  Trimalchionis  domum,  effrege- 
runt  ianuam  subito  et  cum  aqua  securibusque  tumultuari 
suo  iure  coeperunt.  Nos  occasionem  opportunissimam 
nacti  Agamemnoni  verba  dedimus  raptimque  tarn  plane 
quam  ex  incendio  fugimus./      v- 


SENECA 

L.  Annaeus  Senkca  was  born  about  4  ad.  at  Cordnba.  He  was  a 
senator  in  the  reign  of  Caligula.  lucnrring  the  displeasure  of  Mes- 
salina,  the  wife  of  Clandius,  he  was  banished  in  41  to  Corsica,  where 
beseems  to  have  written  the  extant  tragedies.  He  was  recalled  in 
48  by  Agrippiua  as  tutor  of  Nero.  After  the  accession  of  his  pupil 
to  the  throne,  he  was  for  a  long  time  the  ruling  power,  but  becoming 
implicated  in   the  Pisonian  conspiracy,  he  was   driven  to  suicide, 

65  A.D. 

Seneca  is  without  question  one  of  the  most  brilliant  names  in 
Roman  literature,  aud  owing  to  the  eloquence,  the  epigrammatic  set- 
ting, and  the  intense  earnestness  that  distinguish  his  ethical  writings, 
his  influence  upon  posterity  has  been  profound.  But  as  his  life  pre- 
sents a  strange  contrast  to  his  professions,  so  his  style,  with  its  nerv- 
ous energy,  avoidance  of  periodic  structure,  aud  constant  striving 
after  sensational  effect,  seems  incompatible  with  true  stoical  ideals. 

His  prose  writings  naturally  fall  into  three  parts.  First,  the  so- 
called  Dialogues,  brilliant  philosophical  essays,  e.g.,  on  Anger,  on 
Tranquillity  of  Mind,  on  Leisure,  on  the  Happy  Life ;  to  which  must 
be  added  the  more  extensive  treatises  on  Mercy,  and  on  Benefits,  in 
seven  books.  Secondly,  the  Epistulae  Morales  ad  Litcilium,  of  which 
we  possess  124,  in  twenty  books.  They  are  chiefly  dissertations  on 
Stoic  or  Epicurean  doctrines.  Thirdly,  the  Qnaestiones  Naturales  ad 
L'/cilium,  in  eight  books.  These  treatises  constituted  the  most  pop- 
u'ar  handbook  on  physics  in  the  Middle  Ages. 

Finally,  we  have  the  virulent  invective  against  Claudius,  known 
as  the  'ATTOKoXoKuvTcoa-is — 'Tiie  Punipkinificatiou '  of  Claudius,  per- 
haps the  best  example  of  the  Satira  Meuippeu  that  has  been  pre- 
served. 


SENECA 


De    Vita   Be  at  a. 

17.  Si  quis  itaqne  ex  istis  qui  philosophiam  conlatrant,  1 
quod  soleut,  dixerit:  ^  quare  ergo  tu  fortius  loqueris  quaui 
vivis?  quare  et  superiori  verba  submittis  et  pecuniam 
necessarium  tibi  instrumentum  existimas  et  damno  inove- 
6  ris  et  lacrimas  audita  coniugis  aut  amici  morte  demittis  et 
respicis  famam  et  malignis  sermouibus  tangeris  ?  quarc  3 
cultius  rus  tibi  est  quam  iiaturalis  usus  desiderat?  cur  non 
ad  praescriptum  tuum  ceiias?  cur  tibi  nitidior  sujoellex 
est?  cur  apud  te  vinum  aetate  tua  vetustius  bibitur?  cur 

loarvum  disponitur?  cur  arbores  nihil  praeter  umbram  da- 
turae  conservautur  ?  quare  uxor  tua  locupletis  domus 
censum  auribus  gerit  ?  quare  paedagogium  pretiosa  veste 
subcingitur?  quare  ars  est  apud  te  miuistrare  iiec  temere 
et  ut  libet  coulocatur  argeutum,  sed  perite  servitur  et  est 

isaliquis  scindendi  obsonii  magister  ?  adice,  si  vis,  cur  trans 
mare  possides?  cur  plura  quam  nosti  ?  turpiter  aut  tam 
neglegens  es,  ut  non  noveris  pauculos  servos,  aut  tam  luxu- 
riosus,  ut  pluris  habeas  quam  quorum  notitiae  memoria 
sufficiat.'     Adiuvabo   postmodo,  convicia   et   plura   mihia 

20  quam  putas  obiciain,  nunc  hoc  respondeo  tibi :  non  sum 
sapiens  et,  ut  malevolentiam  tuam  pascam,  nee  ero.  Exige 
itaque  a  me,  non  ut  optimis  par  sim,  sed  ut  malis  melior: 
hoc  mihi  satis  est,  cotidic  aliquid  ex  vitiis  meis  deniere  et 


106  SENECA 

4eiTores  meos  obiurgare.  Non  perveni  ad  sauitatem,  ne 
perveniam  quiclem.  Delenimenta  magis  quam  remedia 
podagrae  meae  compono,.  contentus,  si  rarius  accedit  et  si 
minus  verminatiir  :  vestris  quidem  pedibus  comparatus  de- 
bilis  cursor  sum.  Haec  non  pro  me  loquor,  etenim  ego  ins 
alto  vitiorum  omnium  sum,  sed  pro  illo  cui  aliquid  acti  est. 

1  18,  '  AHter,' inquit,  '  loqtce^is,  aliter  vivis.'  Hoc  malig- 
nissima  capita  et  optimo  cuique  inimicissima  Platoni  ob- 
iectum  est,  obiectum  Epicuro,  obiectum  Zenoni.  Omnes 
enim  isti  dicebant  non  quemadmodum  ipsi  viverent,  sedio 
quemadmodum  esset  ipsis  vivendum.  De  virtute,  non  de 
me  loquor,  et  cum  vitiis  convicium  facio,  in  primis  meis 

2facio:  cum  potuero,  vivam  quomodo  oportet.     Nee  ma- 
lignitas  me  ista  multo  veneno  tincta  deterrebit  ab  optimis. 
Ne  virus  quidem  istud,  quo  alios  spargitis,  quo  vos  necatis,  is 
me  impediet,  quo  minus  jDcrseverem  laudare  vitam,  non 
quam  ago,  sed  quam  agendam  scio,  quo  minus  virtutem 

3  adorem  et  ex  intervallo  ingenti  reptabundus  sequar.  Ex- 
pectabo  scilicet,  ut  quidquam  malevolentiae  inviolatum 
sit  cui  sacer  nee  Eutilius  f  uit  nee  Cato  ?  Curet  aliquis,  20 
an  istis  nimis  dives  videatur  quibus  Demetrius  Cynicus 
parum  pauper  est  ?  virum  acerrimum  et  contra  omnia  na- 
turae desideria  pugnantem,  hoc  pauperiorem  quam  ceteros 
Cynicos,  quod,  cum  sibi  interdixerit  habere,  interdixit  et 
poscere,  negant  satis  egere.  Vides  enim  ?  non  virtutis  25 
scientiam,  sed  egestatis  professus  est  [•  .  •] 

1  20.  'JS^on  pracstant  pJiilosopJii  quae  loquuntur.'  Mul- 
tum  tamen  praestant  quod  loquuntur,  quod  honesta  mente 
concipiunt :  utinam  quidem  et  paria  dictis  agereut !  quid 
esset  illis  beatius  ?  interim  non  est  quod  contemuas  bona  30 
verba  et  bonis  cogitationibus  plena  praecordia.  Studio- 
rum  salutarium  etiam  citra  effectum  laudanda  tractatio 

2  est.     Quid  mirum,  si  non  escendunt  in  altum  ardua  ad- 
gressi  ?  sed  si  vir  es,  suspice,  etiamsi  deciduut,  magna  co- 


SENECA  107 

nantis.  Generosa  res  est  resj)icientein  non  ad  snas,  sed 
ad  naturae  suae  viris  conari  alta  temptare  ct  mente  maiora 
coneipere,  quam  quae  etiam  ingenti  animo  adornatis  effici 
possunt.     Qui  sibi  hoc  proposuit :    'ego  mortem  eodem  3 

5  voltu,  quo  comoediam  videbo.  Ego  laboribus,  quanticum- 
que  illi  erunt,  parebo  animo  fulciens  corpus.  Ego  divi- 
tias  et  praesentis  et  absentis  aeque  contemnam,  nee  si 
alicubi  iacebunt,  tristior,  nee  si  circa  me  fulgebunt,  ani- 
mosior.     Ego  fortunam  nee  venientem  sentiam  nee  rece- 

lodentem.  Ego  terras  omnis  tamquam  meas  videbo,  meas 
tamquam  omnium.  Ego  sic  vivam  quasi  sciam  aliis  me 
natum  et  naturae  rerum  lioc  nomine  gratias  agam  :  quo 
enim  melius  genere  negotium  meum  agere  potuit  ?  unum 
me  donavit  omnibus,  uui  mihi  omnis.     Quidquid  habebo,  4 

15  nee  sordide  custodiam  nee  prodige  spargam.  Nihil  magis 
possidere  me  credam  quam  bene  douata.  Non  numero 
nee  pondere  beneficia  nee  ulla  nisi  accipientis  aestima- 
tione  perpendam.  Numquam  id  mihi  multum  erit  quod 
dignus  accipiet.     Nihil  opinionis  causa,  omnia  conscien- 

2otiae  faciam.     Populo  spectante  fieri  credam  quidquid  me 
conscio  faciam.     Edendi  mihi  erit  bibendique  finis  desi-5 
deria  naturae  restinguere,  non  implere  alvum  et  exina- 
nire.     Ero    amicis    iucundus,    inimicis    mitis    et   facilis. 
Exorabor  antequam  roger,  honestis  precibus   occurram. 

25  Patriam  meam  esse  mundum  sciam  et  praesides  deos. 
IIos  supra  me  circaque  me  stare  factorum  dictorumque 
censores.  Quandoque  aut  natura  spiritum  repetet  aut  ra- 
tio dimittet,  testatus  exibo  bonam  me  conscientiam  amasse, 
bona  studia,  nullius  per  me  libertatem  deminutam,  mi- 

3onime  meam.'  Qui  haec  facere  proponet,  volet,  temptabit, 
ad  deos  iter  faciet :  nae  ille,  etiamsi  non  tenuerit, 

magnis  tamen  excidit  ausis. 
Vos   quidem,    quod   virtutem   cultoremque   eius   odistis,  6 
nihil  novi  facitis.     Nam  et  solem  lumina  aegra  formidaut 


108  SENECA 

et  aversantur  diem  splendidum  nocturna  animalia  quae 
ad  primum  eius  ortum  stupent  et  latibnla  sua  passim  pe- 
tunt,  abduntur  in  aliquas  rimas  timida  lucis.  Gemite  et 
infelicem  linguam  bonorum  exercete  convicio,  liiscite,  con- 
mordete  :  citius  mnlto  frangetis  dentis  qnam  imprimetis.  5 

1  21.  'Quare  ille  philosophiae  studiosus  est  et  tam  dives 
vitam  agit  ?  quare  opes  contemnendas  dicit  et  habet  ?  vi- 
tam  contemnendam  putat  et  tamen  vivit  ?  valitudinem 
contemnendam  et  tamen  illam  diligentissime  tuetnr  at- 
qne  optimam  mavult  ?  et  exilium  vanum  nomen  pntat  et,  lo 
ait :  quid  enim  est  mali  mntare  regioues  ?  et  tamen,  si 
licet,  senescit  in  patria  ?  et  inter  longius  tempus  et  bre- 
vius  nihil  iuteresse  iudicat,  tamen,  si  nihil  prohibet,  ex- 
tendit  aetatem   et  in   multa  senectute  placidns  viret  ?' 

2  Ait  ista  debere  contemni,  non,  ne  habeat,  sed  ne  sollici-  is 
tus  habeat.     Non  abigit  ilia  a  se,  sed  abeuntia  securus 
prosequitrur.     Divitias  quidem  ubi  tutius  fortuna  deponet 
quara  ibi,  unde  sine   querella   reddentis   receptura   est  ? 

3M.  Cato  cum  laudaret  Curium  et  Coruncanium  et  illud 
seculum,  in  quo  censorium  crimen  erat  paucae  argentiao 
lamellae,  possidebat  ipse  quadragies  sestertium,  minus 
sine  dubio  quam  Crassus,  plus  quam  Censorius  Cato. 
Maiore  spatio,  si  compararentur,  proavum  vicerat,  quam 
a  Crasso  vinccretur,  et,  si  maiores  illi  obvenissent  opes, 

4  non  sprevisset.     Nee  enim  se  sapiens  indignnm  uUis  mu-25 
neribus  fortuitis  putat.     Non  amat  divitias,  sed  mavult. 
Non  in  animum  illas,  sed  in  domum  recipit.     Nee  respuit 
possessiones,  sed  continet  et  maiorem  virtuti  suae  mate- 
riam  submiuistrari  vult. 

1     22.  Quid  autem  dubii  est,  quin  haec  maior  materia  sa-30 
pienti  viro  sit  animum  explicandi  suum  in  divitiis  quam 
in  joaupertate,  cum  in  hac  unum  genus  virtutis  sit  non 
inclinari  nee  deprimi,  in  divitiis  et  temperantia  et  libera- 
litas  et  diligentia  et  dispositio  et  magnificentia  campum 


SENECA  109 

hiibeat  patcntem.      Non   contemnet   se   sapiens,  etianisi  2 
fiierit  miuimae  staturae,  esse  tamen  se  procerum  volet. 
Et  exilis  corpore  valebit,  malet  tamen  sibi  esse  corporis 
robnr,  et  hoc   ita,  ut  sciat  esse   aliud   in   se   valentins. 

sMalam  valetiulinem  tolerabit,  bonam  optabit.     Quaedam  3 
enim,   etianisi    in   summam   rei    parva   sunt,   et   subduci 
sine  ruina  principalis  boni  possunt,  adiciunt  tamen  ali- 
quid  ad  perpetuam  laetitiam  ex  virtute  nascentcm  :    sic 
ilium    adficiunt    divitiae    et    exhilarant,    ut    navigantem 

losecundus  et  ferens  ventus,   ut  dies  bonus  et  in  bruma 
ac  frigore  apricus  locus.     Quis  porro  sapientum,  nostro-  4 
rum  dico  quibus  unum  est  bonum  virtus,  negat  etiani 
haec    quae   indifferentia  vocamus,  habere   in    se    aliquid 
pretii  et  alia  aliis  esse  potiora  ?    quibusdam  ex  iis  tri- 

isbuitur   aliquid    honoris,   quibusdam    multum.     Ne   erres 
itaque,  inter  potiora  divitiae  sunt.     '  Quid  ergo,'  inquis,  5 
me  derides,  cum  eundem    apud  te  locum  habeant,  quem 
apud  me  ?'    Vis  scire,  quam  non  eundem  habeant  locum  ? 
mihi  divitiae  si  effluxeriut,  nihil  auferent  nisi  semetipsas  : 

aotu  stupebis  et  videberis  tibi  sine  te  relictus,  si  illae  a  te 
recesserint.     Apud   me   divitiae    aliquem  locum  habent, 
apud  te  summum  ;  ad  postremum,  divitiae  meae  sunt,  tu 
divitiarum  es. 
23.  Desine  ergo  philosophis  pecunia  interdicere  :  nemo  1 

•.£5  sapientiam  paupertatc  damnavit.  Habebit  philosophus 
amplas  opes,  sed  nulli  detractas  nee  alieno  sanguine 
cnientas,  sine  cuiusquam  iniuria  partas,  sine  sordidis 
quaestibus  quarum  tam  lionc.stus  sit  exitus  quam  introi" 
tus,  quibus  nemo  ingemiscat  nisi  malignus.     In  quantum 

30  vis  exaggera  illas  :   honestae  sunt,  in  quibus  cum  multa 
siut  quae  sua  quisque  dici  velit,  niliil  est,  quod  quisquam 
suum  possit  dicere.     lUe  vero  f ortunae  benignitatem  a  se  2 
non  submovebit  et  patrimonio  per  honesta  quaesito  nee 
gloriabitur  nee  erubescet.     Habebit  tamen  etiam  quo  glo- 


110  SENECA 

rietur,  si  aperta  domo  et  admissa  in  res  suas  civitate 
poterit  dicere  :  '  quod  quisque  agnoverit,  tollat,'  0 
magnum  virum,  o  optime  divitem,  si  post  hanc  vocem 
tantumdem  habuerit !  ita  dice,  si  tuto  et  securus  scruta- 
tionem  populo  praebuerit,  si  nihil  quisquam  apud  ilium  5 
invenerit  cui  manus    iniciat,  audacter   et   jiropalam   erit 

3  dives.  Sapiens  nullum  denarium  intra  limen  suum  ad- 
mittet  male  intrantem.  Idem  magnas  opes,  munus  for- 
tunae  fructumque  virtutis,  iion  repudiabit  nee  excludet. 
Quid  enim  est  quare  illis  bono  loco  invideat  ?  veniant,  10 
hospitentur.  Nee  iactabit  illas  nee  abscondet :  alterum 
infruniti   animi  est,  alterum   timidi  et  pusilli   velut  ma- 

4gnum    bonum   intra  sinum    continentis.     Nee,    ut    dixi. 
Eiciet  illas  e  domo.    Quid  enim  dicet  ?  utrumne  'inutiles 
estis'  an  'ego  uti  divitiis  nescio'?    Quemadmodum  etiamis 
pedibus  suis  poterit  iter  conficere,  escendere  tamen  vehi- 
culum  malet :  sic  pauper,  si  potuerit  esse  dives,  volet. 

5  Habebit  itaque  opes,  sed  tamquam  levis  et  avolaturas. 
Nee  ulli  alii  nee  sibi  gravis  esse  patietur.  Donabit — 
quid  erexistis  auris  ?  Quid  expanditis  sinnm  ?  donabit  aut  20 
bonis  aut  eis  quos  facere  poterit  bonos ;  donabit  cum 
summo  consilio  dignissimos  eligens,  ut  qui  meminerit 
tam  expensorum  quam  acceptorum  rationem  esse  redden- 
dam  ;  donabit  ex  recta  et  probabili  causa.  Nam  inter 
turpis  iacturas  malum  munus  est ;  habebit  sinum  facilem,  25 
non  perforatum  ex  quo  multa  exeant,  nihil  excidat. 

1  24.  Errat,  si  quis  existhnat  facileni  rem  esse  donare: 
plurimum  ista  res  habet  difficultatis,  si  modo  consilio 
tribuitur,  non  casu  et  impetu  spargitur.  Hunc  prome- 
reor,  illi  reddo.  Huic  succurro,  huius  misereor.  Ilium  30 
instruo  dignum  quern  non  deducat  paujijcrtas  nee  oc- 
cupatum  teneat.  Quibusdam  non  dabo,  quamvis  desit, 
quia,  etiamsi  dedero,  erit  defuturum.  Quibusdam  offeram, 
quibusdam  etiam  inculcabo.     Non  possum  in  luic  re  esse 


SENECA  111 

neglegens.     Numqnam   magis   nomiua  facio    qnam   cum 
dono.     '  Quid  ?  tu,'  inquis,  '  receptunis  donas  ?'  immo  noii  2 
perditurus  :  eo  loco  sit  donatio,  unde  repeti  non  debeat, 
reddi  possit.     Beneficium  conlocetur,  quemadmoduni  tlic- 

ssaurus  alte  obrutns  quem  non  ernas,  nisi  fuerit  necesse. 
Qnid?  domus  ipsa  divitis  viri  quantam  habet  benefaciendiS 
materiam  ?    quis   enim  liberalitatem  tantum  ad  togatos 
vocat?  hominibus  prodesse  natura  me  iubet,  et  servi  libe- 
rine  sint  hi,  ingenui  an  libcrtini,  instae  libertatis  an  inter 

loamicos  datae,  quid  refert  ?  ubicumque  homo  est,  ibi  bene- 
ficii  locus  est.  Potest  itaque  pecuniam  etiam  intra  limen 
suum  diffundere  et  liberalitatem  exercere  quae  non  quia 
liberis  debetur,  sed  quia  a  libero  animo  proficiscitur,  ita 
nominata  est.     Haec  apud  sapientem  nee  umquam  in  tur- 

15  pis  indignosque  impingitur  nee  umquam  ita  defatigata  er- 
rat,  ut  non,  quotiens  dignuni  invenerit,  quasi  ex  pleno 
fluat.     Non  est  ergo,  quod  perperani  exaudiatis  quae  ho-  4 
neste,  fortiter,  animose  a  studiosis   sapientiae   dicuntur. 
Et  hoc  primum  adtendite  :  aliud  est  studiosus  sapientiae, 

2oaliud  lam  adeptus  sapientiam.  Ille  tibi  dicet :  'optime 
loquor,  sed  adhuc  inter  mala  volutor  plurima.  Non  est, 
quod  me  ad  formulam  meam  exigas.  Cum  maxime  facio 
me  et  formo  et  ad  exemplar  ingens  adtollo.  8i  pro- 
cessero  quantum  proposui,  exige  ut  dictis  facta  respon- 

25deant.'     Adsecutus  vero  humani  boni   summa  aliter  te- 
cum aget  et  dicet :  '  Primum  non  est,  quod  tibi  permittas 
de  melioribus  ferre  sententiam  :  mihi  iam,  quod  argumeu- 
tum  est  recti,  contingit  malis  displicere.     Sed,  ut  tibi  ra-5 
tionem  reddam  qua  nulli  mortalium  invideo,  audi  quid 

sopromittam  et  quanti  quaeque  aostimem  :  divitias  nego  bo- 
num  esse.  Nam  si  esscnt,  bonos  facerent.  Nunc  quo- 
niam,  quod  apud  malos  deprehenditur,  dici  bonum  non 
potest,  hoc  illis  nomen  nego.  Ceterum  et  habeudas  esse 
et  utilis  et  ma^na  conmoda  vitae  adferentis  fateor.' 


112  SENECA 

1  25.  Quid  ergo  sit,  qnare  illas  non  in  bonis  nume- 
rem  et  quid  j^raestem  in  illis  aliud  qnam  vos,  quoniam 
inter  utrosque  convenit  liabendas,  andite.  Pone  in  opu- 
lentissima  me  domo,  pone  anrnm  argentumque  in  pro- 
miscuo  usu  sit:  non  suspiciam  me  ob  ista  quae,  etiamsis 
apud  me,  extra  me  tamen  sunt.  In  sublicium  pontem  me 
transfer  et  inter  egentes  abige  :  non  ideo  tamen  me  despi- 
ciam,  quod  in  illorum  numero  consedero  qui  manum  ad 
stipem  porrigunt.  Quid  enim  ad  rem,  an  frustum  panis 
desit  cui  non  deest  mori  posse  ?    Quid  ergo  est  ?  domum  lo 

2illam  splendidani  malo  quam  pontem.  Pone  me  in  stra- 
mentis  splendentibus  et  delicato  adparatu  :  nihilo  me  feli- 
ciorem  credam,  quod  mihi  molle  erit  amiculum,  quod  pur- 
pura convivis  meis  substernetur.  Mutas  magnificentiam 
meam:  nihilo  miserius  ero,  si  lassa  cervix  mea  in  ma- is 
nipulo  foeni  adquiescet,  si  super  Circense  tomentum  per 
sarturas  veteris  lintei  effluens  incubabo.  Quid  ergo  est  ? 
malo,  quid  mihi  animi  sit,  ostendere  praetextatus  et  gau- 

3  sapatus  quam  nudis  scapulis  aut  semitectis.  Omnes  mihi 
ex  voto  dies  cedant.  Novae  gratulationes  prioribns  sub- 20 
texantur  :  non  ob  hoc  mihi  placebo.  Muta  in  contrarium 
hanc  indulgentiam  temporis,  hinc  illinc  percutiatur  ani- 
mus damno,  luctu,  incursionibus  variis,  nulla  hora  sine 
aliqua  querella  sit :  non  ideo  me  dicam  inter  miserrima 
miserum,  non  ideo  aliquem  exsecrabor  diem.  Provisum25 
est  enim  a  me,  ne  quis  mihi  ater  dies  esset.  Quid  ergo 
est  ?   malo  gaudia  temperare,  quam  dolores   compescere. 

4  Hoc  tibi  ille  Socrates  dicet :  fac  me  victorem  universarum 
gentium.  Delicatus  ille  Liberi  currus  triumphantem  us- 
que ad  Thebas  a  solis  ortu  vehat.  lura  reges  f  penatiumao 
petaut  :  me  hominem  esse  maxime  cogitabo,  cum  deus  un- 
dique  consalutabor.  Huic  tam  sublimi  fastigio  coniunge 
protinus  praecipitem  mutationem.  In  alienum  imponar 
fericulum  exornaturus  victoris  superbi  ac  feri  pompam  : 


SENECA  113 

non  humilior  sub  alieno  curru  agar  quam  in  meo  steteram. 
Quid  ergo  est  ?  viucere  tamen  quam  capi  malo.     Tot  urn  5 
fortunae  regnum  despiciam,  sed  ex  illo,  si  dabitur  electio, 
meliora  sumam.     Quidqnid  ad  me  venerit,  bonnm  tiet,  sed 

5  malo  faciliora  ac  iucundiora  veniant  et  minus  vexatura 
tractantem.     Non   est   enim,  quod    existimes   ullam  esse 
sine  labore  virtutem,  sed  quaedam  virtu tes  stimulis,  quae- 
dam  frenis  egent.     Quemadmodum  corpus  in  proclivi  re-  6 
tineri  debet,  adversus  ardna  impelli,  ita  quaedam  virtutes 

loin  proclivi  sunt,  quaedam  clivum  subeunt.     An  dubium 
est,   quin  escendat,  nitatur,   obluctetur  patientia,    forti- 
tude, perseverantia  et    quaecumque  alia   duris   opposita 
virtus  est  et  fortunam  subigit  ?     Quid  ergo  est  ?  non  aeque  7 
manifestum  est  per  devexum  ire  liberalitatem,  temperan- 

i5tiam,  mansuetudinem  ?  In  his  continemus  animum,  ne 
prolabatur,  in  illis  exnortamur  incitamusque  acerrime. 
Ergo  panpertati  adhibebimus,  illas  quae  pugnare  sciunt, 
fortiores.  Divitiis  illas  diligentiores  quae  suspensum  gra- 
dum  ponunt  et  pondus  suum  sustinent.     Cum  hoc  ita  di-8 

20  visum  sit,  malo  has  iu  usu  mihi  esse  quae  exercendae 
tranquillius  sunt  quam  eas  quarum  experimentum  sanguis 
et  sudor  est.  Ergo  non  ego  aliter,  iuquit  sapiens,  vivo 
quam  loquor,  sed  vos  aliter  auditis,  sonus  tantummodo 
verborum  ad  auris  vestras  pervenit :  quid  significet  non 

25quaeritis.' 

De  Beneficiis,  lib.  IV. 

5.  '  JVon  dat  dens  leneficia.'  Vnde  ergo  ista  quae  1 
possides  ?  quae  das  ?  quae  negas  ?  quae  servas  ?  quae 
rapis  ?  undo  haec  innumerabilia  oculos,  auris,  animum 
3omulcentia?  unde  ilia  quoque  luxuriam  instruens  copia  ? 
neque  enim  necessitatibus  tantummodo  nostris  provisum 
est:  usque  in  delieias  amamur.  Tot  arbusta  non  uno2 
s 


114  SENECA 

modo  fi'ugifera,  tot  herbae  salutares,  tot  varietates  cibo- 
rum  per  totum  annum  digestae,  ut  inerti  quoque  fortuita 
terrae  alimenta  praeberent.  lam  animalia  omnis  generis, 
alia  in  sicco  solidoqne,  alia  in  humido  nascentia,  alia  per 
sublime  dimissa,  ut  omnis  rerum  naturae  pars  tributums 
3  aliquod  nobis  conferret.  Flumina  haec  amoenissimis  flex- 
ibus  campos  cingentia,  ilia  praebitura  commerciis  viam 
vasto  et  navigabili  cursu  vadentia  ex  quibus  quaedam  statis 
diebus  mirabile  incrementuni  trahunt,  ut  arida  et  ferventi 
subiecta  caelo  loca  subita  vis  aestivi  torrentis  inriget.  lo 
Quid  medicatorum  torrentium  venae  ?  quid  in  ipsis  litori- 
bus  aquarum  calentium  exundatio  ? 

Te,  Lari  maxime,  ieque, 
jluctibus  et  fremitu  adsicrgens  Benace  marino. 

1  6.  Si  pauca  quis  tibi  donasset  iugera,  accepisse  te  di- 15 
ceres  beneficium :  inmensa  terraram  late  patentium  spatia 
negas  esse  beneficium  ?  Si  pecuniam  tibi  aliquis  donaverit 
et  arcam  tuam,  quoniam  id  tibi  magnum  videtur,  impleverit, 
beneficium  vocabis  :  tot  metalla  defodit,  tot  flumina  emi- 
sit  terra,  super  quam  decurrunt  solidum  aurum  vehentia.  20 
Argenti,  aeris,  ferri  inmane  pondus  omnibus  locis  obrutum 
cuius  investigandi  tibi  facultatem  dedit  ac  latentium  divi- 
tiarum  in  summa  terra  signa  disposuit :  negas  te  accepisse 

2  beneficium  ?  Si  domus  tibi  donetur  in  qua  marmoris  ali- 
quid  resplendeat  et  tectum  nitidius  auro  aut  coloribus25 
sparsum,  non  mediocre  munus  vocabis  :  iugens  tibi  domi- 
cilium  sine  ullo  iucendii  aut  ruinae  metu  struxit  in  quo 
vides  ruDn  tenues  crustas  et  ipsa  qua  secantur  lamina  gra- 
ciliores,  sed  integras  lapidis  pretiosissimi  moles,  sed  totas 
variae  distinctaeque  materiae  cuius  tu  parvula  frusta  mi- 30 
raris,  tectum  vero  aliter  nocte,  aliter  interdiu  f ulgens  :  ne- 

3  gas  te  ullum  munus  accepisse  ?  Et  cum  ista  quae  babes, 
magno  aestimes,  quod  est  ingrati  hominis,  nulli  debere  te 
iudicas  ?    Unde  tibi  istum  quern  trahis  spiritum  ?   unde 


SENECA  115 

istam  per  qnam  actns  vitae  tuae  disponis  atque  ordinas 
liicem  ?  unde  sanguinem  cuius  cursu  vitalis  coutiuetur 
>palor  ?  unde  ista  palatum  tuuni  saporibus  exquisitis  ultra 
satietatem  lacessentia  ?  unde  haec  inritamenta  iam  lassae 
5voluptatis  ?  unde  ista  quies  in  qua  putrescis  ac  marces  ? 
Nonne,  si  gratus  es,  dices  :  4 

Deus  nobis  haec  otia  fecit. 
Namque  erit  ille  milii  semper  deus,  illius  aram 
Saepe  tener'  nostris  ab  ovilibus  imbuet  agnus. 

10       Ille  mens  errare  boves,  ut  cernis,  et  ipsum 
Liidere  quae  vellem  calamo  permisit  agresti. 
Ille  deus  est  non  qui  paucas  boves,  sed  qui  per  totums 
orbem  armenta  dimisit,  qui  gregibus  ubique  passim  va- 
gantibus  pabulum  praestat,  qui  pascua  hibernis  aestiva 

15  substituit,  qui  non  calamo  tantum  cantare  et  agreste  atque 
inconditum  carmen  ad  aliquam  tamen  observationem  mo- 
dulari  docuit,  sed  tot  artis,  tot  vocum  varietates,  tot  sonos, 
alios  spiritu  nostro,  alios  externo  cantus  edituros  con- 
mentus  est.     Neque  enim  nostra  ista  quae  invenimus  dix-6 

2oeris,  non  magis  quam  quod  crescimus,  quam  quod  ad  con- 
stitutum  temporum  sua  corpori  ofRcia  respondent :  nunc 
puerilium  dentium  lapsus,  nunc  ad  surgentem  iam  aetatem 
et  in  robustiorem  gradum  transeuntem  pubertas  et  ultimus 
ille  deus  surgenti  iuventae  terminum  ponens.    Insita  sunt 

25  nobis  omnium  aetatum  omniumque  artium  semina  magis- 
terque  ex  occulto  deus  producit  ingenia. 

7.   '  Natura,' inquit,  'haec  mihi  praestat/     Non  intel- 1 
legis  te,  cum  hoc  dicis,  mutare  nomen  deo  ?   quid  enim 
aliud  est  natura  quam  deus  et  divina  ratio  toti  mundo 

30  partibusque  eius  inserta  ?  Quotiens  voles,  tibi  licet  aliter 
hunc  auctorem  rerum  nostrarum  compellare  :  et  lovem 
ilium  optimum  ac  maximum  rite  dices  et  tonantem  et  sta- 
torem.  Qui  non,  ut  historici  tradiderunt,  ex  eo  quod  post 
votum  susceptum  acies  Romanorum  fugientium  stetit,  sed 


IIG  SENECA 

quod  stant  beneficio  eius  omnia  stator  stabilitorque  est. 

2Hunc  euiidem  et  fatum  si  dixeris,  non  meutieris.  Nam 
cum  fatum  nihil  aliud  sit  quam  series  implexa  causarum, 
ille  est  prima  omnium  causa  ex  qua  ceterae  pendent. 
Quaecumque  voles  illi  nomina  proprie  aptabis  vim  aliquams 
effectumque  coelestium  rerum  continentia  :  tot  adpella- 
tiones  eius  possunt  esse  quot  munera. 

1     8.  Hunc  et  Liberum  patrem  et  Herculem  ac  Mercurium 
nostri  putant.     Liberum  patrem,  quia  omnium  parens  sit, 
quod  per  eum  inventa  seminum  vis  est  consultura  per  vo-  lo 
luptatem.     Herculem,  quia  vis  eius  invicta  sit,  quandoque 

2lassata  fuerit  operibus  editis,  in  ignem  recessura.  Mer- 
curium, quia  ratio  penes  ilium  est  numerusque  et  ordo  et 
scientia.  Quocumque  te  flexeris,  ibi  ilium  videbis  occur- 
rentem  tibi.  Nihil  ab  illo  vacat :  opus  suum  ipse  implet.  is 
Ergo  nihil  agis,  ingratissime  mortalium  qui  te  negas  deo 
debere,  sed  naturae:  quia  nee  natura  sine  deo  est  nee  deus 

3  sine  natura,  sed  idem  est  utrumque,  distat  officio.  Si, 
quod  a  Seneca  accepisses,  Annaeo  te  debere  diceres  vel 
Lucio,  non  creditorem  mutares,  sed  nomen,  quoniam  siveso 
praenomen  eius  sive  nomen  dixisses  sive  cognomen,  idem 
tamen  ille  esset :  sic  nunc  naturam  voca,  fatum,  fortunam, 
omnia  eiusdem  dei  nomina  sunt  varie  utentis  sua  potestate. 

1  30.  Aliquando  daturum  me  etiam  indignis  quaedam  non 
negaverim  in  honorem  aliorum,  sicut  in  petendis  honori-  25 
bus  quosdam   tiirpissimos  nobilitas  industriis,  sed  novis 
praetulit  non  sine  ratione:  sacra  est  magnarum  virtutum 
memoria  et  esse  plures  bonos  iuvat,  si  gratia  bonorum  non 

2  cum  ipsis  cadat.  Ciceronem  filium  quae  res  consulem  fecit 
nisi  pater  ?  Cinnam  nuper  quae  res  ad  consulatum  rece-30 
pit  ex  hostium  castris?  quae  Sextum  Pompeium  aliosque 
Pompeios  nisi  unius  viri  magnitudo  ?  tanta  quondam,  ut 
satis  alte  omnis  suos  etiam  ruina  eius  adtolleret.  Quid 
nuper  Fabium  Persicum  cuius  osculum  etiam  impudici 


SENEGA  117 

devitabant,  sacercTotem  non  in  uno  conlegio  fecit  nisi  Ver- 
rncosi  et  Allobrogici  et  illi  trecenti  qui  hostium  incursioni 
pro  republica  unam  clomum  obiecerant?     Hoc  debemusS 
virtutibus,  ut  non  jDraesentes  solum  illas,  sed  etiam  ablatas 

5  e  conspectu  colamus :  quomodo  illae  id  egerunt,  nt  non  in 
unam  aetatem  prodessent,  sed  beneficia  sua   etiam  post 
ipsas  relinqnerent,  ita  nos  non  una  aetate  grati  sumus. 
Hie  magnos  viros   genuit:   dignus   est  beneficiis  qualis-4 
cumque  est,  dignos  dedit.     Hie  egregiis  maioribus  ortus 

10  est :  qualiscumque  est,  sub  umbra  suorum  lateat.  Ut  loca 
sordida  repercassu  solis  inlustrantur,  ita  inertes  maiorum 
suorum  luce  resplendeant. 

31.  Excusare  hoc  loco  tibi,  mi  Liberalis,  deos  volo.     In- 1 
terdum  enim  solemus  dicere:  quid  sibi  voluit  providentia 

15 quae  Aridaeum  regno  imposuit?     Illi  putas  hoc  datum? 
patri  eius  datum  est  et  fratri.      Quare   C.  Caesarem  orbi  3 
terrarum  praefecit,  hominem  liumuni  sanguinis  avidissi- 
mum  quem  non  aliter  fluere  in  conspectu  suo  iubebat, 
quam  si  ore  excepturus  esset  ?      Quid  ?    ergo  tu  hoc  illi 

20  datum  existimas  ?  patri  eius  Germanico  datum,  avo  proa- 
voque  et  ante  hos  aliis  non  minus  claris  viris,  etiamsi  pri- 
vati  paresque  aliis  vitam  exegerunt.  [.  .  .]  Referam  die- 3 
tum  eius  in  se,  quod  circumferri  memini  et  ipso  prae- 
sente    laudari.       Pollioni    Asinio    iacenti    obsceno    verbo4 

25  usus  dixerat  se  facturum  id  quod  pati  malebat.     Et  cum 
Pollionis  adtractiorem  vidisset  frontem  :  'Quidquid,'  in- 
quit,  'mali  dixi,  milii  et  capiti  meo.'     Hoc  dictum  suum 
ipse  narrabat.     Hominem  tam  palam  obscenum  ad  fascis  5 
et  ad  tribuiuil  admisisti  ?  nempe  dum  vcterem  ilium  Scau- 

30 rum  senatus  principem  cogitas,  indignc  fers  subolem  eius 
iacere. 

32.  Deos  verisimile  est,  ut  alios  indulgentius  tractentl 
propter  pareutes  avosquo,  alios  propter  futuram  nepotum 
pronepotumque  ac  longe  sequentium  posterorum  indolcm. 


118  SENECA 

Nota  enim  illis  est  operis  sui  series  omniumque  illis  rerum 
suas  per  manus  iturarnm  scientia  in  aperto  semper  est, 
nobis  ex  abdito  subit  et  quae  repentina  putamus,  illis  pro- 

2  visa  veniunt  ac  familiaria.  Sint  hi  reges,  quia  maiores 
eorum  fuerunt,  quia  pro  summo  imperio  habuerunt  iu-  ^ 
stitiam,  abstinentiam,  quia  non  rempublicam  sibi,  sed  se 
reipublicae  dicaverunt.  Kegnent  hi,  quia  vir  bonus  qui- 
dam  ante  proavus  eorum  f uit,  qui  animum  supra  fortunam 
gessit,  qui  in  dissensione  civili,  quoniam  ita  expediebat 
reipublicae,  vinci  qnam  vincere  maluit.  Keferri  illi  gratia  ^° 
tam  longo  spatio  non  potuit :  in  illius  respectum  iste 
populo  praesideat,  non  qnia  scit  ant  potest,  sed  quia  alius 

3  pro  illo  meruit.     Hie  corpore  deformis  est,  adspectu  foe- 
dus  et  oruamenta  sua  traducturus.     lam  me  homines  ac- 
cusabunt,  caecum  et  temerarinm  dicent,  nescientem,  quo  is 
loco  quae  summis  atque  excellentissimis  debentur,  ponam: 
at  ego  scio  alio  me  istud  dare,  alio  olim  debitum  solvere. 

4  Vnde  isti  norunt  ilium  quondam  gloriae  sequentis  f uga- 
cissimum,  eo  voltu  ad  pericula  euntem  quo  alii  e  periculo 
redeunt?  numquam  bonum  suum  a  publico  distinguentem?  20 
Vbi,  inquis,  iste  aut  quis  est?  unde  vos  scitis?  Apud  me 
istae  expensorum  acceptorumque  rationes  dispunguntur. 
Ego  quid  cui  debeam  scio.  Aliis  post  longam  diem  re- 
pono,  aliis  in  antecessum  ac  prout  occasio  et  reipublicae 
meae  facultas  tulit.'  Ingrato  ergo  aliquando  quaedam,  25 
sed  non  propter  ipsum  dabo.    / 


SENECA  119 


De  Tranqu nutate  Animi. 

9.  Studiorum  quoque  quae  liberalissima  impensa  est,  4 
ta,mdiu  rationem  habet,  quamdiu  modum.  Quo  iuuumera- 
biles  libros  et  bibliothecas  qnarum  dominus  vix  tota  vita 
5  indices  perlegit  ?  onerat  discentem  turba,  noii  instruit, 
multoque  satius  est  paucis  te  auctoribns  tradere  quam  er- 
rare  per  multos.  Qnadraginta  milia  librorum  Alexandriae 
arserunt:  pulcherrimiim  regiae  opnleiitiae  monumentum 
alius  laudaverit,  sicut  et  T.  Livius  qui  elegantiae  regimis 

10  curaeqne  egregium  id  opus  ait  f uisse  :  non  fuit  elegantia 
illud  aut  cura,  sed  studiosa  luxuria,  immo  ne  studiosa  qui- 
dem,  quoniam  non  in  studinm,  sed  in  spectaculum  com- 
paraverant,  sicut  plerisque  ignaris  etiam  puerilium  litera- 
rum  libri  non   studioruni  instrumenta,  sed  coenationum 

isornamenta  sunt.     Paretur  itaque  librorum  quantum  satis 
est,  nihil  in  adparatum.     '  Honestius/  inquis,  '  hoc  se  im-6 
pensae  quam  in  Corinthia  pictasque  tabulas  effuderint.' 
Vitiosum  est  ubique  quod  nimium  est.     Quid  habes,  cur 
ignoscas  homini  armaria  citro  atque  ebore  captanti,  cor- 

2opora  conquirenti  aut  ignotorum  auctorum  aut  improbato- 
rum  et  inter  tot  milia  librorum  oscitanti  cui  voluminum 
suorum  frontes  maxime  placent  titulique?     Apud  desi-7 
diosissimos  ergo  videbis  quidquid  orationum  historiarum- 
que  est,  tecto  tenus  exstructa  loculamenta.      lam  enim 

25  inter  balnearia  et  thermas  bibliotheca  quoque  ut  necessa- 
rinm  domus  oruamentum  expolitur.  Ignoscerem  plane, 
si  studioruni  nimia  cupidine  erraretur  nunc  ista  conquisita, 
cum  imaginibus  suis  descripta  sacrorum  opera  ingeniorum 
in  speciem  et  cultum  parietum  comparantur. 

30     17.  Nee  in  eadciii  intentione  aequaliter  retinenda  mens^. 
est,  sed  ad  iocos  devocanda.     Cum  puerulis  Socrates  ludere 


120  SENECA 

non  erubescebat,  et  Cato  vino  laxabat  animum  curis  pub- 
licis  fatigatum,  et  Scijoio   triimiphale   illud   ac   militare 

.  corpus  movebat  ad  mimeros,  nou  molliter  se  infringens, 
ut  nnnc   mos  est   etiam   incessu    ipso   ultra   mnliebrem 
mollitiam  flnentibus,  sed  nt  antiqui  illi  viri  solebant  inters 
lusum  ac  festa  tempora  virilem  in  modum  trijjudiare,  non 
facturi  detrimentnm,  etiamsi  ab  hostibus  suis  spectarentur. 

5  Danda  est  animis  remissio :  meliores  acrioresque  requieti 
surgent.     Vt  fertilibus  agris  non  est  imperandum,  cito 
enim  illos  exhauriet  numqnam  intermissa  fecunditas,  itaio 
animorum  impetus  adsidnus  labor  franget.     Viris  recipi- 
ent paulum  resoluti  et  remissi.     Nascitur  ex  adsiduitate 

elaborum  animorum  hebetatio  quaedam  et  languor.  Nee 
ad  boc  tanta  hominum  cupiditas  tenderet,  nisi  naturalem 
quandam  voluptatem  baberet  lusus  iocusque.  Quorum  15 
frequens  usus  omne  animis  pondns  omnemque  vim  eripiet : 
nam  et  somnus  refectioni  necessarius  est :  hunc  tamen 
semper  si  per  diem  noctemque  continues,  mors  erit.    Mul- 

7tum  interest,  remittas  aliquid,  an  solvas.     Legum  con- 
ditores  festos  instituerunt  dies,  ut  ad  hilaritatem  bomines2o 
publico   cogerentur,  tamquam  necessarinm  laboribus  in- 
terponentes   temperamentum.      Et  magni,  ut    dixi,  viri 
quidam  sibi  menstruas  certis  diebus  ferias  dabant,  quidam 
nullum  non  diem  inter  otium  et  curas  dividebant.     Qua- 
lem    Pollionem  Asinium   oratorem   magnum  meminimus25 
quem  nulla  res  ultra  decumam  detinuit,     Ne   epistulas 
quidem  post  eam  boram  legebat,  ne  quid   novae   curae 
nasceretur,  sed  totius  diei  lassitudinem  duabus  illis  boris 
ponebat.     Quidam  medio  die  interiunxerunt  et  in  ^lost- 
meridianas  boras  aliquid  levioris  operae  distuleruut.     Ma-3o 
iores  quoque  nostri  novam  relationem  post  boram  decimam 
in  senatu  fieri  vetabant.     Miles  vigilias  dividit  et  nox  in- 

8  munis  est  ab  expeditione  redeuntium.     Indulgendum  est 
animo  dandumque  subinde  otium,  quod  alimenti  ac  virium 


SENECA  121 

loco  sit.  Et  in  ambulationibns  apertis  vagandum,  ut  caelo 
libero  et  multo  spiritu  angeat  adtollatque  se  animus. 
Aliquando  vectatio  iterque  et  mutata  regio  vigorem  da- 
biint  convictusque  et  liberalior  potio.  A'onnumquam  et 
5  usque  ad  ebrietatem  veniendum,  non  ut  mergat  nos,  sed 
ut  deprimat.  Eluit  enim  vinum  curas  et  ab  imo  animum 
movet  et  ut  morbis  quibusdani  ita  tristitiae  medetur. 
Liberque  non  ob  licentiam  linguae  dictus  est  inventor 
vini,  sed  quia  liberat  servitio  cnrarum  animum  et  adserit 

lovegetatque  et  audaciorem  in  omnis  conatus  facit.     Sed  ut9 
libertatis  ita  vini  salubris  moderatio  est.     Solonem  Arce- 
silaumque  indulsisse  vino  credunt.     Catoni  ebrietas  ob- 
iecta  est.     Facilius  efficiet,  quisquis  obiecerit,  hoc  crimen 
honestum  quam  turpem  Catonem.     Sed  nee  saepe  facien- 

isdum  est,  ne  animus  malam  consuetudinem  ducat,  et  ali- 
quando tamen  in  exsultationem  libertatemque  extrahen- 
dus  tristisque  sobrietas  removenda  paulisper.     Nam  sive  10 
Graeco  poetae  credimus :   'aliquando  et  insanire  iucun- 
dum  est,'  sive  Platoni :  '  frustra  poeticas  fores  compos  sui 

aopepulit,'  sive  Aristoteli :  'nullum  magnum  ingenium  sine 
mixtura  dementiae  fuit.'    Non  potest  grande  aliquid  et 
super  ceteros  loqui  nisi  niota  mens.      Cum  vulgaria   et  11 
Bolita  contempsit   instiuctuque   sacro   surrexit   excelsior, 
tunc  demum  aliquid  cecinit  grandius  ore  mortali.     Non 

25  potest  sublime  quidquam  et  in  arduo  positum  contingere, 
quamdiu  apud  se  est :  desciscat  oportet  a  solito  et  efPera- 
tur  et  mordeat  frenos  et  rectorem  rapiat  suum  eoque 
ferat,  quo  per  se  timuisset  escendere. 


122  SENECA 


De  Ira,  lib.  II. 

1  21.  Phirimnm,  inqiiam,  'proderit  imeros  statim  salu- 
hriter  institiii,  difficile  autem  regimen  est,  quia  dare  de- 
bemus  operam,  ne  aut  iram  in  illis  nutriamus  aut  indolem 

2retundamns.     Diligenti  observatione  res  indiget.    Vtrum-5 
que  enim  et  quod  extollendum  et  quod  deprimendum  est, 
similibus  alitur.     Facile  autem  etiam  adtendentem  similia 

Sdecipiunt.     Crescit  licentia  spiritus,  servitute  conminui- 
tur.     Adsurgit,  si  laudatur  et  in  spem  sui  bouam  adduci- 
tur,  sed  eadem  ista  insolentiam  et  iracundiam  generant :  lo 
sic  itaque  inter  utrumque  regendus  est,  ut  niodo  frenis 

4utamur,  modo  stimulis.  Nihil  humile,  nihil  servile  patia- 
tur.  Numquam  illi  necesse  sit  rogare  suppliciter  nee  pro- 
sit rogasse,  potius  causae  suae  et  prioribus  factis  et  bonis 

sin  futurum  promissis  donetur.  In  certaminibus  aequa-i5 
Hum  nee  vinci  ilium  patiamur  nee  irasci.  Demus  operam, 
ut  familiaris  sit  iis  cum  quibus  contendere  solet,  ut  in 
certamine  adsuescat  non  nocere  velle,  sed  vincere.  Quo- 
tiens  superaverit  et  dignum  aliquid  laude  fecerit,  adtolli, 
non  gestire  patiamur.     Gaudium  enim  exsultatio,  exsulta-20 

etionem  tumor  et  nimia  aestimatio  sui  sequitur.  Dabimus 
aliquod  laxamentum,  in  desidiam  vero  otiumque  non  re- 
solvemus  et  procul  a  contactu  deliciaruni  retinebimus. 
Nihil  enim  magis  facit  iracundos  quam  educatio  mollis  et 
blanda:  ideo  unicis  quo  plus  indulgetur,  pupillisque  quo  25 
plus  licet,  conruptior  animus  est.  Non  resistet  offensis 
cui  nihil  umquam  negatum  est,  cuius  lacrimas  sollicita 
semper  mater  abstersit,  cui  de  paedagogo  satisfactum  est. 

7  Non  vides,  ut  maiorem  quamque  fortunam  maior  ira  co- 
mitetur  ?  in  divitibus  et  nobilibus  et  magistratibus  prae-30 
cipue  adparet,  cum  quidquid  leve  et  inane  in  animo  erat, 


SENECA  123 

secunda  se  aura  sustulit.  Felicitas  iracundiam  nutrit,  ubi 
auris  snperbas  adsentatorum  turba  circumstrepit :  '  Tibi 
enim  ille  respondeat  ?  non  pro  fastigio  te  tno  metiris : 
ipse  te  proicis/  Et  alia  quibus  vix  sanae  et  ab  initio 
5  bene  fundatae  mentes  restiterint ;  longe  itaque  ab  ad- 8 
sentatione  pueritia  removenda  est :  audiat  verum.  Et 
timeat  interim,  vereatur  semper,  maioribus  adsurgat.  Ni- 
hil per  iracundiam  exoret.  Quod  flenti  negatum  fuerit 
quieto  offeratur.     Et  divitias  parentum  in  conspectu  lia- 

10  beat,  non  in  usu.    Exprobrentur  illi  perperam  facta.    Per-  9 
tinebit  ad  rem   praeceptores  paedagogosque   pueris   pla- 
cidos  dari.     Proximis  adplicatur  omne  quod  tenerum  est 
et  in  eorum  similitudinem  crescifc.    Nutricum  et  paedago- 
gorum  rettulere  mox  in  adulescentiam  mores.     Apud  Pla- 10 

15  tonem   educatus   puer   cum  ad  parentes  relatus  vocife- 
rantem  videret  patrcm,   'numquam/ inquit,   'hoc    apud 
Platonem  vidi.'     Non  dubito  quin  citius  patrem  imitatus 
sit  quam  Platonem.      Tenuis  ante   omnia  victus  sit   et  n 
non  pretiosa  vestis  et  similis  cultus  cum  aequalibus  :  non 

2oirascetur  aliquem  sibi  comparari  quem  ab  initio  multis 
parem  feceris. 


De  Brevifa/e  Vifae. 

14.    Soli  omnium  otiosi  sunt  qui  mpientiac  vacant:  soli  \ 
vivunt.     Nee  enim  suam  tantum  aetatem  bene  tuentur: 

25  omne  aevum  suo  adiciunt.  Quidquid  annorum  ante  illos 
actum  est,  illis  adquisitum  est.  Nisi  ingratissimi  sumus, 
illi  clarissimi  sacrarum  opinionum  conditores  nobis  nati 
sunt,  nobis  vitam  praeparaverunt.  Ad  res  pulcherrimas 
ex  tenebris  ad  lucem   erutas   alieno   labore    deducimur. 

30  Nullo  nobis  seculo  interdictum  est,  in  omnia  admittimur 
et,  si   magnitudine   auimi   egredi  humanae  imbecillitatis 


124  SENECA 

angustias  libet,  multnm,  per  quod   spatiemur,    temporis 

3  est.  Disputare  cum  Socrate  licet,  dubitare  cum  Carneade, 
cum  Epicuro  quiescere,  hominis  naturam  cum  Stoicis  vin- 
cere,  cum  Cynicis  excedere.  Cum  rerum  natura  in  con- 
sortium omnis  aevi  patiatur  incedere,  quidni  ab  hoc  exi-5 
guo  et  caduco  temporis  transitu  in  ilia  toto  nos  demus 
animo  quae  inmensa,  quae  aeterna  sunt,  quae  cum  me- 

3  lioribus  conmunia  ?      Isti  qui  per  officia  discursant,  qui 
se  aliosque  inquietant,  cum  bene  insanierint,  cum  omnium 
limina  cotidie   perambulaverint   nee   uUas  apertas  fores  lo 
praeterierint,  cum  per  diversissimas  domes  meritoriam  sa- 
lutationem  circumtulerint,  quotum  quemque  ex  tam  in- 

4mensa  et  variis  cupiditatibus  districta  turba  poterunt  vi- 
dere  ?  quam  multi  erunt  quorum  illos  aut  somnus  aut 
luxuria  aut  inliumanitas  submoveat  ?  quam  multi  qui  is 
illos,  cum  diu  torserint,  simulata  festinatione  transcur- 
rant  ?  quam  multi  per  refertum  clientibus  atrium  prodire 
vitabunt  et  per  obscuros  aedium  aditus  profugient  ?  quasi 
non  inliumanius  sit  decipere  quam  excludere.  Quam 
multi  liesterna  crapula  semisomnes  et  graves,  illis  miseris2o 
suum  somnum  rumi^entibus,  ut  alienum  expectent,  vix 
adlevatis  labris  insusurratum  millies   nomen   oscitatione 

5  superbissima  reddeut  ?  IIos  in  veris  officiis  morari  palam 
licet  dicamus,  qui  Zenonem,  qui  Pythagoran  cotidie  et 
Democritum  ceterosque  antistites  bonarum  artium,  qui  25 
Aristotelem  et  Theophrastum  volent  habere  quam  familia- 
rissimos.  Nemo  horum  non  vacabit,  nemo  non  venientem 
ad  se  beatiorem  amantioremque  sui  dimittet.  Nemo  quem- 
quam  vacuis  a  se  manibus  abire  patietur.  Nocte  conve- 
niri  et  interdiu  ab  omnibus  mortalibus  possunt.  3o 

1  15.  Horum  te  mori  nemo  coget,  omnes  docebunt. 
Horum  nemo  annos  tuos  conteret,  suos  tibi  contribuent. 
Nullius  ex  his  sermo  periculosus  erit,  nullius  amicitia  ca- 
pitalis,  nullius  sumptuosa  observatio.     Feres  ex  illis  quid- 


SENECA  125 

quid  voles.     Per   illos   non    stabit,  quominus  plurimnm, 
quantum  ceperis,  haurias.    Quae  ilium  felicitas,  quam  2iul-2 
clira  senectus  manet  qui  se  in  liorum  clientelam  contulit  ? 
habebit,  cum  quibus  de  minimis  maximisque  rebus  deli- 
5  beret,  quos  de  se  cotidie  consulat,  a  quibus  audiat  verum 
sine  contumelia,  laudetur  sine  adulatione,  ad  quorum  se 
similituclinem    effingat.      Solemus    dicere    non    fuisse    in  3 
nostra  potestate    quos   sortiremur   parentes,  forte   nobis 
datos  :  nobis  vero  ad  nostrum  arbitrium  nasci  licet.     No- 
lo bilissimorum  ingeniorum  familiae  sunt,  elige  in  quam  ad- 
scisci  velis.      Non  in  nomen  tantum  adoptaberis,  sed  in 
ipsa  bona   quae   non   erunt   sordide   nee   maligne   custo- 
dienda;  maiora  fient  quo  ilia  pluribus  diviseris.     Hi  tibi4 
dabunt  ad  aeternitatem  iter  et  te  in  ilium  locum  ex  quo 
15  nemo  deicitur  sublevabunt.     Haec  una  ratio  est  extenden- 
dae  mortalitatis,  immo  in  inmortalitatem  vertendae.     Ho- 
nores,  monumenta,  quidquid  aut  decretis  ambitio  iussit 
ant  operibus  exstruxit,  cito  subruitur.     Nihil  non  longa 
demolitur  vetustas  et  movet,  at  iis  quae  consecravit  sa- 
aopientia,  noceri  non  potest.     Nulla  abolebit  aetas,  nulla 
diminuet  ;  sequens  ac  deinde  semper  ulterior  aliquid  ad 
venerationem  confert,  quoniam  quidem  in  vicino  versatur 
invidia,  simplicius  longe  posita  miramur.     Sapientis  ergo  5 
multum  patet  vita.     Non  idem  ilium  qui  ceteros  terminus 
25cludit.     Solus  generis  humani  legibus  solvitur.     Omnia 
illi  secula  ut  deo  serviunt.     Transiit  tempus  aliquod,  hoc 
recordatione  comprehendit.     Instat,  hoc  utitur.     Ventu- 
rum  est,  hoc  praecipit.     Longam  illi  vitam  facit  omnium 
temporum  in  unum  conlatio. 
30     16.     Illorum  brevissima  ac  sollicitissima   aetas  est  qui 
praeteritorum  obliviscuntur,  praesentia  neglegunt,  de  fu- 
ture timent :  cum  ad  extrema  vcnerunt,  sero  intellegunt 
miseri,  tamdiu  se,  dum  nihil  agunt,  occupatos  fuisse. 


Epistulae  Morales,  lib.  X.,  3  {79). 

13  Gloria  umbra  virtutis  est:  etiam  invitam  comitabitur. 
Sed  quemadmodum  umbra  aliqnando  antecedit,  aliqiiando 
a  tergo  est,  ita  gloria  aliquando  ante  nos  est  visendamque 
se  praebet,  aliquando  in  averso  est  maiorque  quo  serior, 

14  ubi  invidia  secessit.  Quamdiu  videbatur  f urere  Demo-  s 
critus  !  vix  recepit  Socratem  fama.  Quamdiu  Catonem 
civitas  ignoravit  I  respuit  nee  intellexit.  nisi  cum  perdidit. 
Rutilii  innocentia  ac  virtus  lateret,  nisi  accepisset  iniu- 
riam :  dum  violatur,  effulsit.  Numquid  non  sorti  suae 
gratias  egit  et  exilium  suum  complexus  est?  De  liisio 
loquor  quos  inlustravit  fortuna,  dum  vexat :  quam  mul- 

15  torum  profectus  in  notitiam  evasere  post  ipsos  ?  quam 
multos  fama  non  excepit,  sed  emit  ?  Vides  Epieurum 
quanto  opere  non  tantum  eruditiores,  sed  haec  quoque 
imperitorum  turba  miretur ;  hie  ignotus  ipsis  Athenis  is 
fuit  circa  quas  delituerat.  Multis  itaque  iam  annis  Me- 
trodoro  suo  superstes  in  quadam  epistula,  cum  amicitiam 
suam  et  Metrodori  grata  conmemoratione  cecinisset,  hoc 
novissime  adiecit,  '  nihil  sibi  et  Metrodoro  inter  bona 
tanta  nocuisse,  quod  ipsos  ilia  nobilis  Graecia  non  igno-  20 

16tos  solum  habuisset,  sed  paene  inauditos.'  Numquid 
ergo  non  postea  quam  esse  dcsierat,  inventus  est  ?  num- 
quid non  opinio  eius  enituit  ?  Hoc  Metrodorus  quoque 
in  quadam  epistula  confitetur,  'se  et  Epieurum  non  satis 25 
enitutisse  :  sed  post  se  et  Epieurum  magnum  paratunique 
nomen  habituros  apud  eos  qui  voluissent  per  eadem  ire 


SENECA  1-27 

vestigia.'     Nulla  virtus  latet   et  latuisse  non   ipsius  est  17 
damnum ;   veniet  qui  conditam  et  saeculi  sui  malignitate 
compressam  dies  publicet.     Faucis  natus  est  qui  popu- 
lum  aetatis  suae  cogitat.     Multa  aunorum  milia,  multa  po- 

spulorum  supervenient,  ad  ilia  respice.  Etiamsi  omnibus 
tecum  viventibus  silentium  livor  indixerit,  venient  qui 
sine  offensa,  sine  gratia  iudicent.  Si  quod  est  pretium 
virtutis  ex  fama,  nee  hoc  interit.  Ad  nos  quidem  nihil 
pertinebit  posterorum  sermo  :  tamen  etiam  non  sentientes 

locolet  ac  frequentabit.  Nulli  non  virtus  et  vivo  et  mortuo 
rettulit  gratiam,  si  modo  illam  bona  secutus  est  fide,  si  se 
non  exornavit  et  pinxit,  sed  idem  fuit,  sive  ex  denuntiato 
videbatur,  sive  imparatus  ac  subito.  Nihil  simulatio  pro- 
ficit.     Faucis  imponit  leviter  extrinsecus  inducta  facies  : 

15  Veritas  in  omnera  sui  partem  eadem  est.  Quae  decipiunt, 
nihil  habent  solidi,  Teuue  est  mendacium ;  perlucet,  si 
diligenter  inspexeris.     Vale. 


Lib.  XI.,  1  {80). 

Hodierno   die   non   tantuni  meo  beneficio    mihi  vaco,  1 

20  sed  spectacuH^  quod  omnis  molestos  ad  sphaeromachian 

avocavit.    Nemo  inrumpit,  nemo  cogitationcm  meam  im- 

pediet  quae    hac  ipsa   fiducia   procedit   audacius.    •  Non 

crepuit  subinde  ostium,  non  adlevabitur  velum  ;    licebit 

uno  vadere  quod  magis  necessarium  est  per  se  eunti  et 

2c  suani  sequenti  viam  :   non  ergo  sequor  priores  ?     Facio, 

sed  permitto  mihi  et  invenire  aliquid  et  mutare  et  relin- 

querc.     Non  servio  illis,  sed  adsentior.     Magnum  tamen  3 

vcrbum  dixi  qui  mihi. silentium  promittebam  et  sine  in- 

terpellatore  secretum.     Ecce  ingens  clamor  ex  stadio  pro- 

3ofertur  et  me  non  excutit  mihi,  sed  in  huius  ipsius  rei  con- 

tentionem  transfert.     Cogito  mecum,  quam  multi  corpora 


138  SENECA 

exerceant,  ingenia  qnam  paiici.  Quantus  ad  spectaculum 
non  fidele  et  lusorium  fiat  coiicursus,  quanta  sit  circa 
artis  boiias  solitudo.     Quani  imbecilli  animo  sint  quorum 

Slacertos  humerosque  miramiir.  Illud  maxime  revolv-o  me- 
cum  :  si  corpus  perduci  exercitatione  ad  lianc  patientiam  5 
potest,  qua  et  pugnos  pariter  et  calces  non  unius  hominis 
ferat,  qua  solem  ardentissimum  in  ferventissimo  pulvere 
sustinens  aliquis  et  sanguine  suo  madens  diem  ducat  : 
quanto  facilius  animus  conroborari  possit,  ut  fortunae 
ictus  invictus  excipiat,  ut  proiectus,  ut  conculcatus  ex- 10 
surgat  ?  corpus  enim  multis  eget  rebus,  ut  valeat :  ani- 
mus ex  se  crescit,  se  ipse  alit,  se  exercet.  Illi  multo 
cibo,  multa  potione  opus  est,  multo  oleo,  longa  denique 
opera  :  tibi  continget  virtus  sine  adparatu,  sine  impensa. 

4  Quidquid  facere  te  potest  bonum,  tecum  est.  Quid  tibi  15 
opus  est,  ut  sis  bonus  ?  velle.  Quid  autem  melius  po- 
tes  velle  quam  eripere  te  huic  servituti  quae  omnis  pre- 
mit,  quam  mancij)ia  quoque  condicionis  extremae  et  in 
his  sordibus  nata  omni  modo  exuere  couantur  ?  Peculium 
suum  quod  comparaverunt  ventre  fraudato  pro  capite2o 
numerant ;  tn  non  concupisces  quanticumque  ad  liberta- 

5tem  pervenire  qui  te  in  ilia  putas  natum  ?     Quid  ad  ar- 
cam  tuam  resj^icis  ?   emi  non  potest.     Itaque  in  tabulas 
vanum  conicitur  nomen  libertatis  quam  nee  qui  emerunt 
habent,  nee  qui  vendiderunt ;  tibi  des  oportet  istud  bo- 25 
num,  a  te   petas.      Liberate   primum   metu   mortis,   ilia 

6nobis  iugum  imponit.  Delude  metu  paupertatis.  Si  vis 
scire,  quam  nihil  in  ilia  mali  sit,  compara  inter  se  pau- 
perum  et  divitum  vultus,  saepius  pauper  et  fidelius  ridet. 
Nulla  sollicitudo  in  alto  est.  Etiam  si  qua  incidit  cura,  30 
velut  nubes  levis  transit;  horum  qui  felices  vocantur, 
hilaritas  ficta  est  aut  gravis  et  subpurata  tristitia,  eo 
quidem  gravior,  quia  intcrdum  non  licet  palam  esse  misc- 
ros,  sed  inter  aerumnas  cor  ipsum  exedentes  necesse  est 


SENECA  129 

agere  felicem.     Saepius  lioc  exemplo  mihi  ntendum  est,  7 
nee  enim  ullo  efficacius  exprimitur  hie   humanae  vitae 
mimns  qui  nobis  partis  quas  male  agamus  adsignat.     lUe 
qui  in  scena  latus  incedit  et  haec  resupinus  dieit, 

5  En  impero  Argis.     Regria  mild  liquit  Pelops 

Qua  ponto  ah  Helles  atque  ah  lonio  mart 
Vrgetu?'  Isthnos, 
servus  est :  quinque  modios  aceipit  et  quinque  denarios. 
Ille  qui  superbus  atque  impotens  et  fiducia  virium  tumi-  8 

10  dus  ait  : 

Quod  nisi  guieris,  Menelae,  liac  dextra  occides, 
diurnum  aceipit,  in  eentunculo  dormit.     Idem  de  istis 
licet  omnibus  dicas  quos  supra  capita   liominum   supra- 
que  turbam  delicatos  lectica  suspendit,  omnium  istorum 

15  personata  f elicitas  est.     Contemnes  illos,  si  despoliaveris. 
Equum  empturus   solvi   iubes   stratum.     Detrahis  vesti-9 
menta  venalibus,  ne  qua  vitia  corporis  lateant ;  hominem 
involutum  aestimas  ?    mangones  quidquid  est  quod  dis- 
pliceat,  aliquo  lenocinio  abscondunt ;   itaque  ementibus 

2oornamenta  ipsa  suspecta  sunt,  sive  crus  adligatum  sive 
braehium  adsi^iceres,  nudari  iuberes  et  ipsum  tibi  corpus 
ostendi.     Vides  ilium  Scythiae  Sarmatiaeve  regem  insigni  10 
capitis  decorum  ?  si  vis  ilium  aestimare  totumque  scire, 
qualis  sit,   fasciam   solve  :    multum   mali    sub  ilia   latet, 

26  Quid  de  aliis  loquor  ?  si  perpendcre  tc  voles,  sepone  pecu- 

.  niam,  domum,  dignitatem:  intus  te  ipse  considera.     Nunc 
qualis  sis,  aliis  credis.     Vale. 


Lib.  XIL,  2  {8Ji). 

Itinera  ista  quae  segnitieni  mihi  excutiunt,  et  vaUtu-i 
^odini  mcac  prodcssc  iudico  cl  stndiis.     (^luiro  valitudincm 
adiuvent,  vides  :  cum  pigrum  me  et  neglegentem  corporis 
9 


130  SENECA 

literarnm  amor  faciat,  aliena  opera  exerceor  :  stiidiis  quare 
prosint,  inclicabo  :  a  lectionibus  non  recessi.  Sunt  autem, 
ut  existimo,  necessariae,  primum  ne  sim  me  iino  contentus. 
Deinde  ut,  cum  ab  aliis  quaesita  cognovero,  turn  et  de  in- 
ventis  iudicem  et  cogitem  de  inveniendis.  Alit  lectio  in- 5 
genium  et  studio  fatigatum,  non  sine  studio  tamen,  re- 

3  ficit.  Nee  scribere  tantum  nee  tantum  legere  debemus  : 
altera  res  contristabit,  viris  exhauriet  (de  stilo  dico),  altera 
solvet  ac  diluet.  Invicem  hue  et  illo  conmeandum  est  et 
alteruni  altero  temperandum,  ut  quidquid  lectione  coulee- lo 

3tum  est,  stilus  redigat  in  corpus.  Apis,  ut  aiunt,  debe- 
mus imitari  quae  vagantur  et  flores  ad  mel  faciendum 
idoneos  carpunt,  deinde  quidquid  adtulere,  disponunt  ac 
per  favos  digerunt  et,  ut  Vergilius  noster  ait, 

liquentia  meUa  is 

Stipant  el  dulci  distendunt  nectare  cellas. 
De  illis  non  satis  constat,  utrum  succum  ex  floribus  du- 

4  cant  qui  protinus  mel  sit,  an  quae  conlegerunt,  in  hunc 
saporem  mixtura  quadam  et  proprietate  spiritus  sui  mu- 
tent.  Quibusdam  enim  placet  non  faciendi  mellis  scien-  20 
tiam  esse  illis,  sed  conligendi.  Aiunt  inveniri  apud  Indos 
mel  in  arundinum  foliis  quod  aut  ros  illius  coeli  aut 
ipsius  arundinis  humor  dulcis  et  pinguior  gignit.  In 
nostris  quoque  herbis  vim  eandem,  sed  minus  manife- 
stam  et  notabilem  poni,  quam  persequatur  et  contrahatss 
animal  huic  rei  genitum.  Quidam  existimant  conditura 
et  dispositione  in  banc  qualitatem  verti  quae  ex  tenerri- 
mis  virentium  fiorentiumque  decerpserint,  non  sine  quo- 
dam,  ut  ita  dicam,  fermeuto,  quo  in  unum  diversa  coa- 

Qlescunt.     Sed  ne  ad  aliud  quam  de  quo  agitur,  abducar,  30 
nos  quoque  has  apis  debemus  imitari  et  quaecumque  ex 
diversa  lectione  congessimus,  scparare.     Melius  enim  di- 
stincta  servantur.     Deinde  adhibita  ingenii  nostri  cura  et 
facultate  in  unum  saporem  varia  ilia  libamenta  conf  iindere. 


SENECA  131 

ut,  otiamsi  adpariierit,  undo  sumptum  sit,  aliud  tanien 
esse  quam  unde  sumptum  est,  adparcat  quod  in  corpore 
nostro  videmus  sine  ulla  opera  nostra  facere  naturam. 
Alimenta  quae  accepimus,  quamdiu  in  sua  qualitate  per-  6 

sdurant  et  solida  innatant  stomacho,  onera  sunt;  at  cum 
ex  eo,  quod  erant,  mutata  sunt,  tunc  demum  in  viris  et  in 
sanguinem  transeunt.  Idem  in  liis  quibus  aluntur  ingenia 
praestemus,  ut  quaecumque  hausimus,  non  patiamur  in- 
tegra  esse,  ne  aliena  siut.     Concoquamus  ilia  :  alioquin  in  7 

lomemoriam  ibunt,  non  in  ingenium.  Adsentiamur  illis 
fideliter  et  nostra  faciamus,  ut  unum  quiddam  fiat  ex 
multis,  sicut  unus  numerus  fit  ex  singulis,  cum  minores 
summas  et  dissidentes  computatio  una  comprehendit.  Hoc 
faciat  animus  noster :  omnia  quibus  est  adiutus,  abscon- 

isdat,  ipsum  tantum  ostendat  quod  effecit.     Etiam  si  cuius  8 
in  te  comparebit   similitudo  quem  admiratio  tibi  altius 
fixerit,  similem  esse  te  volo  quoniodo  filium,  non  quomodo 
imaginem  :  imago  res  mortua  est.     '  Quid  ergo  ?  non  in- 
tellegetur  cuius  imiteris  orationem  ?     cuius  argumenta- 

20  tionem  ?  cuius  sententias  ?'     Puto  aliquando  ne  intellegi 
quidem  posse,  si  magni  viri  .   .   .  nee  enim  omnibus  quae 
ex  aequo  velut  exemplaria  traxit,  formam  suam  impressit, 
ut  in  imitantem  ilia  competant.     Non  vides,  quam  mul-9 
torum  vocibus  chorus   constet  ?   una  tamen   ex   omnibus 

25redditur:  aliqua  illic  acuta  est,  aliqua  gravis,  aliqua 
media.  Accedunt  viris  feminae,  interponuntur  tibiae. 
Singulorum  illic  latent  voces,  omnium  adparent.  De 
chore  dice  quem  veteres  philosophi  noverant :  in  con- 
missionibus   nostris    plus  cantorum    est  quam    in   thea- 

3otris  olim  spectatorum  fuit.  Cum  omnis  vias  ordo  ca- 
ncntium  implevit  et  cavea  aeneatoribus  cincfea  est  et 
ex  pulpito  omne  tibiarum  genus  organorumf|uo  cou- 
sonuit,  fit  concentus  ex  dissonis :  talcm  animum  esse 
nostrum    volo,    ut    multae    in    illo    artes,    multa   prae- 


133  SENECA 

cepta   sint,  multarum   aetatum   exempla,   sed    in    unum 
conspirata. 

Lib.  XIII.,  3  {88). 

1  Dc   Uheralibus  studiis   quid  sentiam,   scire  desideras : 
nullum  suspicio,  nullum  in  bonis  numero  quod  ad  aes  exit,  s 
Meritoria  artificia  sunt,  hactenus  utilia,  si  praeparant  in- 
genium,  non  detinent.     Tamdiu  enim  istis  inmorandum 
est,  quamdiu  nihil  animus  agere  mains  potest;  rudimenta 

2  sunt  nostra,  non  opera.  Quare  liberalia  studia  dicta  sint, 
vides :  quia  homine  libero  digna  sunt.  Ceterum  unum  lo 
studium  vera  liberale  est  quod  liberum  facit,  hoc  est  sa- 
pientiae,  sublime,  forte,  magnanimum.  Cetera  pusilla  et 
puerilia  sunt:  an  tu  quidquam  in  istis  credis  esse  boni 
quorum  professores  turpissimos  omnium  ac  flagitiosissimos 
cernis  ?  Non  discere  debemus  ista,  sed  didicisse.  Qui-  is 
dam  illud  de  liberalibus  studiis  quaerendum  iudicaverunt, 
an  virum  bonum  facerent.     Ne  promittunt  quidem  nee 

3huius  rei  scientiam  adfectant.  Grammaticus  circa  curam 
sermonis  versatur  et,  si  latins  evagari  vult,  circa  historias, 
iam  ut  longissime  finis  suos  proferat,  circa  carmina.  Quid  20 
horum  ad  virtutem  viam  sternit  ?  syllabarum  enarratio  et 
verborum  diligentia  et  fabularum  memoria  et  versuum  lex 
ac  modificatio  ?    quid  ex  his  metum  demit,  cupiditatem 

4  eximit,  libidinem  frenat  ?  Ad  geometriara  trauseamus  et 
ad  musicen :  nihil  apud  illas  invenies  quod  vetet  timere,  25 
vetet  cupere.  Quisquis  haec  ignorat,  alia  frustra  scit : 
videndum,  utrum  doceant  isti  virtutem  an  non ;  si  non 
decent,  ne  tradunt  quidem.  Si  docent,  philosophi  sunt. 
Vis  scire,  quam  non  ad  docendam  virtutem  consederint  ? 
adspice,  quam  dissimilia  inter   se    omnium   studia   sint.  30 

5Atqui  similitude  esset  idem  docentium.     Nisi  forte  tibi 
Homerum  philosophum  fuisse  persuadent,  cum  his  ipsis 


SENECA  133 

quibus  conligunt,  negent.  Nam  modo  Stoicum  ilium  faci- 
imt,  virtutem  solam  probantem  et  voluptates  refugientem 
et  ab  honesto  ne  inmortalitatis  quidem  pretio  reccdentem, 
modo  Epicureum,  laudantem  statum  quietae  civitatis  et 
sinter  convivia  cantusque  vitam  exigentis,  modo  Peripate- 
ticum,  bonorum  genera  inducentem,  modo  Academicum, 
omnia  iucerta  dicentem :  adparet  nihil  liorum  esse  in  illo 
cui  omnia  insunt.  Ista  enim  inter  se  dissident.  Demus 
illis  Homerum  philosoj^hum  fuisse ;  nempe  sapiens  factus 

10  est,  antequam  carmina  ulla  cognosceret;  ergo  ilia  disca- 
mus  quae  Homerum  fecere  sapientem.     Hoc  quidem  me  6 
quaerere,  uter  maior  aetate  fuerit,  Homerus  an  Hesiodus, 
non  magis  ad  rem  pcrtinet  quam  scire,  cum  minor  Hecu- 
ba fuerit  quam  Helena,  quare  tam  male  tulerit  aetatem, 

15  Quid?  inquam,  annos  Patrocli  et  Achillis  inquirere  ad  rem 
existimas  pertinere  ?     Quaeris,  Vlixes  ubi  erraverit  potius  7 
quam  efficias,  ne  nos  semper  erremus  ?  non  vacat  audire, 
utrum  inter  Italiam  et  Sicilian!  iactatus  sit  an  extra  no- 
tum  nobis  orbem.      Neque  enim  potuit  in  tam   angusto 

20 error  esse  tam  longus :  temjiestates  nos  animi  cotidie 
iactant  ct  nequitia  in  omnia  Vlixis  mala  impellit:  non 
deest  forma  quae  sollicitet  oculos,  non  hostis.  Hinc  mon- 
stra  effera  et  liumano  cruore  gaudentia,  liiuc  insidiosa 
blandimenta  aurium,  hinc  naufragia  et  tot  varietates  ma- 

25  lorum :  hoc  me  doce,  quomodo  patriam  amem,  quomodo 
uxorem,  quomodo  patrem,  quomodo  ad  haec  tam  honesta 
vol  naufragus  navigem.      Quid  inquiris,  an  Penelope  pu- 8 
dica  fuerit,  an  verba  saeculo  suo   dcderit  ?     An  Vlixem 
ilium  esse  quern  videbat,  antequam  sciret,  suspicata  sit  ? 

30  Doce  me,  quid  sit  pudicitia  et  quantum  in  ea  bonnni,  in 
corpore  an  in  animo  posita  sit.      Ad  musicum  transeo:9 
doces  me,  quomodo  inter  se  acutae  ac  graves  voces  conso- 
nent,  quomodo  nervorum  disparem  reddentium  sonum  fiat 
Concordia:  fac  potius,  quomodo  animus  secum  mens  con- 


134  SENECA 

sonet  nee  cousilia  mea  discrepeut.     Monstras  mihi,  qui  siut 
modi  flebiles  :  moustra  potius,  quomodo  iuter  adversa  non 

10  emittani  flebilem  vocem.  Metiri  me  geometres  docet  lati- 
fundia  potius  quam  doceat,  quomodo  metiar,  quantum  ho- 
mini  satis  sit.  Numerare  docet  me  et  avaritiae  conmo-s 
dat  digitos  potius  quam  doceat  nihil  ad  rem  pertinere 
istas  computationes,  non  esse  feliciorem  cuius  patrimo- 
nium  tabularios  lassat,  imnio  quam  supervacua  possi- 
deat   qui  infelicissimus  futurus  est,  si  quantum  habeat, 

11  per  se  computare  cogetur.  Quid  mihi  prodest  scire  lo 
agellum  in  partes  dividere,  si  nescio  cum  fratre  dividere  ? 
Quid  prodest  conligere  subtiliter  pedes  iugeri  et  compre- 
hendere  etiam  si  quid  decempedam  effugit,  si  tristem  me 
facit  viciuus  impoteus  et  aliquid  ex  meo  abradens  ?  Docet 
quomodo  nihil  perdam  ex  finibus  meis.    At  ego  doceri  volo,  is 

12  quomodo  totos  hilaris  amittam.  '  Paterno  agro  et  avito,' 
inquit,  '  expellor.'  Quid?  ante  avum  tuum  quis  istum 
agruni  tenuit  ?  cuius,  non  dico  hominis,  sed  populi  fuerit, 
expedire  potes  ?  non  dominus  isto,  sed  colonus  intrasti. 
Cuius  colonus  es  ?  si  bene  tecum  agitur,  heredis.  Negantso 
iurisconsulti  quidquam  usucapi  quod  publicum  est:  publi- 
cum est  hoc  quod  tenes^  quod  tuum  dicis ;   publicum  est 

13  et  quidem  generis  humani.  0  egregiam  artem  !  scis  ro- 
tunda metiri.  In  quadratum  redigis  quamcumque  ac- 
ceperis  formam.  Intervalla  siderum  dicis.  Nihil  est  25 
quod  in  mensuram  tuani  non  cadat ;  si  artifex  es,  metire 
hominis  animum.  Die  quam  magnus  sit,  die  quam  pu- 
sillus  sit.     Scis  quae  recta  sit  linea.     Quid  tibi  prodest,  si 

14  quid  in  vita  rectum  sit,  ignoras  ?     Venio  nunc  ad  ilium 
qui  eoelestium  notitia  gloriatur  :  3o 

Frigida  Saturni  sese  quo  stella  receptet, 
Quos  ignis  caeli  Cyllenius  erret  in  orhis. 
Hoc  scire  quid  proderit  ?  ut  sollicitus  sim,  cum  Saturnus 
et  Mars  ex  contrario  stabunt  aut  cum  Mercurius  vesperti- 


SENECA  135 

nnm  faciet  occasum  vidente  Saturno,  potius  quam  hoc 
discam,  ubicumque  sunt  ista,  propitia  esse  nee  posse  mu- 
tari  ?  Agit  ilia  continuus  ordo  fatorum  et  inevitabilis  15 
cursus.  Per  statas  vices  remeant  et  effectus  rerum  omni- 
5  um  aut  movent  aut  notaut :  sed  sive  qiiidquid  evenit,  faci- 
imt  quid  intnutabilis  rei  notitia  proficiet?  sive  significant 
quid  refert  providere  quod  effugere  non  possis  ?  Scias 
ista,  nescias  :  fient. 

Si  vero  solem  ad  rapidum  stdlasque  sequentes         16 

10  Ordine  respicies,  numquam  te  crastina  faUet 

Hora  nee  insidiis  noctis  capiere  serenae. 
Sed  ante  satis  abundeque  provisum  est,  ut  ab  insidiis 
tutus  essem.     '  Numquid  crastina  non  fallit  hora  ?  fallit  17 
enim    quod  nescienti  evenit.'      Ego  quid    futurum  sit, 

lonescio:  quid  fieri  possit,  scio.  Ex  hoc  nihil  desperabo, 
totum  expecto :  si  quid  remittitur,  boni  cousulo.  Fallit 
me  hora,  si  parcit :  sed  ne  sic  quidem  fallit.  Nam  quem- 
admodum  scio  omnia  accidere  posse,  sic  scio  et  non  uti- 
que  casura.     Vtique  secunda  expecto,  malis  paratus  sum. 

20  In  illo  f eras  me  necessc  est  non  per  praescriptum  eun- 18 
tern:   non  enim  adducor,  ut  in  numerum  liberalium  ar- 
tium  pictores  recipiam,  non  magis  quam  statuaries  aut 
marmorarios  aut  ccteros  luxuriae  miuistros.     Aeque  luc- 
tatores  et  totara  oleo  ac  luto  constantem  scientiam  expello 

25  ex  his  studiis  liberalibus :   aut  et  uuguentarios  recipiam 
et  coquos  et  ceteros  voluptatibus  nostris  ingenia  accom- 
modantes  sua.     Quid  enim,  oro  te,  liberale  habent  isti  19 
ieiuui    vomitores    quorum    corpora    in   sagina,   animi    in 
macie  et  veterno  sunt  ?     An  liberale  studium  istuc  esse 

3oiuventuti  nostrae  credimus  ([uam  maiores  nostri  rectam 
exercuerunt  hastilia  iacere,  sudem  torquere,  equum  agi- 
tare,  arma  tractare  ?  Nihil  liberos  sues  docebant  quod 
discendum  esset  iacentibus.  Sed  nee  haec  nee  ilia  edo- 
cent  aluntve  virtutem.     Quid  enim  prodest  equum  regere 


136  SENECA 

et  cursnm  eius  freno  temperare,  adfectibus  effrenatissi- 
mis  abstrahi  ?  quid  prodest  multos  vincere  Inctatione  vel 
20caestn,  ab  iracundia  vinci  ?  'Quid  ergo?  nihil  nobis 
liberalia  conferunt  studia  ?'  Ad  alia  multum,  ad  virtutem 
nihil.  Nam  et  hae  viles  ex  professo  artes  quae  manu  5 
constant,  ad  instrumenta  vitae  plurimum  conferunt, 
tanien  ad  virtutem  non  pertinent.  'Quare  ergo  liberali- 
bns  studiis  filios  erudimus  ?'  Non  quia  virtutem  dare 
possunt,  sed  quia  animum  ad  accipiendam  virtutem  prae- 
parant.  Quemadmodum  prima  ilia,  i;t  antiqui  vocabant,  lo 
literatura  per  quam  pueris  elementa  traduntur,  non  docet 
liberales  artis,  sed  mox  percipiendis  locum  parat,  sic 
liberales  artes  non  perducunt  animum  ad  virtutem,  sed 

21  exi^ediunt,     Quatuor  ait  esse  artium  Posidonius  genera  : 
sunt  vulgares  et  sordidae,  sunt  ludicrae,  sunt  pueriles,  is 
sunt  liberales :  vulgares  opificum  quae  manu  constant  et 
ad  instruendam  vitam  occupatae  sunt,   in  quibus  nulla 

22  decoris,  nulla  honesti  simulatio  est.  Ludicrae  sunt  quae 
ad  voluptatem  oculorum  atque  aurium  tendunt.  His  ad- 
numeres  licet  machinatores  qui  pegmata  per  se  surgentia  20 
excogitant  et  tabulata  tacite  in  sublime  crescentia  et  alias 
ex  inopiuato  varietates  aut  dehiscentibus  quae  cohaerebant, 
arit  his  quae  distabant,  sua  sponte  coeuntibus  aut  his  quae 
eminebant,  paulatim  in  se  residentibus.  His  inperitorum 
feriuntur   oculi  omnia  subita,  quia  causas  non   novere,  25 

23  mirantium.  Pueriles  sunt  et  aliquid  habentes  liberalibus 
simile  hae  artes  quas  eyKvKXiovc  Graeci,  nostri  artis  liberalis 
vocant.      Solae   autem    liberales   sunt,   immo,   ut   dicam 

24verius,  liberae  quibus  curae  virtus  est.     'Quemadmodum,' 
iuquit,  'est  aliqua  pars  philosophiae  naturalis,  est  aliquaao 
moralis,  est  aliqua  rationalis,  sic  et  haec  quoque  liberalium 
artium  turba  locum  sibi  in  philosophia  vindicat.      Cum 
ventum  est  ad  naturalis  quaestiones,  geometriae  testimonio 

25  statur :  ergo,  quia  adiuvat,  pars  est.'     Multa  adiuvant  nos 


SENECA  137 

nee  ideo  partes  nostrae  sunt.  Immo  si  partes  essent,  non 
adiuvarent :  cibus  adiutorium  corporis  est,  non  tanien  pars 
est.  Aliquid  nobis  praestat  geometriae  ministerium  :  sic 
pliilosophiae  necessaria  est,  quomodo  ipsi  faber.     Sed  nee 

5  hie  geometriae  pars  est  nee  ilia  pliilosophiae.     Praeterea26 
utraque  finis  suos  habet :   sapiens  causas  naturalium   et 
qnaerit  et  novit  quorum  numeros   mensurasque  geome- 
tres  persequitur  et  subputat.     Qua  ratione  constent  coele- 
stia  quae  illis  sit  vis  quaeve  natura,  sapiens  scit :  cursus 

10  et  recursus  et  quasdam  observationes  per  quas  descen- 
dunt  et  adlevantur  ae  speciem  interdum  stantium  prae- 
bent,  cum  coelestibus  stare  non  liceat,  conligit  mathemati- 
cus.      Quae   causa   in   speculo   imagines   exprimat,   sciet27 
sapiens :  illud  tibi  geometres  potest  dicere,  quantum  ab- 

15  esse  debeat  corpus  ab  imagine  et  qualis  forma  speeuli, 
qualis  imagines  reddat.  Magnum  esse  solem  philosophus 
probabit:  quantus  sit,  mathematicus  qui  usu  quodam  et 
exercitatione  procedit,  sed  ut  procedat,  impetranda  illi 
quaedam  principia  sunt.     Non  est  autem  ars  sui  iuris  cui 

2oprecarium  fundamentum  est.     Philosophia  nil  ab  alio  pe-28 
tit,  totum  opus  a  solo  excitat;  mathematice,  ut  ita  dicam, 
superficiaria  est,  in  alieno  aedificat.      Accipit  prima  quo- 
rum beneficio  ad  ulteriora  perveniat.     Si  per  se  iret  ad 
verum,  si  totius  mundi  naturam  posset  compreheudere, 

25dicerem  multum  conlaturam  mentibus  nostris  quae  trac- 
tatu  coelestium  crescunt  trahuntque  aliquid  ex  alto.  Una 
re  consummatur  animus,  scientia  bonorum  ac  malorum 
inmutabili  quae  soli  pliilosophiae  competit:  nihil  autem 
ulla  ars  alia  de  bonis  ac  malis  quaerit  [.  .  .] 

30     Potest  quidem  etiam  illud  dici,  sine  liberalibus  studii8  32 
veuiri  ad  sapicntiam  posse.     Quamvis  eiiim  virtus  discenda 
sit,  tamen  non  per  liaec  diseitur.     Quid  est  autem,  quare 
existimem  non  fnturum  sapientem  eum  qui  literas  nescit, 
cum  sapientia  non  sit  in  Uteris  ?    Res  tradit,  non  verba,  et 


138  SENECA 

nescio  an  certioi*  memoria  sit  quae  nullum  extra  se  sub- 

33  sidium  habet.  Magna  et  spatiosa  res  est  sapientia.  Vacuo 
illi  loco  opus  est.  De  divinis  humanisque  discendum  est, 
de  praeteritis,  de  futuris,  de  caducis,  de  aeternis,  de  tem- 
pore de  quo  uno  vide  quam  multa  quaerantur :  primums 
an  per  se  sit  aliquid.  Deinde  an  aliquid  ante  tempus  sit 
sine  tempore.     Cum  mundo  coeperit  an  etiam  ante  mun- 

34dum  quia  fuerit  aliquid,  fuerit  et  tempus  ?  Innumerabi- 
les  quaestiones  sunt  de  animo  tantum  :  unde  sit,  qualis 
sit,  quando  esse  incipiat,  quamdiu  sit.  Aliunde  alio  tran-  lo 
seat  et  domicilia  mutet  ad  alias  aniraalium  formas  alias- 
que  coniectus,  an  non  amplius  quam  semel  serviat  et 
omissus  vagetur  in  toto.  Vtrum  corpus  sit  an  non  sit. 
Quid  sit  facturus,  cum  per  nos  aliquid  facere  desierit, 
quomodo  libertate  sua  usurus,  cum  ex  hac  effugerit  cavea.  15 
An  obliviscatur  priorum  et  illic  nosse  se  incipiat,  ubi  cor- 

35  pori  abductus  in  sublime  secessit.  Quamcumque  partem 
rerum  humanarum  divinarumque  comprehenderis,  ingentj 
copia  quaerendorum  ac  discendorum  fatigaberis.  Haec 
tarn  multa,  tam  magna  ut  habere  possint  liberum  liospi-20 
tium,  supervacua  ex  animo  tollenda  sunt.  Non  dabit  se 
in  has  angustias  virtus  :  laxum  spatium  res  magna  desi- 

36derat.  Expellantur  omnia.  Totum  pectus  illi  vacet.  'At 
enim  delectat  artium  notitia  multarum.'  Tantum  itaque 
ex  illis  retineamus,  quantum  necessariuni  est.  An  tu  exi-  25 
stimas  reprehendendum  qui  supervacua  usibus  comparat 
et  pretiosarum  rerum  pompam  in  domo  explicat :  non 
putas  eum  qui  occupatus  est  in  supervacua  literarum  su- 
pellectile  ?     Plus  scire  velle  quam  sit  satis,  intemperan- 

37tiae  genus  est.     Quid?  quod  ista  liberalium  artium  con- 30 
sectatio  molestos,  verbosos,  intempestivos,  sibi  placentis 
facit  et  ideo  non  discentis  necessaria,  quia  supervacua  di- 
dicerunt.     Quatuor  milia  librorum  Didymus  grammaticus 
scripsit :  misererer,  si  tam  multa  supervacua  legisset.     In 


SENECA  139 

his  libris  de  patria  Homeri  quaeritur,  in  his  de  Aeneae 
matre  vera,  in  his  libidinosior  Anacreon  an  ebriosior  vixe- 
rit,  in  his  an  Sappho  publica  fuerit,  et  alia  quae  erant  de- 
discenda,  si  scires.  I  nunc  et  longam  esse  vitam  nega. 
5  Sed  ad  nostros  quoque  cum  perveneris,  ostendam  multa  38 
securibus  recidenda.  Magno  impendio  temporum^  magna 
alienarum  aurium  molestia  laudatio  haec  constat :  o  ho- 
minem  literatum  !  simus  hoc  titulo  rusticiore  contenti :  o 
virum  bonum  !    Itane  est  ?  annalis  evolvam  omnium  gen-  39 

10  tium  et  quis  primus  carmina  scripserit,  quaeram  ?  quan- 
tum temporis  inter  OrjDhea  intersit  et  Ilomerum,  cum 
fastos  non  habeam,  computabo  ?  et  Aristarchi  ineptias, 
quibus  aliena  carmina  compinxit,  recognoscam  et  aetatem 
in  syllabis  conteram  ?     Itane  in  geometriae  pulvere  hae- 

lerebo  ?  adeo  mihi  praeceptuni  illud  salutare  excidit :  '  tem- 
pori    parce'?    haec   sciani  ?    ct   quid    ignorem  ?     Apion40 
grammaticus  qui  sub  C.  Caesare  tota  circulatus  est  Grae- 
cia  et  in  nomen  Homeri  ab  omnibus  civitatibus  adoptatus, 
aiebat  Homerum  utraque  materia  consummata,  et  Odys- 

20  sea  et  Iliade,  principium  adiecisse  operi  suo  quo  bellum 
Troianum  complexus  est.     ITuius  rei  argumentum  adfere- 
bat,  quod  duas  literas  in  primo  versu  posuisset  ex  iudu- 
stria  librorum  suorum  numerum  continentes.     Talia  sciat  41 
oportet  qui  multa  vult  scire ;  non  vis  cogitare,  quantum 

25  tibi  temporis  auferat  mala  valetudo,  quantum  occupatio 
publica,  quantum  occupatio  privata,  quantum  occupatio 
cotidiana,  quantum  somnus  ?  metire  aetatem  tuam,  tam 
multa  non  capit.     Do  liberalibus  studiis  loquor  :  philoso-43 
phi  quantum  habent  supervacui  ?    Quantum  ab  usu  rece- 

3odentis  ?  Ipsi  quoque  ad  syllabarum  distinctiones  et  cou- 
iunctionum  ac  praejiositionurn  proprietates  descenderunt 
et  invidere  grammaticis,  invidere  geometris.  Quidqnid  in 
illorum  artibus  supervacuum  erat,  transtulere  in  suam  : 
sic  effectum  est,  ut  diligeutius  scirent  loqui  quam  vivere. 


140  SENECA 

'43  Audi,  quantum  mali  fnciat  nimia  subtilitas  et  quam  in- 
festa  veritati  sit.  Protagoras  ait  de  omni  re  in  utramque 
partem  disputari  posse  ex  aequo  et  de  hac  ipsa,  an  omnis 
res  in  utramque  partem  disputabilis  sit.  Nausiplianes 
ait  ex  liis  quae  videntur  esse,  nihil  magis  esse  quam  non  5 

44 esse.  Parmenides  ait  ex  his  quae  videntur,  nihil  esse 
unum  esse.  Zenon  Eleates  omnia  negotia  de  negotio 
deiecit ;  ait  nihil  esse.  Circa  eadem  fere  Pyrrhonei  ver- 
santur  et  Megarici  et  Eretrici  et  Academici  qui  novam 

45induxerunt  scientiam,  nihil  scire.     Haec  omnia  in  ilium  10 
supervacuum  studiorum  liberalium  gregem   conice  :    illi 
mihi  non  profuturam  scientiam  tradunt,  hi  spem  omnis ' 
scientiae  eripiunt.     Satius  est  supervacua  scire  quam  ni- 
hil.    Illi  non  praeferunt  lumen  per  quod  acies  dirigatur 
ad  verum,  hi  oculos  mihi  effodiunt.     Si  Protagorae  credo,  15 
nihil  in  rerum  natura  est  nisi  dubinm.     Si  Nausiphani, 
hoc  unum  certum   est,  nihil  esse   certi.     Si  Parmenidi, 

46  nihil  praeter  unum.  Si  Zenoni,  ne  unum  quidem.  Quid 
ergo  nos  sumus  ?  quid  ista  quae  nos  circumstant,  alunt, 
sustinent  ?  Tota  rerum  natura  umbra  est  aut  inanis  aut2o 
fallax.  Non  facile  dixerim,  utris  magis  irascar,  illis  qui 
nos  nihil  scire  voluerunt,  an  illis  qui  ne  hoc  quidem  nobis 
reliquerunt,  nihil  scire.     Vale. 


Lib.  XIV.,  2  {90). 

1  Quis  duhitare,  mi  Lucili,  potest,  quiii  deoruni  inmor-15 
taliuni  mumis  sit,  quod  vivimus,  liliilosopliiae,  quod  bene 
vivinius?  itaque  tanto  plus  huic  nos  debere  quam  dis, 
quanto  mains   beneficium  est  bona  vita  quam  vita,  pro 
certo  haberetur,  nisi  ipsam  philosophiam  di  tribuissent, 

2  cuius  scientiam  nulli  dedernnt,  facultatem  omnibus.    Nam  30 
si  banc  quoque  bonum  vulgarc  fecissent  et  prudentes  nas- 


SENECA  Ul 

ceremur,  sapientia,  quod  in  se  optimum  habet,  perdidissefc  : 
inter  fortuita  vero  esset.  Nunc  enim  hoc  in  ilia  pretiosum 
atque  magnificuni  est,  quod  non  obvenit,  quod  illam  sibi 
quisque  debet,  quod  non  ab  alio  petitur.  Quid  liaberes, 
5  quod  in  philosopliia  suspiceres,  si  beneficiaria  res  esset  ? 
Huius  opus  unum  est  de  divinis  humanisque  verum  in-  3 
venire.  Ab  hac  numquam  recedit  religio,  iustitia,  pietas 
et  omnis  alius  comitatus  virtutum  consertarum  et  inter  se 
cohaerentium.     Haec  docuit  colere  divina,  humana  dili- 

logere  et  penes  deos  imperium  esse,  inter  homines  consor- 
tium, quod  aliquamdiu  inviolatuni  mansit,  antequam  so- 
cietatem  avaritia  distraxit  et  paupertatis  causa  etiam  iis 
quos  fecit  locupletissimos,  fuit.  Desierunt  enim  omnia 
possidere,    dum   volunt  propria.     Sed   primi   mortalium4 

isquique  ex  his  geniti  naturam  inconrupti  sequebantur, 
eundem  habebant  et  ducem  et  legem,  coumissi  melioris 
arbitrio.  Naturae  est  enim  potioribus  deteriora  submit- 
tere  :  mutis  quidem  gregibus  aut  maxima  corpora  praesunt 
aut    vehementissima.     Non    praecedit    armenta    degener 

2otaurus,  sed  qui  magnitudine  ac  toris  ceteros  nuiris  vicit. 
Elephantorum  gregem  excelsissimus  ducit :  inter  homines 
pro  maximo  est  optimum.  Animo  itaque  rector  eligebatur 
ideoque  summa  felicitas  erat  gentium,  in  quibus  non  pot- 
erat  potentior  esse  nisi  melior.     Tuto  enim  quantum  vult 

25 potest  qui  se;  nisi  quod  debet,  non  putat  posse.     Illo  ergo 5 
saccule,  quod  aureum  perhibent,  penes  sapientes  fuisse 
regnum   Posidonius  iudicat.     Hi  continebant   manus   et 
intirmiorem    a    validioribus    tuebantur.     Suadebant    dis- 
suadebantque  et  utilia  atque  inutilia  monstrabant.    Horum 

30  prudeirtia,  ne  quid  deesset  suis,  providebat.  Fortitude 
pericula  arcebat.  Bcnelicentia  augebat  ornabatque  subiec- 
tos.  Officium  erat  imperare,  non  regnum.  Nemo  quan- 
tum posset,  adversus  eos  experiebatur  per  quos  coeperat 
posse,  nee  erat  cuiquam  aut  animus  in  iniuriam  aut  causa. 


U2  SENECA 

cum  bene  imperanti  bene  pareretnr  nihilque  rex  mains 
minari  male  parentibus  posset,  quam  ut  abirent  e  regno. 
6Sed  postqnam  subrepentibns  vitiis  in  tyrannidem  regna 
conversa  sunt,  opus  esse  coepit  legibus  quas  et  ipsas  inter 
initia  tulere  sapientes.  Solon  qui  Athenas  aequo  iures 
fuudavit  inter  septem  aevi  sapientia  notes  ;  Lycurgum,  si 
eadeni  aetas  tulisset,  sacro  illi  numero  accessisset  octavus ; 
Zaleuci  leges  Charondaeque  laudantur.  Hi  non  in  foro  nee 
in  consultorum  atrio,  sed  in  Pytliagorae  tacito  illo  sancto- 
que  secessu  didicerunt  iura  quae  florenti  tunc  Siciliae  etio 

7  per  Italiam  Graeciae  ponerent.  Hactenus  Posidonio  ad- 
sentior.  Artis  quidem  a  philosophia  inventas  qnibus  in 
cotidiano  vita  utitur,  non  concesserim  nee  illi  fabricae  ad- 
seram  gloriam :  '  ilia,'  in  quit, '  sparsos  et  aut  cavis  tectos  aut 
aliqua  rupe  subfossa  aut  exesae  arboris  trunco  docuit  tecta  is 
moliri.'  Ego  vero  pliilosophiam  iudico  non  magis  excogi- 
tasse  has  macliinationes  tectorum  supra  tecta  surgentium 
et  nrbium  urbis  prementium  quam  vivaria  piscium  in  hoc 
clausa,  ut  tempestatum  periculum  non  adiret  gula  et 
quamvis  acerrime  pelago  saeviente  habere t  luxuria  portus  20 

8  suos,  in  quibus  distinctos  piscium  greges  saginaret.  Quid 
ais  ?  philosophia  homines  docuit  habere  clavem  et  se- 
ram  ?  quid  aliud  erat  avaritiae  signum  dare  ?  philosophia 
haec  cum  tanto  habitantium  periculo  inminentia  tecta 
suspendit  ?  parum  enim  erat  fortuitis  tegi  et  sine  arte  et25 
sine  diflBcultate  naturale  invenire  sibi  aliquod  receptacu- 

9  lum  ?  Mihi  crede,  felix  illud  saeculum  ante  apxirii^Torag 
f  uit ;  ista  nata  sunt  iam  nascente  luxuria,  in  quadratum 
tigna  decidere  et  serra  per  designata  currente  certa  manu 
trabem  scindere.  30 

JVani  jjrivii  cnneis  sclndebant  fissile  lignum. 
Non  enim  tecta  cenationi  epulum  recepturae  parabantur, 
nee  in  hunc  usum  pinus  aut  abies  deferebatur  longo  ve- 
hiculorum  ordine  vicis  intremeutibus,  ut  ex  ilia  lacunaria 


SENECA  143 

auro  gravia  penderent :  f  urcae  utrimqne  suspensae  lulcie- 10 
bant  casam.     Spissatis  ramalibns  ac  fronde  congesta  et  in 
proclive  disposita  decnrsus  imbribus  quamvis  magniserat. 
Sub   his  tectis   habitavere,    sed   securi.     Culmus   liberos 

6  texit :  sub  marmorc  atque  auro  servitus  habitat.     In  illo  11 
quoque  dissentio  a  Posidonio,  quod  ferrameuta  fabrilia 
excogitata  a  sapientibus  viris  iudicat.     Isto  eniin  mode 
dicat  licet  sapientes  fuisse  per  quos 

Tunc  laqueis  captare  feras  et  fallere  visco 

10  Inventiim  et  magnos  canihus  circumdare  scdtus. 

Omnia  enim  ista  sagacitas  hominum,  non  sapientia  inve- 
nit.     In  hoc  quoque  dissentio,  sapientes  fuisse  qui  ferril2 
metalla  et  aeris  invenerint,  cum  incendio  silvarum  adusta 
tellus  in  summo  venas  iacentes  liquefacta  fudisset :   ista 

15  tales  inveniunt,  quales  colunt.     Ne  ilia  quidem  tarn  sub- 13 
tills  mihi  qnaestio  videtur  quam  Posidonio  :  'utrum  mal- 
leus in  usu  esse  prius  an  forfices  coeperint.'     Vtraque 
invenit  aliquis  excitati  ingenii,  acuti,  non  magni  nee  elati, 
et  quidquid  aliud    corpore   incurvato  et  animo  humum 

2ospectante   quaerendum   est:    sapiens   facilis  victu    fuit. 
Quidni  ?  cum  hoc  quoque  saeculo  esse  quam  expeditissi- 
mus  cupiat.     Quomodo,  oro  te,  convenit,  ut  et  Diogenem  14 
mireris  et  Daedalum  ?  uter  ex  his  sapiens  tibi  videtur  ? 
qui  serram  conmentus  est,  an  ille  qui  cum  vidisset  pue- 

25  rum   cava   manu   bibentem   aquam,  fregit   protinus   ex- 
emptum  e  perula  calicem  hac  obiurgatione  sui :  '  quamdiu 
homo  stultus  supcrvacuas  sarcinas  habui  ?'  qui   se  con- 
plicuit  in  dolio  et  in  eo  cubitavit  ?     Hodie  utrum  tandem  15 
sapientiorem  putas,  qui  invenit,  quemadmodum  in  inmen- 

3osam  altitudinem  crocum  latentibus  fistulis  exprimat,  qui 
euripos  subito  aquarum  impetu  implet  aut  siccat  et  versa- 
tilia  cenationum  laquearia  ita  coagmentat,  ut  subinde  alia 
facies  atque  alia  succedat  et  totiens  tecta  quotiens  feri- 
cula  mutentur,  an  eum  qui  et  aliis  et  sibi  hoc  moustrat 


144  SENECA 

quam  nihil  nobis  natura  durum  ac  difficile  irnperaverit, 
posse  nos  habitare  sine  marmorario  ac  fabro,  posse  nos 
vestitos  esse  sine  conmercio  sericorum,  posse  nos  ha- 
bere usibus  nostris  necessaria,  si  contenti  fuerimus  iis 
quae  terra  posuit  in  summo  ?  quern  si  audire  humanum  5 
genus  voluerit,  tarn  supervacuum  sciet  sibi  coquum  esse 

16  quam  militem.  Illi  sapientes  fuerunt  aut  certe  sapienti- 
bus  similes  quibus  expedita  erat  tutela  corporis.  Simplici 
cura  constant  necessaria  :  in  delicias  laboratur.  Non  de- 
siderabis  artifices^  si  sequere  naturam.  Ilia  noluit  esse  10 
districtos.  Ad  quaecumque  nos  cogebat,  instruxit.  '  Frigus 
intolerabile  est  corpori  nudo.'  Quid  ergo  ?  non  pellis  fe- 
rarum  et  aliorum  animalium  a  frigore  satis  abundeque 
defendere  queunt?  non  corticibus  arborum  pleraeque  gen- 
tes  tegunt  corpora?  non  avium  pluniae  in  usum  vestisis 
conseruntur  ?  non  hodieque  magna  Scytharum  pars  ter- 
gis  vulpium  induitur  ac  murum  quae  tactu  mollia  et  im- 

ITpenetrabilia  ventis  sunt  ?  *  Opus  est  tamen  calorem  solis 
aestiva  umbra  crassiore  propellere.'  Quid  ergo  ?  non  ve- 
tustas  multa  abdidit  loca  quae  vel  iniuria  temporis  vel  20 
alio  quolibet  casu  excavata  in  specum  recesserunt  ?  quid 
ergo  ?  non  quaelibet  virgea  in  cratem  texuerunt  manu  et 
vili  obliveruut  luto,  deinde  de  stipula  aliisque  silvestribus 
operuere  fastigium  et  pluviis  per  devexa  labentibus  hie- 
mem  transiere  securi  ?  quid  ergo  ?  non  in  defosso  latent  25 
Syrticae  gentes  quibusque  propter  nimios  solis  ardores 
nullum  tegumentum  satis  repellendis  caloribus  solidum 

18  est  nisi  ipsa  arens  humus  ?  Non  fuit  tam  inimica  natura, 
ut,  cum  omnibus  aliis  animalibus  facilem  actum  vitae  da- 
ret,  homo  solus  non  posset  sine  tot  artibus  vivere.  Nihil  30 
horum  ab  ilia  nobis  imperatum  est,  nihil  aegre  quaeren- 
dum,  ut  possit  vita  produci.  Ad  parata  nati  sumus,  nos 
omnia  nobis  difficilia  facilium  fastidio  fecimus.  Tecta 
tegumentaque  et  fomenta  corporum  et  cibi  et  quae  nunc 


SENECA  145 

ingens  ncgotium  facta  sunt,  obvia  erant  et  gratuita  et 
opera  levi  parabilia.  Modus  enim  omnium  prout  necessi- 
tas  erat.  Nos  ista  pretiosa,  nos  ista  misera,  nos  magnis 
multisque  conquirenda  artibus  fecimus.  Sufficit  ad  id 
snatura,  quod  poscit.  A  natura  luxuria  descivit  quae  co- 19 
tidie  se  ipsa  incitat  et  tot  saeculis  crescit  et  ingenio  adiu- 
vat  vitia.  Primo  supervacua  coepit  concupiscere,  inde 
contraria,  novissime  animum  corpori  addixit  et  illias  de- 
sevvire  libidini  iussit.     Omnes  istae  artes,  quibus  aut  cir- 

locitatur  civitas  aut  strepit,  corporis  negotium  gerunt  cui 
omnia  olim  tamquam  servo  praestabantur,  nunc  tamquam 
domino  parantur.  Itaque  liinc  textorum,  liinc  fabrorura 
officinae  sunt,  hinc  odores  coquentium,  hinc  mollis  cor- 
poris motus  docentium  mollisque  cantus  et  infractos.     Re- 

iscessit  enim  ille  naturalis  modus  desideria  ope  necessaria 
Aniens  ;  iam  rusticitatis  et  miseriae  est  velle,  quantum  sat 
est.     Tncredibile  est,  mi  Lucili,  quam  facile  etiam  magnos  20 
viros  dulcedo  orationis  abducat  a  vero.    Ecce  Posidonius, 
ut  mea  fert  opinio,  ex   his  qui   plurimum  philosophiae 

2ocontulerunt,  dum  vult  describere  primum,  quemadmodiun 
alia  torqueantur  fila,  alia  ex  molli  solutoque  ducantur; 
delude  qucmadmodnm  tela  suspensis  ponderibus  rectum 
stamen  extendat,  quemadmodum  subtemen  insertum,  quod 
duritiam  utrimque  comprimentis  tramae  remolliat  spatlia 

25Coire  cogatur  et  iungi,  textrini  quoque  artem  a  sapieu- 
tibus  dixit  inventam,  oblitus  postea  repertum  hoc  subti- 
lius  genus,  in  quo 

I'ela  iugo  iuncta  est,  stamen  secernit  arnndo, 
Inseritur  medium  radiis  suhtemen  acutis, 

30  Quod  lato  paviunt  insecti  pectine  dentes. 

Quid^  si  contigisset  illi  addere  has  nostri  temporis  telas 
quibus  vestis  nihil  celatura  conficitur,  in   qua  non  dico 
nullum  corpori  auxilium,  sed  nullum  pudori  est  ?    Transit  21 
delude  ad  agricolas  nee  minus  facunde  describit  proscissuni 

10 


146  SENECA 

aratro  solum  et  iteratum  quo  solutior  terra  facilins  pateat 
radicibus.  Tunc  sparsa  seinina  et  conlectas  maiiu  herbas, 
ne  quid  fortuitum  et  agreste  subcrescat,  quod  necet 
segetem.  Hoc  quoque  opus  ait  esse  sapientium,  tam- 
quam  non  nunc  quoque  plurima  cultores  agrorum  nova  s 

23  inveniant  per  quae  fertilitas  augeatur.  Deinde  non  est 
contentus  his  artibus,  sed  in  pistrinum  sapienteni  sub- 
mittit.  Narrat  enim,  quemadmoduni  rerum  naturam  imi- 
tatus  paneni  coeperit  facere  :  '  receptas/  inquit,  '  in  os 
fruges  concurrens  inter  se  duritia  dentium  frangit  et  quid-  lo 
quid  excidit,  ad  eosdem  dentis  lingua  refertur  :  tunc  vero 
miscetur,  ut  facilius  per  faucis  lubricas  transeat.  Cum 
pervenit    in    ventrem,    aqualicuil    fervore    concoquitur. 

23  Tunc  demum  corpori  accedit.  Hoc  aliquis  secutus  exem- 
plar lapidem  asperum  aspero  imposuit  ad  similitudinemis 
dentium  q'uorum  pars  inmobilis  motum  alterius  expectat. 
Delude  utriusque  adtritu  grana  franguntur  et  saepius  re- 
geruntur,  donee  ad  minutiam  frequenter  trita  redigantur. 
Tunc  farinam  aqua  sparsit  et  adsidua  tractatione  perdo- 
muit  finxitque  panem  quern  primo  cinis  calidus  et  fer-20 
yens  testa  percoxit.  Deinde  furni  paulatim  reperti  et  alia 
genera  quorum  fervor  serviret  arbitrio.'  Non  multum 
afuit,  quin  sutrinum  quoque  inventum  a  sapientibus  di- 

24ceret.  Omnia  ista  ratio  quidem,  sed  non  recta  ratio  con- 
mcnta  est.  Hominis  euini,  non  sapientis  inventa  sunt  25 
tam  meliercules  quam  navigia  quibus  amnis  quibusque 
maria  transimus  aptatis  ad  excipiendum  ventorum  impe- 
tum  veils  et  additis  a  tergo  gubernaculis  quae  hue  atque 
illuc  cursum  navigii  torqueant.  Exemplum  a  piscibus 
tractum  est  qui  cauda  reguntur  et  levi  eius  in  utrumqneso 

25momento  velocitatem  suam  flectunt.  'Omnia/  irtquit, 
'haec  sapiens  quidem  invenit,  sed  minora  quam  ut  ipse 
tractaret,  sordidioribus  ministris  dedit.'  Immo  non  aliis 
excogitata   ista   sunt  quam   quibus    hodieque    curantur. 


SENECA  147 

Quaedam  nostra  demiim  prodisse  memoria  scimiis,  nt 
specnlariorum  usum  perlucente  testa  claruni  transmitten- 
tium  lumen,  ut  suspensuras  balneorum  et  impresses  parie- 
tibus   tubos   per    quos  circnmfunderetur   calor,  qui   ima 

5simul  ac  summa  foveret  aequaliter.  Quid  loquar  mar- 
mora  quibus  templa,  quibus  domus  fulgent  ?  quid  lapi- 
deas  moles  in  rotundum  ac  leve  formatas  quibus  porticus 
et  capacia  populorum  tecta  suscipimus  ?  quid  verborum 
notas  quibus  quamvis  citata  excipitur  oratio  et  celerita- 

10  tern  linguae  manus  sequitur  ?  vilissimorum  mancipiorura 
ista  conmenta  sunt.    Sapientia  altius  sedet  nee  manus  edo-  26 
cet,  animorum  magistra  est.     Vis  scire  quid  ilia  eruerit, 
quid  effecerit  ?  non  dedecoros  corporis  motus  nee  varios 
per  tubam  ac  tibiam  cantus  quibus  exceptus  spiritus  aut  in 

isex^tu  aut  in  transitu  formatur  in  vocem.     Non  arma  nee 
muros  nee  bella  :  utilia  molitur,  paci  favet  et  genus  liunia- 
num  ad  concordiam  vocat.     Non  est,  inquam,  instrumen-27 
torum  ad  usus  necessaries  opifex.     Quid  illi  tam  parvula 
adsignas  ?  artificem  vides  vitae.     Alias  quidcm  artis  sub 

aodominio  habet.     Nam  cui  vita,  illi  vitam  quoque  ornautia 
serviunt :  ceterum  ad  beatum  statum  tendit.     Illo  ducit, 
illo  vias  aperit.     Quae  sint  mala,  quae  videantur  ostendit.  28 
Vanitatem  exuit  mentibus.     Dat  magnitudinem  solidam, 
inflatam  vero  et  ex  inani  speciosam  reprimit  nee  ignorari 

25sinit,  inter  magna  quid  intersit  et  tumida.  Totius  na- 
turae notitiam  ac  suae  tradit.  Quid  sint  di  qualesque, 
declarat.  Quid  iuferi,  quid  lares  et  genii,  quid  in  secun- 
dam  numinum  forniam  animae  perpetuae,  ubi  cousistant, 
quid  agant,  quid  possint,  quid  velint.     Haec  eius  initia- 

somenta  sunt  per  quae  non  municipale  sacrum,  sed  ingens 
deorum  omnium  templum,  mundus  ipso,  reseratur  cuius 
vera  simulacra  verasque  facies  cernendas  mentibus  pro- 
tulit.  Nam  ad  spectacula  tam  magna  hebes  visus  est. 
Ad  initia  deinde  rerum  redit  aeternamque  rationeni  toti  29 


148  SENECA 

inditam  et  vim  omnium  seminum  singula  proprie  figuvan- 
tem.  Turn  cle  animo  coepit  inquirere,  unde  esset,  ubi, 
quamdiu,  in  quot  membra  divisus.  Deinde  a  corporibus 
se  ad  incorporalia  transtulit  veritatemque  et  argumenta 
eius  excussit.  Post  haec  quemadmodum  discernerenturs 
vitae  aut  vocis  ambigua.     In  utraque  enim  falsa  veris  in- 

30  mixta  sunt.  Non  abduxit,  inquam,  se,  ut  Posidonio  vi- 
detur,  ab  istis  artibus  sapiens,  sed  ad  illas  omnino  non 
venit.     Nihil  enim  dignum  inventu  iudicasset  quod  non 

31  erat  dignum  perpetuo  usu  iudicaturus.     Ponenda  non  su-  lo 
meret.     '  Anacharsis,' inquit,  'invenit  rotam  figuli  cuius 
circuitu  vasa  formantur.'     Deinde  quia  apud  Homerum 
invenitur  figuli  rota,  malunt  videri  versus  falsos  esse  quam 
fabulam ;  ego  nee  Anarcharsim  auctorem  huius  rei  fuisse 
contendo  et,  si  fuit,  sapiens  quidem  hoc  invenit,  sed  non  i5 
tamquam  sapiens,  sicut  multa  sapientes  faciunt  qua  ho- 
mines sunt,  non  qua  sapientes.     Puta  velocissimum  esse 
sapientem  :  cursu  omnis  anteibit  qua  velox  est,  non  qua 
sapiens.     Cuperem  Posidonio  aliquem  vitrearium   osten- 
dere  qui  spiritu  vitrum  in  habitus  plurimos  format,  qui  20 
vix  diligenti  manu  effingerentur :  haec  inventa  sunt,  post- 
32  quam  sapientem  invenire  desimus.     •  Democritus,' iuquit, 

'invenisse  dicitur  fornicem,  ut  lapidum  curvatura  paula- 
tim  inclinatorum  medio  saxo  adiigaretur.'  Hoc  dicam 
falsum  esse.     Necesse  est  enim  ante  Democritum  et  pon-25 

33tis  et  portas  fuisse  quarum  fere  summa  curvantur.  Ex- 
cidit  porro  vobis  eundem  Democritum  invenisse,  quemad- 
modum ebur  roolliretur,  quemadmodum  decoctus  calculus 
in  zmaragdurii  converteretur  qua  hodieque  coctura  in- 
venti  lapides  coctiles  colorantur.  Ista  sapiens  licet  inve-30 
nerit,  non  qua  sapiens  erat,  invenit.  Multa  enim  facit 
quae  ab  imprudentissimis  aut  aeque  fieri  vidimus  aut  peri- 

34  tius  atque  exercitatius.  Quid  sapiens  investigaverit,  quid 
in  lucem  protaxerit,  quaeris  ?     Primuni  verum  naturam- 


SENECA  149 

que  qnam  non  ut  cetera  animalia  oculis  secntus  est  tardis 
ad  divina.  Delude  vitae  legem  quam  ad  nniversa  direxit, 
nee  nossft  tantum,  sed  sequi  deos  docuit  et  accidentia  non 
aliter  excipere  quam  imperata.     Vetuit  parere  opinioni- 

5  bus  falsis  et  quanti  quidque  esset,  vera  aestimatione  per- 
pendit.  Damnavit  mixtas  poenitentia  voluptates  et  bona 
semper  placitura  laudavit  et  palara  fecit  felicissimum  esse 
cui  felicitate  non  opus  est,  potentissimum  esse  qui  se 
habet  in  potestate.     Non  de  ea  pliilosophia  loquor  quae  35 

10  civem  extra  patriam  posuit,  extra  mundum  deos,  quae  vir- 
tutem  donavit  voluptati,  sed  de  ilia  quae  nullum  bonum 
putat,  nisi  quod  honestum  est,  quae  nee  bominis  nee  for- 
tunae  muneribus  deleniri  potest  cuius  boc  pretiuni  est  non 
posse  pretio  capi :  banc  philosophiam  f  uisse  illo  rudi  sae- 

i5culo  quo  adbuc  artificia  deerant  et  ipso  usu  discebantur 
utilia,  non  credo.     Sint  licet  fortuuata  tempora,  cum  in  36 
medio  iacerent  beneficia  naturae  promiscue  utenda,  ante- 
quam  avaritia  atque  luxuria  dissociavere  mortales  et  ad 
rapinam  ex  consortio  discurrere,  non  erant  illi  sapientes 

aoviri,  etiamsi  faciebant  facienda  sapientibus.     Statum  qui- 37 
dem  generis  humani  non  alium  quisquam  suspexcrit  ma- 
gis,  nee  si  cui  permittat  deus  terrena  formare  et  dare  gen- 
tibus  mores,  aliud  probaverit  quam  quod  apud  illos  fuisse 
memoratur,  apud  quos 

26  JVuUi  subicjelant  arva  coloni, 

Ne  signare  quidem  ant  2^artiri  Umite  campum 
Fas  erat :  in  medium  quuerehant  ipsaque  tellus 
Omnia  liherius  nullo  poscente  ferebat. 
Quid  bominum  illo  genere  felicius  ?    In  conmune  rerum  38 

sonatura  fruebantur.  Sufficiebat  ilia  ut  parens  in  tutelam 
omnium:  haec  erat  publicarum  opum  secura  possessio. 
Quidni  ego  illud  locupletissimum  mortalium  genus  dixe- 
rim,  in  quo  pauperem  invenire  non  posses?  Inrupit  in 
res  optime  positas  avaritia  et,  dum  seducerc  aliquid  cupit 


150  SENECA 

atque  in  suum  vertere,  omnia  fecit  aliena  et  in  angnstum 
se  ex  inmenso  redegit.     Avaritia  paupertatem  intulit  et 

39  miilta  concnpiscendo  omnia  amisit.  Licet  itaque  velit  nunc 
concurrere  et  reparare  quod  perdidit.  Licet  agros  agris 
adiciat,  vicinum  vel  pretio  pellens  vel  iniuria.  Licet  in  pro-  5 
vinciarum  spatium  rura  dilatet  et  possessionem  vocet  per 
sua  longam  peregriuationem,  nulla  nos  finium  propagatio 
eo   reducet,   unde   discessimus ;    cum   omnia  fecerimus, 

40  multum  habebimus  :  universum  habebamus.  Terra  ipsa 
fertilior  erat  inlaborata  et  in  usus  populorum  non  diripi- 10 
entium  larga.  Quidquid  natura  protulerat,  id  non  minus 
invenisse  quam  inventum  monstrare  alteri  voluptas  erat, 
nee  ulli  aut  superesse  poterat  aut  deesse :  inter  Concor- 
des dividebatur.  Nondum  valentior  imposuerat  infirmiori 
manum.  Nondum  avarus  abscondcndo  quod  sibi  iace-15 
ret,  alium  necessariis  quoque  excluserat :  par  erat  alte- 

41  rius  ac  sui  cura.  Arma  cessabant  incruentaeque  humano 
sanguine  manus  odium  omne  in  feras  verterant.  Illi  quos 
aliquod  nemus  densum  a  sole  protexerat  qui  adversus 
saevitiam  hiemis  aut  imbris  vili  receptaculo  tuti  sub  fron-  20 
de  vivebant,  placidas  transigebant  sine  suspirio  noctis ; 
sollicitudo  nos  in  nostra  purpura  versat  et  acerrimis  ex- 
citat  stimulis.    At  quam  mollem  somnum  illis  dura  tellus 

42  dabat !  Non  impendebant  caelata  laquearia,  sed  in  aperto 
iacentes  sidera  superlabebantur  et  insigne  spectaculum  25 
noctium.  Mundus  in  praeceps  agebatur  silentio  tantum 
opus  ducens.  Tam  interdiu  illis  quam  nocte  patebant  pro- 
spectus huius  pulcherrimae  domus.  Libebat  intueri  signa 
ex  media  coeli  parte  vergentia,  rursus  ex  occulto  alia  sur- 

43  gentia.     Quidni  iuvaret  vagari  inter  tam  late  sparsa  mira-  30 
cula  ?  at  vos  ad  omnem  tectorum  pavetis  sonum  et  inter 
picturas  vestras,  si  quid  increpuit,  fugitis  adtoniti.     Non 
habebant  domes  instar  urbium.     Spiritus  ac  liber  inter 
aperta  perflatus  et  levis  umbra  rupis  aut  arboris  et  perlu- 


SENECA  151 

cidi  fontes  rivique  non  opere  nee  fistula  nee  iillo  eoacto 
itinere  obsolefacti,  sed  sponte  eurrentes  et  prata  sine  arte 
formosa,  inter  haec  agreste  domicilium  rustica  politum 
manu :  haee  erat  seeundum  naturam  domus,  in  qua  libe- 

5  bat  habitare  nee  ipsam  nee  pro  ipsa  timentem.     Nunc 
magna  pars  nostri  metus  tecta  sunt.     Sed  quamvis  egregia44 
illis  vita  fuerit  et  carens  fraude,  non   fuere   sapientes, 
quando  hoe  iam  in  opere  maximo  nomen  est.    Non  tamen 
negaverim  fuisse  alti  spiritus  viros  et,  ut  ita  dieam,  a  dis 

loreeentes.  Neque  enim  dubium  est,  quin  meliora  mundus 
nondum  effetus  ediderit.  Quemadmodum  autem  omni- 
bus indoles  fortior  fuit  et  ad  labores  paratior,  ita  non 
erant  ingenia  omnibus  consummata.  Non  enim  dat  natura 
virtu  tern  :  ars  est  bonum  fieri,     Illi  quidem  non  aurum45 

15  nee  argentum  nee  perlueidos  lapides  ima  terrarum 
faece  quaerebant  parcebantquc  adliue  etiam  mutis  ani- 
malibus :  tantum  aberat  ut  homo  hominem  non  iratus, 
non  timens,  tantum  spectaturus  occideret.  Nondum  ves- 
tis  illis  erat  pieta,  nondum  tcxebatur  aurum;  adhuc  nee 

2oeruebatur.      Quid    ergo?    ignorantia    I'erum    innocentes46 
erant.      Multum  autem  interest,  utrum   peeeare   aliquis 
nolit  an  neseiat.     Deerat  illis  iustitia,  deerat  prudentia, 
deerat  temperantia  ae  fortitude.     Omnibus  his  virtutibus 
habebat  similia  quaedam  rudis  vita ;  virtus  non  eontingit 

25animo  nisi  institute  et  edocto  et  ad  summum  adsidua 
exereitatione  perducto.  Ad  hoe  quidem,  sed  sine  hoc 
naseimur  et  in  optimis  quoque,  antequam  erudius,  virtu- 
tis  materia,  non  virtus  est.     Vale. 


'     Lib.  XVIIL,  5  {108). 

30     Haec  rettuli,  ut  probarem  tibi  quam  vehementis  habe-  23 
rent  tiruneuli  impetus  primes  ad  optima  quaeque,  si  quia 


152  SENECA 

exhortaretur  illos,  si  quis  impelleret.  Sed  aliquid  prae- 
cipientium  vitio  peccatur  qui  nos  decent  disputare,  non 
vivere,  aliqiiid  discentium  qui  j)ropositum  adferunt  ad 
praeceptores  suos  uon  animum  excolendi,  sed  ingenium. 

24  Itaque  quae  pliilosophia  fuit,  facta  philologia  est.    Miiltum  5 
ail  tern  ad  rem  pertinet,  quo  proposito  ad  quamqne  rem 
accedas.     Qui  grammaticus  futurus  Vergilium  scrutatur, 
non  hoc  animo  legit  illud  egregium 

Fug  it  inreparahih  tempns. 
Vigilandum  est ;  nisi  projjeramus,  relinquemur.     Agit  nos  10 
agiturque  velox  dies.     Inscii  rapimur.     Omnia  in  futurum 
disponimus  et  inter  praecipitia  lenti  sumus,'  sed  ut  ob- 
servet,  quotiens  Vergilius  de  celeritate  temporum  dicit, 
hoc  uti  verbo  ilium  fugit. 

Optima  qnacque  dies  miseris  mortalihus  aevi  I6 

Prima  fugit :  subetmt  morbi  tristisque  senectus 
Et  labor  et  durae  rapit  inclementia  inortis. 

25  Illc  qui  ad  philosophiam  spectat,  haec  eadem  quo  debet, 
adducit:  '  Numquam  Vergilius/  inquit,  'dies  dicit  ire, 
sed  fugere  quod  currendi  genus  concitatissimum  est,  etao 
optimos  quosque  primos  rapi ;  quid  ergo  cessamus  nos 
ipsi  concitare,  ut  velocitatem  rapidissimae  rei  possimus 
aequare  ?     meliora    praetervolant,    deteriora    succedunt. 

26  Quemadmodum  ex  amphora  primum  quod  est,  sincerissi- 
mum  effluit,  gravissimum  quodque  tuvbidumque  subsidit,  25 
sic  in  aetate  nostra  quod  est  optimum,  in  primo  est.  Id 
exhauriri  aliis  potius  patimur,  ut  nobis  faecem  reserve- 
mus  ?  Inhaereat  istud  animo  et  tamquam  missum  oraculo 
placeat : 

Optima  quaeque  dies  tniseris  mortalibus  aevi  30 

Prima  fugit. 

27  Quare  optima  ?  quia  quod  restat  incertum  est.  Quare 
optima  ?  quia  iuvenes  possumus  discere,  possumus  faci- 
lem  auimum  et  adhuc  tractabilem  ad  meliora  convertere. 


SENECA  153 

Quia  hoc  tempus  idonenm  est  laboribus,  idonenm  agitun- 
dis  per  stiidia  ingeniis  et  exercendis  per  opera  corpori- 
bus  ;  qnod  snperest,  segnius  et  langiiidius  est  et  propius 
a  fine.     Itaque  toto  hoc  agamus  animo  et  omissis  ad  quae 

5  devertimur,  in  rem  nnam  laboremus,  ne  banc  temporis 
pernicissimi  celeritatem  quam  retinere  iion  possumus,  re- 
lict! demum  intellegamus.  Primus  quisque  tamquam 
optimus  dies  placeat  et  redigatur  in  nostrum.  Quod 
f ugit  occupandum  est.     Haec  non  cogitat  ille  qui  gram-  38 

lomatici  oculis  carmen  istud  legit,  ideo  optimum  quemque 
primum  esse  diem,  quia  subeunt  morbi,  quia  senectus  pre- 
mit  et  adhuc  adulescentiam  cogitantibus  supra  caput  est, 
sed  ait  Vergilium  semper  una  ponere  morbos  et  senectu- 
tem  :  non  mehercules  inmerito.     Senectus  enim  insana- 

isbilis   morbus    est.       'Praeterea,'  inquit,   'hoc   senectuti  29 
cognomen  imposuit,  tristem  illam  vocat : 

Suieunt  morhi  fristi^qne  se)iecfus. 
Alio  loco  dicit  : 

Pallentesqnc  hahitant  morli  tristisquc  senectus.' 

20  Non  est  quod  mireris  ex  eadem  materia  suis  quemque 
studiis  apta  conligere  ;  in  eodcm  prato  bos  herbam  quaerit, 
canis  leponem,  ciconia  lacertam.     Cum  Ciceronis  librum  30 
de  republica  prendit  hinc  philologus  aliquis,  hinc  grani- 
maticus,  hinc  philosophiae  deditus,  alius  alio  curam  suam 

25mittat;  piiilosophus  admiratur  contra  iustitiam  dici  tam 
multa  potuisse.  Cum  ad  banc  eandem  lectionem  philo- 
logus accessit,  hoc  subnotat:  duos  Romanes  reges  esse  quo- 
rum alter  patrem  non  habet,  alter  matrem  :  nam  de  Servii 
matre  dubitatur.     Anci  pater  nullus  ;  Numae  nepos  dici- 

3otur.     Praeterea  notat  cum  quern  nos  dictatorem  dicimus31 
et  in  historiis  ita  nominari  legimus,  apud  antiquos  magi- 
strum  populi  vocatum.     Hodieque  id  extat  in  augurali- 
bus  libris  et  testimonium  est  quod  qui  ab  illo  nominatur, 
magister  equitum   est.      Aeque   notat  Ilomulum  perisse 


154  SENECA 

solis  defectione  ;  provocationem  ad  popnhim  etiam  a  regi- 
bus  fuisse  ;  id  ita  in  pontificalibus  libris  et  alii  putaiit 
32 et  Fenestella.  Eosdem  libros  cum  grammaticns  expli- 
cuit,  primum  verba  expressa,  reapse  dici  a  Cicerone,  id 
est  re  ipsa,  in  conmentarium  refert,  nee  minus  sepse,  5 
id  est  se  ipse,  Deinde  transit  ad  ea  quae  consuetude 
saeculi  mutavit,  tamquam  ait  Cicero  :  '  quoniam  sumus  ab 
ipsa  calce  eius  interpellatione  revocati.'     Hanc  quam  nunc 

33  in  circo  cretam  vocamus,  calcem  antiqui  dicebant.     Deinde 
Enuianos  conligit  versus  et  in  primis  illos  de  Africanoio 
scriptos : 

mii  nemo  civis  neque  hostis 
Quivit 2)ro  fadis  reddere  operae  'pretmm. 
Ex  eo  se  ait  intellegere,  apud  antiquos  non  tantum  auxi- 
lium  significasse  sed  f  operam.     Ait  enim  Ennius  neminem  15 
potuisse   Scipioni    neque    civem    neque    hostem    reddere 

34  operae  pretium.     Felicem  deinde  se  putat  quod  invenerit, 
unde  visum  sit  Vergilio  dicere  : 

quon  sujjer  ingcns 
Porta  tonat  caeli.  20 

Ennium  hoc  ait  Homero  subrij^uisse,  Ennio  Vergilium. 
Esse  enim  apud  Ciceronem  in  his  ipsis  de  republica  hoc 
epigramma  Ennii  : 

Si  fas  endo  plagas  coelestum  ascendere  cuiqua7n  est, 

mi  soli  caeli  maxima  x>orta  patet.  25 

35  Sed  ne  et  ipse,  dum  aliud  ago,  in  philologum  aut  gram- 
maticum  delabar,  illud  admoneo,  auditionem  j^hilosopho- 
rum  lectionemque  ad  propositum  beatae  vitae  trahendam, 
non  nt  verba  prisca  aut  ficta  captemus  et  translationes  im- 
probas  figurasque  dicendi,  sed  ut  profutura  praecejDta  etso 
magnificas  voces  et  animosas,  quae  mox  in  rem  transfe- 
rantur  ;   sic   ista  ediscamus,  ut  quae  fuerint  verba,  sint 

36  opera.     Nullos  autem  peius  mereri  de  omnibus  mortali- 
bus  iudico  quam  qui  philosophiara  velut  aliquod  artificium 


SENECA  155 

venale  didicerunt,  qui  aliter  vivnnt  quam  vivendum  esse 
praecipiunt.  Exempla  enim  se  ipsos  inutilis  disciplinae 
circnmferunt  nulli  noii  vitio  quod  insecuntur  obnoxii. 
Non  magis  mihi  potest  quisquam  talis  prodesse  praeceptor  37 
6  quam  gubernator  in  tempestate  nausiabundus.  Tenendum 
est  rapiente  fluctu  gubernaculum,  luctandum  cum  ipso 
mari,  eripienda  sunt  vento  vela.  Quid  me  potest  adiuvare 
rector  navigii  adtonitus  et  vomitans  ?  quanto  maiore  putas 
vitam  tempestate  iactari  quam  ullam  ratem  ?  non  est  lo- 

loquendum,  sed  gubernandum.     Omnia  quae  dicunt,  quae  38 
turba  audiente  iactant,  aliena  sunt ;  dixit  ilia  Platon,  dixit 
Zenon,  dixit  Chrysippus  et  Posidoniiis,  at  ingens  agmen 
tot  ac  talium  quomodo  probare  possint  sua  esse  ?   mon- 
strabo :    faciant   quae   dixerint.      Quoniam    quae   volue-39 

15  ram  ad  te  perferre,  iam  dixi,  nunc  desiderio  tuo  satisfa- 
ciam  et  in  alteram  epistulam  integrum  quod  exegeras, 
transferam,  ne  ad  rem  spinosaro  et  auribus  erectis  curio- 
sisque  audiendam  lassus  accedas.     Vale. 


Lib.  XIX.,  5  {lU). 

20     Quare  quihusdam  temporihus  provenerit  conrupti  gene- 1 
eris  oratio  qnaeris  et   quomodo  in   quacdam   vitia  incli- 
natio  ingenior am  facta  sit,  ut  aliquando  inflata  expUcatio 
vigeret,   aliqtiando   infracta  et  in  moi'etn   cantici  ducta. 
Quare  alias  sensus  audaccs  et  fidem  egressi  placuerint,.  alias 

25abruptae  sententiae  et  suspiciosae  in  quibus  plus  intelle- 
gendum  esset  quam  audiendum,  quare  aliqua  aetas  fuerit 
quae  translatiouis  iure  utcretur  inverecunde.  Hoc  quod 
audire  vulgo  soles,  quod  apud  Graecos  in  proverbium  ces- 
sit:  talis hominibusfuit  oratio,  qualis  vita.    Quemadmodum2 

30  au tern  uniuscuiusque  actio  dicenti  similis  est,  sic  genus 
dicendi  aliquando  imitatur  publicos  mores,  si  disciplina 


156  SENECA  ^ 

civitatis  laboravit  et  se  in  delicias  dedit.    Argumentum  est 
luxuriae  pnblicae  orationis  lascivia,  si  modo  non  in  uno 

3  aut  in  altero  fuit,  sed  adprobata  est  et  recepta.  Non  potest 
alius  esse  ingenio,  alius  animo  color  :  si  ille  sanus  est,  si 
conipositus,  gravis,  temperans,  ingenium  quoque  siccums 
ac  sobrium  est ;  illo  vitiato  boc  quoque  adflatur.  Non 
vides,  si  animus  elanguit,  trabi  membra  et  pigre  moveri 
pedes  ?  si  ille  effeminatus  est,  in  ipso  incessu  adparere 
mollitiam  ?  si  ille  acer  est  et  ferox,  concitari  gradum  ?  si 
furit  aut,  quod  furori  simile  est,  irascitur,  turbatum  esseio 
corporis  motum  nee  ire,  sed  ferri  ?  quanto  hoc  magis  ac- 
cidere  ingenio  putas,  quod  totum  animo  permixtum  est, 

4ab  illo  fingitur,  illi  paret,  inde  legem  petit.  Quomodo 
Maecenas  vixerit  notius  est,  quam  ut  narrari  nunc  de- 
beat,  quomodo  ambulaverit,  quam  delicatus  fuerit,  quam  is 
cupierit  videri,  quam  vitia  sua  latere  noluerit.  Quid  ergo  ? 
non  oratio  eius  aeque  soluta  est  quam  ipse  discinctus  ? 
non  tam  insignita  illius  verba  sunt  quam  cultus,  quam 
comitatus,  quam  domus,  quam  uxor  ?  magni  vir  ingenii 
fuerat,  si  illud  egisset  via  rectiore,  si  non  vitasset  intellegi,  20 
si  non  etiam  in  oratione  difflueret,  Videbis  itaque  elo- 
quentiam  ebrii  hominis,  involutam  et  errantem  et  licentiae 

Splenam.  Quid  turpius?  'Amne  silvisque  ripa  comanti- 
bus  vide  nt  alveum  lintribus  arent.  Versoque  vado  re- 
mittunt  hortos  [.  .  .]  Inremediabilis  factio  :  rimantur  epu- 25 
lis  lagonaque  temptant  domos  et  spe  mortem  exigunt. 
Genium  festo  vix  suo  testem — tenuisve  cerei  fila  et  cre- 
pacem  molam  focum  mater  aut  uxor  investiunt.' 

6  Non  statim,  cum  baec  legeris,  hoc  tibi  occurret,  hunc 
esse  qui  solutis  tunicis  in  urbe  semper  incesserit  ?  nam  30 
etiam  cum  absentis  Caesaris  partibus  fungeretur,  signum 
a  discincto  petebatur  ;  hunc  esse  qui  in  tribunali,  in  ro- 
stris,  in  omni  publico  coetu  sic  adparuerit,  ut  pallio  ve- 
laretur  caput  exclusis  utrimque  auribus,  non  aliter  quam 


SENECA  157 

in  mimo  divites  fugitivi  solent  [.  .  .]  Ilaec  verba  tarn  im-7 
probe  structa,  tarn  neglegenter  abiecta,  tarn  contra  coii- 
suetudinem  omnium  posita  ostendunt  mores  quoque  non 
minus  novos  et  pravos  et  singularis  fuisse.  Maxima  laus 
silli  tribuitur  mansuetudinis  :  pepercit  gladio,  sanguine 
abstinuit  nee  ulla  alia  re  quid  posset  quam  licentia  osten- 
dit.  Hanc  ipsam  laudem  suam  conrupit  istis  orationis  por- 
tentosissimae  deliciis.  Adparet  enim  mollem  fuisse,  non 
mitem.    Hoc  istae  ambages  compositionis,  lioc  verba  trans-  8 

10  versa,  hoc  sensus,  magni  quidem  saepe,  sed  enervati,  dum 
exeunt,  cuivis  manifestum  facient ;  motum  illi  felicitate 
nimia  caput.     Quod  vitium  hominis  interdum  esse,  inter- 
dum  temporis  solet.     Vbi  luxuriam  late   felicitas  fudit,  9 
cultus  primum  corporum  esse  diligentior  incipit.     Deinde 

15  supellectili  laborator.  Deinde  in  ipsas  domos  impenditur 
cura,  ut  in  laxitatem  ruris  excurrant,  ut  parietes  advectis 
trans  maria  marmoribus  fulgeant,  ut  tecta  varientur  auro, 
ut  lacunaribus  pavimentorum  respondeat  nitor.  Deinde 
ad  cenas  lautitia  transfertur  et  illic  conmendatio  ex  novi- 

20  tate  et  soliti  ordinis  conmutatione  captatur,  ut  ea  quae  in- 
cludere  solebant  cenam,  prima  ponantur,  ut  quae  advc- 
nientibus   dabantur,  exeuntibus   dentur.     Cum  adsuevit  10 
animus  fastidire  quae  ex  more  sunt,  et  illi  pro  sordidis 
solita  sunt,  etiam  in  oratione  quod  novum  est,  quaerit 

25  et  modo  antiqua  verba  atque  exoleta  revocat  ac  profert, 
modo  fingit  et  ignota  ac  deflectit,  modo,  id  quod  nuper 
increbruit,  pro   cultu   habetur  audax   translatio  ac  fre- 
quens.     Sunt  qui  sensus  praecidant  et  hoc  gratiam  sjoe-ll 
rent,  si  sententia  pcpendcrit  et  audienti  suspicionem  sui 

sofecerit.  Sunt  qui  illos  detineant  et  porrigant.  Sunt  qui 
non  usque  ad  vitium  accedant,  necesse  est  enim  hoc 
facere  aliquid  grande  temptanti,  sed  qui  ij^sum  vitium 
ament.  Itaque  ubicumque  videris  orationem  conruptam 
placere,  ibi  mores  quoque  a  recto  descivisse  non  erit  du- 


158  SENECA 

bium.  Quomodo  conviviorum  Inxuria^  quomodo  vestium 
aegrae  civitatis  indicia  sunt,  sic  orationis  licentia,  si  modo 
frequens   est,  ostendit    animos    quoque,  a   quibus   verba 

12  exeunt,  procidisse.  Mirari  qnidem  non  debes  conrupta 
excipi  non  tantum  a  corona  sordidiore,  sed  ab  hac  quoque  5 
turba  cultiore.  Togis  enini  inter  se  isti,  non  iudiciis  dis- 
tant :  hoc  magis  mirari  potes,  quod  non  tantum  vitiosa, 
sed  vitia  laudentur.  Nam  illud  semper  factum  est :  nul- 
lum sine  venia  placuit  ingenium.  Da  mihi,  quemcumque 
vis,  magni  nominis  virum ;  dicam,  quid  illi  aetas  sua  igno-  lo 
verit,  quid  in  illo  scieus  dissimulaverit.  Multos  tibi  dabo 
quibus  vitia  non  nocuerint,  quosdam  quibus  profuerint. 
Dabo,  inquam,  maximae  famae  et  inter  admiranda  propo- 
sitos  quos,  si  quis  conrigit,  delet ;  sic  enim  vitia  virtutibus 

13  inmixta  sunt,  ut  illas  secum  tractura  sint.  Adice  nunc,  is 
quod  oratio  certam  regulam  non  habet,  consuetude  illam 
civitatis  quae  numquam  in  eodem  diu  stetit,  versat.  Multi 
ex  alieno  seculo  petunt  verba,  duodecim  tabulas  locun- 
tur.  Gracchus  illis  et  Crassus  et  Curio  nimis  culti  et  re- 
centes  sunt,  ad  Appium  usque  et  ad  Coruncanium  redeunt ;  20 
quidam  contra,  dum  nihil  nisi  tritum  et  usitatum  volunt, 

14  in  sordis  incidunt.     Vtrumque  diverso  genere  conruptum 
est,  tam  mehercules  quam  nolle  nisi  sj)lendidis  uti  ac  so- 
nantibus  et  poeticis,  necessaria  atque  in  usu  posita  vitare. 
Tam  hunc  dicam  peccare  quam  ilium  ;  alter  se  plus  iustoas 
colit,  alter  plus  iusto  neglegit.     lUe  et  crura,  hie  ne  alas 

ISquidem  vellit.  Ad  compositionem  transeamus  :  quot  ge- 
nera tibi  in  hac  dabo,  quibus  peccetur  ?  Quidam  praefrac- 
tam  et  asperam  probant,  disturbant  de  industria,  si  quid 
placidius  effluxit.  Noluut  sine  salebra  esse  iuncturam.  30 
Virilem  putant  et  fortem  quae  aurem  inaequalitate  per- 
cutiat.     Quorumdam  non  est  compositio,  modulatio  est, 

iGadeo  blanditur  et  molliter  labitur.     Quid  de  ilia  loquar, 
in  qua  verba  difEeruntur  et  diu  exspectata  vix  ad  clausu- 


SENECA  159 

]a,i  redennt  ?  quid  ilia  in  exitii  lenta,  qualis  Ciceronis  est, 
devexa  et  molliter  detinens  nee  aliter  quam  solet,  ad  mo- 
rem  siuim  pedemque  respondens  ?  Non  tantum  in  genere 
sententiarum  vitiiim  est,  si  aut  pusillae  sunt  et  pueriles 
saut  improbae  et  plus  ansae  quam  pudore  salvo  licet;  sed 
si  floridae  sunt  et  niniis  dulces,  si  in  vanum  exeunt  et 
sine  effectu  nihil  amplius  quam  sonant.  Haec  vitia  unus  17 
aliquis  inducit  sub  quo  tunc  eloquentia  est,  ceteri  imi- 
tantur  et  alter  alteri  tradunt;  sic  Sallustio  vigente  ampu- 

lotatae  sententiae  et  verba  ante  exspectatum  cadentia  et 
obscura  brevitas  fuere  pro  cultu.  L.  Arruntius,  vir  rarae 
frugalitatis  qui  historias  belli  Punici  scripsit,  fuit  Sallu- 
stianus  et  in  illud  genus  nitens.  Est  apud  Sallustium : 
'exercitum  ar^ento  fecit,' id  est,  pecunia  paravit.     Hoc 

15  Arruntius  amare   coepit,    posuit  illud  omnibus  paginis. 
Dicit  quodam  loco:  'fugam  nostris  fecere.'     Alio  loco: 
'Hiero,  rex  Syracusanorum,  bellum  fecit.'    Et  alio  loco  : 
'  quae  audita  Panliormitanos  dedere  Romanis  fecere.'    Gu- 18 
stum  tibi  dare  volui,  totus   his  contexitur   liber.     Quae 

20  apud  Sallustium  rai*a  fuerunt,  apud  hunc  crebra  sunt  et 
paenc  continua,  nee  sine  causa  ;  ille  enim  in  haec  incide- 
bat,  at  hie  ilia  quaerebat.     Vides  autem,  quid  sequatur, 
ubi  alicui  vitium  pro  exemplo  est.     Dixit  Sallustius  :  aquis  19 
hiemantibus.     Arruntius  in  primo  libro  belli  Punici  ait : 

25 '  repente  hiemavit  tempestas.'  Et  alio  loco  cum  diccre  vel- 
let  frigidum  annum  f uisse,  ait:  '  totus  hiemavit  annus.'  Et 
alio  loco:  '  inde  sexagintaonerarias  levis  praeter  militem  et 
necessaries  nautarum  hiemante  aquilone  misit.'  Non  de- 
sinit  omnibus  locis  hoc  verbum  infulcire.     Quodam  loco 

30  dicit  Sallustius  :  '  inter  arma  civilia  aequi  bonique  famas 
petit.'    Arruntius  non  temperavit,  quo  minus  primo  statim 
libro  poneret:  '  ingentes  esse  famas  de  Regulo.'    Haec  ergo  20 
et  eiusmodi  vitia  quae  alicui  impressit  imitatio,  non  sunt 
indicia  luxuriae  nee  auimi  conrupti ;   propria  enim  esse 


IGO  SENECA 

debent  et  ex  ipso  nata,  ex  quibns  tu  aestimes  alicnius 
adfectus.     Iracundi  hominis  iracunda  oratio  est,  conmoti 

21  nimis  incitata,  delicati  tenera  et  fluxa.  Quot  vides  istos 
sequi  qui  ant  veil  ant  barbam  ant  intervellunt,  qui  labra 
pressius  tondent  et  abradunt  servata  et  submissa  cetera  5 
parte,  qui  lacernas  coloris  improbi  sumunt,  qui  perlncen- 
tem  togam,  qui  nolunt  facere  quidquam  quod  hominum 
oculis  transire  liceat  ?  inritant  illos  et  in  se  advertunt. 
Volunt  vel  reprehendi,  duni  conspici.  Talis  est  oratio 
Maecenatis  omniumque  aliorum  qui  non  casu  errant  sed  10 

22scientes  volentesque.  Hoc  a  magno  animi  malo  oritur. 
Quomodo  in  vino  non  ante  lingua  titubat  quam  mens  cessit 
oneri  et  inclinata  vel  perdita  est,  ita  ista  oratio  quid  aliud 
quam  ebrietas  ?  nuUi  molesta  est,  nisi  animus  labat ;  ideo 
ille  curetur,  ab  illo  sensus,  ab  illo  verba  exeunt,  ab  illo  15 
nobis  est  habitus,  vultus,  incessus.  Illo  sano  ac  valente 
oratio  quoque  robusta,  fortis,  virilis  est,  si  ille  procubuit, 
et  cetera  ruinam  secuntur.        -x^ 


i 


Apocolocyniosis. 

1.  Quid  actum  sit  in  caelo  ante  diem  in  idus  Octobris  1 
anno  novo,  initio  saeculi  felicissimi,  volo  memoriae  tradere. 
Nihil  nee  offensae  nee  gratiae  dabitur.     Haec  ita  vera.     Si 

5  quis  quaesiverit  unde  sciam,  primum,  si  noluero,  non  re- 
spondebo.  Quis  coacturus  est  ?  ego  scio  me  liberum  fac- 
tum, ex  quo  suum  diem  obiit  ille  qui  verum  proverbium 
fecerat,  ant  regem  aut  fatuum  nasci  oportere.  Si  libuerit 
respondere,  dicam  quod  mihi  in  buccam  venerit.     Quis 

louraquam  ab  historico  iuratores  exegit  ?  tamen  si  necesse 
fuerit  auctorem  producere,  quaerito  ab  eo  qui  Drusillam 
euntem  in  caelum  vidit :  idem  Claudium  vidisse  se  dicet 
iter  facientem  'non  passibus  acquis.'  Velit,  nolit,  necesse 
est  illi  omnia  videre  quae  in  caelo  aguntur :  Appiae  viae 

15  curator  est  qua  scis  et  divum  Augustnm  et  Tiberium  Cae- 
sarem  ad  deos  isse.  Ilunc  si  interrogaveris,  soli  narrabit ; 
coram  pluribus  numquam  verbum  faciet.  Nam  ex  quo  in 
senatu  iuravit  se  Drusillam  vidisse  caelum  ascendentem  et 
illi  pro  tarn  bono  nuntio  nemo  credidit  verbis  conceptis 

2oadtirmuvit  se  non  indicaturum,  etiamsi  in  medio  foro 
homiuem  occisum  vidisset.  Ab  lioc  ego  quae  turn  audivi, 
certa,  clara  adfero,  ita  ilium  salvum  et  felicem  habeam. 

2.  lam  Phoebus  breviore  via  contraxerat  orbcm  2 
Lucis  et  obscuri  crescebant  tempora  somni, 

25  lamque  suum  victrix  augebut  Cynthia  rognum 

Et  deformis  hiems  gratos  carpcbat  honores 
Divitis  autumni  iussoque  sencscere  Bacclio 
Carpebat  raras  serus  vindemitor  uvas. 
11 


163  SENECA 

Puto  magis  iutellegi,  si  dixero  :  mensis  erat  October,  dies 
III  idiis  Octobris.  Horam  non  possum  certain  tibi  di- 
cere,  facilius  inter  pliilosophos  quam  inter  horologia  con- 
veniet,  tamen  inter  sextam  et  septimam  erat.  'Nimis 
rustice/  inquies,  'cum  omnes  poetae,  non  contenti  ortuss 
et  occasus  describere,  etiam  medium  diem  inquietent,  tu 
sic  transibis  horam  tarn  bonam  ?' 

lam  medium  curru  Plioebua  diviserat  orhem 
Et  propior  nocti  fessas  quatiehat  liabenas 
Ohliquo  jlexam  deducens  tr'Cimite  lucem.  lo 

3  Claudius  animam  agere  coepit  nee  invenire  exitum  pote- 
rat.  Tum  Mercurius,  qui  semper  ingenio  eius  delectatus 
esset,  unam  e  tribus  Parcis  seducit  et  ait :  'Quid,  femina 
crudelissima,  liominem  miserum  torqueri  pateris  ?  nee 
umquam  tam  diu  cruciatus  cesset  ?  annus  sexagesimus  i5 
quartus  est  ex  quo  cum  anima  luctatur.  Quid  huic  et  rei 
publicae  invides?  paterc  mathematicos  aliquando  veruni 
dicere  qui  ilium  ex  quo  princeps  factus  est,  omnibus  annis, 
omnibus  meusibus  efferunt.  Et  tamen  non  est  mirum  si 
errant  et  horam  eius  nemo  novit ;  nemo  enim  umquam  20 
ilium  natum  putavit.     Eac  quod  faciendum  est : 

Dede  neci,melior  vacua  sine  regnet  in  aula.' 
Sed  Clotho:  *  ego  mehercules,'  inquit,  'pusillum  temporis 
adicere  illi  volebam,  dum  hos  pauculos  qui  supersunt,  civi- 
tate  donaret' — constituerat  enim  omnis  Graecos,  Gallos,  25 
Hispanos,  Britannos  togatos  videre — '  sed  quoniam  placet 
aliquos  peregrinos  in  semen  relinqui  et  tu  ita  iubes  fieri, 
fiat/     Aperit  tum  capsulam  et  tris  fusos  j^rofert :  unus 
erat  Augurini,  alter  Babae,  tertius  Claudii.    '  Hos/  inquit, 
'tris  uno  anno  exiguis  intervallis  temporum  divisos  moriso 
iubebo,  nee   ilium  incomitatum  dimittam.     Non  oportet 
enim  eum  qui  modo  se  tot  milia  hominum  sequentia  vide- 
bat,  tot  praecedentia,  tot  circumfusa,  subito  solum  desti- 
tui.     Contentus  erit  his  interim  convictoribus/ 


SENECA  163 

Haec  ait  et  turpi  convolvens  stamina  fuso  4 

Abrupit  stolidae  regalia  tempora  vitae. 

At  Lachesis  redimita  comas,  ornata  capillos, 

Pieria  criiiem  lauro  frontemque  coronans 

5         Candida  de  niveo  subtemina  vellere  sumit 
Felici  moderanda  manu  quae  ducta  colorem 
Adsumpsere  novum.     Mirantur  pensa  sorores  : 
Mutatur  vilis  pretioso  lana  metallo, 
Aurea  formoso  descendunt  saecula  filo. 

10         Nee  modus  est  illis,  felicia  vellera  ducunt 

Et  gaudent  implere  manus,  sunt  dulcia  pensa. 
Sponte  sua  festinat  opus  nulloque  labore 
Mollia  contorto  descendunt  stamina  f  aso. 
Vincunt  Tithoni,  vincunt  et  Nestoris  annos. 

15         Phoebus  adest  cantuque  iuvat  gaudetque  futuris 

Et  laetus  nunc  plectra  movet,  nunc  pensa  ministrat. 
Detinet  intentas  cantu  fallitque  laborem. 
Dumque  nimis  citharam  fraternaque  carminalaudant. 
Plus  solito  ncvere  manus  humanaque  fata 

20         Laudatum  transcendit  opus.     'Ne  demite,  Parcac,' 
Plioebus  ait,  'vincat  mortalis  tempora  vitae 
Ille  mihi  similis  vultu  similisque  decore 
Nee  cantu  ncc  voce  minor.     Felicia  lassis 
Saecula  praestabit  legumque  silentia  rumpet. 

25         Qualis  discutiens  fugientia  Lucifer  astra 

Aut  qualis  surgit  redeuntibus  Hesperns  astris, 
Qualis  cum  primum  tenebris  Aurora  solutis 
Induxit  rubicunda  diem,  Sol  adspicit  orbem 
Lucidus  et  primos  a  carcere  concitat  axis  : 

30         Talis  Caesar  adest,  talem  iam  Roma  Neronem 
Adspiciet.     Flagrat  nitidus  fulgore  remisso 
Vultus  et  adfuso  cervix  formosa  capillo.' 
Haec   Apollo.      At   Lachesis  quae    et  ipsa   homini   for- 
mosissimo    faveret,   fecit    ilia    plena    manu,    et    Neroni 


164  SENECA 

mnltos  aimos  cle  suo  donat.  Claudinm  autem  iubent 
omnes 

^aiporrac,  ev<pr]idovi'Tci^  EKTrefnreiv  ho^wv. 

Et  ille  quidem  animam  ebulliit,  et  ex  eo  desiit  vivere  videri. 
Expiravit  autem  dum  comoedos  audit,  ut  scias  me  nons 
sine  causa  illos  timere  [.  .  .] 

5  Quae  in  terris  postea  sint  acta,  supervacuum  est  referre. 
Scitis  enim  optime,  nee  periculum  est  ne  excidant  memo- 
riae quae  gaudium  publicum  impresserit  :  nemo  felicitatis 
suae  obliviscitur.     In  caelo  quae  acta  sint,  audite ;  fides  lo 
penes  auctorem  erit.     Xuntiatur  lovi  venisse  quemdam 
bonae  staturae,  bene  canum  ;  nescio  quid  ilium  minari, 
adsidue  enim  caput   movere ;    pedem   dextrum   traliere. 
Quaesisse  se  cuius  nationis  esset ;  respondisse  nescio  quid, 
perturbato  sono  et  voce  conf usa ;  non  intellegere  se  lin-  is 
guam  eius,  nee  Graecum  esse  nee  Romanum  nee  ullius 
gentis  notae.     Turn  luppiter  Herculem  quia  totura  orbeni 
terrarum  pererraverat  et  nosse  videbatui*  omnis  nationes, 
iubet   ire   et    explorare   quorum    hominum   esset.     Turn 
Hercules  primo  adspectu  sane  perturbatus  est,  ut  qui  etiam  20 
non  omnia  monstra  timuerit.     Vt  vidit  novi  generis  faci- 
em,  insolitum  incessum,  vocem  nullius  terrestris  animalis 
sed  qualis  esse  marinis  beluis  solet,  raucam  et  implieatam, 
putavit  sibi  tertium  decimnm  laborem  venisse.     Diligen- 
tius  intuenti  visus  est  quasi  homo.      Accessit  itaque  etas 
quod  facillimura  fuit  Graeculo,  ait : 

tLq    TTO^EV    e'iQ    ai'Cpijv;    TTU^L    TOl    TTcXlQ    })Ce    TOKljeQ  j 

Claudius  gaudet  esse  illic  philologos  homines,  sperat  fu- 
turum  aliquem  historiis  suis  locum.  Itaque  et  ipse  Ho- 
merico  versu  Caesarem  se  esse  significaus,  ait :  30 

IXtO'&ei'  yu£  (pepu))'  ayf/joc  KiKoreatri  TriXaaffer. 

Erat  autem  sequens  versus  verier,  aeque  Homericus  : 

iu^a  0'  tyu)  iroXiv  tTrpa^ov,  &Xe(Ta  S"  avrovc. 

6  Et  imposuerat  Herculi  minime  vafro,  nisi  fuisset  illic 


SENECA  165 

Febris  quae  fano  suo  relicto  sola  cum  illo  venerat  :  ceteros 
omnis  deos  Romae  reliquerat.  '  Iste/  inquit,  *  mera  men- 
dacia  narrat.  Ego  tibi  dico  quae  cum  illo  tot  annis  vixi : 
Luguduni  uatus  est.  Marci  municipem  vides.  Quod  tibi 
snarro,  ad  sextum  decimum  lapidem  natus  est  a  Vienna, 
Gallus  germanus.  Itaque  quod  Galium  facere  oportebat, 
Romam  cepit.  Hunc  ego  tibi  recipio  Luguduni  natum, 
ubi  Licinus  multis  annis  regnavit.  Tu  autem  qui  plura 
loca  calcasti  quam  ullus  mulio  perpetuarius,  scire  debes 
10  multa  milia  inter  Xanthum  et  Rhodanum  interesse.'  Ex- 
candescit  hoc  loco  Claudius  et  quanto  potest  murmure 
irascitur.  Quid  diceret,  nemo  intellegebat,  ille  autem 
Febrim  duci  iubebat.  Illo  gestu  solutae  manus  et  ad  hoc 
unum  satis  firmae  quo  decollare  homines  solebat,  iusserat 
isilli  collum  praecidi.  Putares  omnis  illius  esse  libertos  : 
adeo  ilium  nemo  curabat.  Tum  Hercules,  'audi  me,' 
inquit,  '  tu  desine  fatuari.  Venisti  hue,  ubi  mures  ferrum  7 
rodunt.  Citius  mihi  verum,  ne  tibi  alogias  excutiam.' 
Et  quo  terribilior  esset,  tragicus  fit  et  ait : 
20  '  Exprome  propere,  sede  qua  genitus  cluas. 

Hoc  ne  peremptus  stipite  ad  terram  accidas ; 

Haec  clava  reges  saepe  mactavit  feros. 

Quid  nunc  profatu  vocis  incerto  sonas  ? 

Quae  patria,  quae  gens  mobile  eduxit  caput  ? 
25  Edissere.     Equidem  regna  tergemini  petens 

Louginqua  regis,  unde  ab  Hesperio  mari 

Inachiam  ad  urbem  nobile  advexi  pecus, 

Vidi  duobus  inminens  fluviis  iugum, 

Quod  Phoebus  ortu  semper  obverse  videt, 
30  Vbi  Rhodanus  ingens  amne  praerapido  fluit, 

Ararque  dubitans  quo  suos  cursus  agat, 

Tacitus  quietis  adluit  ripas  vadis. 

Estne  ilia  tellus  spiritus  altrix  tui  ?' 
Haec  satis  animose  et  fortiter.  nihilo  minus  mentis  suae 


166  SENECA 

non  est  et  timet  fxwpov  irXriyhv.  Claudms  ut  vidit  virum 
valentem,  oblitus  nngarum  intellexit  neminem  Romae 
sibi  parem  fuisse,  illic  non  habere  se  idem  gratiae : 
galliim  in  suo  sterquilino  plurimum  posse.  Itaque  quan- 
tum intellegi  potuit,  haec  visus  est  dicere  :  *  ego  te,  for-  5 
tissime  deorum  Hercule,  speravi  mihi  adfuturum  apud 
alios  et,  si  qui  a  me  notoreni  petisset,  te  fui  nominaturus 
qui  me  optime  nosti.  Nam  si  memoria  repetis,  ego  eram 
qui  Tiburi  ante  templum  tuum  ius  dicebam  totis  diebus 
mense  lulio  et  Augusto.  Tu  scis,  quantum  illic  miseri-10 
arum  tulerim,  cum  causidicos  audirem  diem  et  noctem, 
in  quos  si  incidisses.  valde  fortis  licet  tibi  videaris,  ma- 
luisses  cloacas  Augeae  purgare  :  multo  plus  ego  stercoris 
8  exhausi,     Sed  quoniam  volo'  .  .  . 

'Non   mirum  quod   in  curiam  impetum   fecisti :   nihil  15 
tibi  clausi  est.     Modo  die  nobis,  qualem  deum  istum  fieri 
Velis.      'ETTicowpetoc  ^eoQ  non  potest  esse  :   ovte   alroQ  vpayfiaT 
c'xet  ovTE  ciXXoiQ  Trape)(^Ei ;  Stoicus  ?  quomodo  potest  rotundus 
esse,  ut  ait  Varro,  sine  capite,  [.  •  •]  ^  ®st  aliquid  in  illo 
Stoici  dei,  iam  video  :  nee  cor  nee  caput  habet.     Si  me-  20 
hercules  a  Saturno  petisset  hoc  beneficium    cuius  men- 
sem toto  anno  celebravit  Saturnalicius  princeps,  non  tulis- 
set  illud,  nedum  ab  love  quern  quantum  quidem  in  illo 
fuit,  damnavit  iucesti.     Silanum  enim,  generum  suum, 
occidit  propterea  quod  sororem  suam,  festivissimam  om-  25 
nium  puellarum  quam  omnes  Venerem  vocarent,  maluit 
lunonem  vocare.   "Quare,"  inquit,  ''quaeroenim,  sororem 
suam  ?"    Stulte,  stude  :   Athenis  dimidium  licet,  Alexan- 
driae  totum.    "Quia  Romae,"  inquis,  "  mures  molas  lin- 
gunt."     Hie  nobis  curva  conriget  ?  quid  in  cubiculo  suo  30 
faciat,  nescit,  et  iam  "  caeli  scrutatur  plagas"?  Deus  fieri 
vult :  parum  est  quod  templum  in  Britannia  habet  quod 
hunc   barbari    colunt   et   ut    deum   orant    /uwpoD    eviXa-ov 
tv)(^e1i'  ?' 


SENECA  167 

Tandem  lovi   venit  in  mentem,  privatis  intra  curiam  9 
morantibus  non  licere  sententiam  dicere  nee  disputare. 
'Ego/'  inquit,  'patres  conscripti,  interrogare  vobis  permi- 
seram,  vos  mera  mapalia  fecistis.     Volo  ut  servetis  disci- 

splinam  curiae.  Hie  qualiscunque  est,  quid  de  nobis  ex- 
istimabit  ?'  illo  dimisso  primus  interrogatur  sententiam 
lanus  pater.  Is  designatus  erat  in  Kal.  lulias  postmeri- 
dianus  consul,  homo  quantumvis  vafer,  qui  semper  videt 
iifia  TTpufrau)  icai  oVtmrw.     Is  multa  diserte,  quod  in  foro  vive- 

10  bat,  dixit  quae  notarius  persequi  non  potuit  et  ideo  non 
refero,  ne  aliis  verbis  ponam  quae  ab  illo  dicta  sunt.  Multa 
dixit  de  magnitudine  deorum  :  non  debere  hunc  vulgo 
dari  honorem.  '  Olim,'  inquit,  'magna  res  erat  deum 
fieri,  iam  famam  mimum  fecistis.      Itaque  ne  videar  in 

15  personam,  non  in  rem  dicere  sententiam,  censeo  ne  quis 
post  hunc  diem  deus  fiat  ex  his  qui  apovprjQ  tcapirov  tlovaiv 
aut  ex  his  quos  alit  i^eidwpoc  apuvpa.  Qui  contra  lioc  se- 
natus  consultum  deus  factus,  fictus  pictusve  erit,  eum 
dedi  Larvis  et  proximo  munere  inter  novos  auctoratos  fe- 

aorulis  vapulare  placet.'  Proximus  interrogatur  sententiam 
Diespiter,  Vicae  Potae  filius,  et  ipse  designatus  consul, 
nummulariolus  ;  hoc  quaestu  se  sustinebat,  vendere  civi- 
tatulas  solebat.  Ad  hunc  belle  accessit  Hercules  et  auri- 
culam  illi  tetigit.     Censet   itaque  in  haec  verba  :  'cum 

25  divus  Claudius  et  divum  Augustum  sanguine  contingat 
nee  minus  divam  Augustam  aviam  suam,  quam  ipse  deam 
esse  iussit,  longeque  omnis  mortalis  sapientia  antecellat, 
sitque  e  re  publica  esse  aliquem  qui  cum  liomulo  possit 
"ferventia  rapa  vorare,"  censeo  uti  divus  Claudius  ex  hac 

30  die  deus  sit,  ita  uti  ante  eum  qui  optimo  iure  factus  sit, 
eamque  rem  ad  metamorphoses  Ovidi  adiciendam.'  Variae 
erant  sententiae  et  videbatur  Claudius  sane  iam  vin- 
cere.  Hercules  enim,  qui  videret  ferrum  suum  in  igne 
esse,  modo  hue,  modo  illuc  cursabat  et  aiebat :  'noli  mihi 


168  SENECA 

invidere,  mea  res  agitur ;  cleinde  tu  si  quid  volueris,  in 
vicem  faciam  :  manus  manum  lavat/ 

10  Tunc  divus  Augustus  surrexit  sententiae  suae  loco  di- 
cendae  et  summa  facundia  disseruit :  'ego,'  inquit,  'patres 
conscripti,  vos  testis  habeo,  ex  quo  deus  factus  sum,  5 
nullum  me  verbum  fecisse  :  semper  meum  negotium  ago. 
Sed  non  possum  amplius  dissimulare  et  dolorem  quern 
graviorem  pudor  facit,  continere.  In  lioc  terra  marique 
pacem  peperi  ?  ideo  civilia  bella  compescui  ?  ideo  legibus 
urbem  f undavi,  operibus  ornavi,  ut  —  quid  dicam,  patres  10 
conscripti,  non  invenio  :  omnia  infra  indignationem  verba 
sunt.  Confugiendum  est  itaque  ad  Messalae  Corvini 
illam  sententiam  "  pudet  imperii."  Hie,  patres  conscripti, 
qui  vobis  non  posse  videtur  mnscam  excitare,  tam  facile 
homines  occidebat  quam  canis  adsidit.  Sed  quid  ego  deis 
tot  ac  talibus  viris  dicam  ?  non  vacat  deflere  publicas  cladis 
intuenti  domestica  mala.  Itaque  ilia  omittam,  liaec  refe- 
ram  ;  nam  etiam  si  soror  mea  nescit,  ego  scio  :  iyywv  yow 
KVTifir)g.  Iste  quem  videtis,  per  tot  annos  sub  meo  nomine 
latens,  banc  mihi  gratiam  rettulit,  ut  duas  lulias  pro- 20 
neptes  meas  occideret,  alteram  ferro,  alteram  fame  ;  unum 
abnepotem  L.  Silanum,  videris  luppiter  an  in  causa 
mala,  certe  in  tua,  si  aecus  futurus  es.  Die  mihi, 
dive  Claudi,  quare  quemquam  ex  his  quos  quasque  occi- 
disti,  antequam  de  causa  cognosceres,  antequam  audires,  25 

11  damnasti  ?  hoc  ubi  fieri  solet  ?  in  caelo  non  fit.  Ecce 
luppiter  qui  tot  annos  regnat,  uni  Volcano  crus  fregit 
quem 

et  iratus  fuit  uxori  et  suspendit  illam  :  numquid  occidit  ?3o 
tu  Messalinam,  cuius  aeque  avunculus  maior  eram  quam 
tuus,  occidisti.     "Nescio,"  inquis.     Di  tibi  male  faciant : 
adeo  istuc  turpius  est  quod  nescisti  quam  quod  occidisti. 
C.  Caesarem  non  desiit  mortuum  persequi.     Occiderat  ille 


SENECA  169 

socerum,  hie  et  generum.  Gaius  Crassi  filium  vetuit 
Magnnm  vocari,  hie  nomen  illi  reddidit,  caput  tulit. 
Occidit  in  una  domo  Crassum,  Maguiim,  Scribouiam, 
Tristionias,  Assarionem,  nobilis  tamen,  Crassum  vero  tarn 
5  fatuum,  ut  etiam  regnare  posset.  Hunc  mine  deum  facere 
vultis  ?  videte  corpus  eius  dis  iratis  natum.  Ad  sum- 
mam,  tria  verba  eito  dicat  et  servum  me  ducat.  Hunc 
deum  quis  colet  ?  quis  credet  ?  dum  talis  deos  facitis, 
nemo  vos  deos  esse  credet.     Summa  rei,  patres  conscripti, 

10  si  honeste  me  inter  vos  gessi,  si  nulli  clarius  respondi, 
vindicate  iniurias  meas.  Ego  pro  sententia  mea  hoc  cen- 
seo/  atque  ita  ex  tabelhi  recitavit:  'quando  quidem  divus 
Chiudius  occidit  socerum  suum  Appium  Silanum,  generos 
duos  Magnum   Pornpeium  et  L.  Silanum,  socerum  filiae 

15  suae  Crassum  Frugi,  hominem  tam  similem  sibi  quam  ovo 
ovum,  Scriboniam  socrum  filiae  suae,  uxorem  suam  Mes- 
salinam  et  ceteros  quorum  numerus  iniri  non  potuit,  placet 
mihi  in  eum  severe  animadverti  nee  illi  rerum  iudican- 
darum  vacationem  dari  eumque  quam  primum  exportari 

20  et  caelo  intra  triginta  dies  excedere,  Olympo  intra  diem 
tertium.' 

Pedibus  in  lianc  sententiam  itum  est.     Nee  mora,  Cyl- 
lenius  ilium  colo  obtorto  trahit  a  caelo 

lUuc  uncle  negant  redire  quemquam. 

25  Dum  descendunt  per  viam  sacram,  interrogat  Mercurius,  12 
quid  sibi  velit  ille  concursus  hominum,  num  Claudii  funus 
esset  ?  et  erat  omnium  formosissimum  et  impensa  cura, 
plane  ut  scires  deum  eiferri :  tubicinum,  cornicinum,  om- 
nis  generis  aeneatorum  tanta  turba,  tantus  concentus,  ut 

30  etiam  Claudius  audirc  posset.  Omnes  laeti,  hilarcs  ;  po- 
pulus  Romanus  ambulabat  tamquani  liber.  Agatho  et  pauci 
causidici  plorabant,  sed  plane  ex  animo.  lurisconsulti  e 
tenebris  procedcbant,  pallidi,  graciles,  vix  animam  ha- 
bentes,  tamquam  qui  tum  maxime  reviviscerent.     Ex  his 


170  SENECA 

nnus  cnm  vidisset  capita  conferentes  et  fortunas  suas 
deplorantes  causidicos,  accedit  et  ait:  'dicebam  vobis, 
non  semper  Saturnalia  erunt/  Claudius  ut  vidit  funus 
suum,  iutellexit  se  mortuum  esse.  Lugenti  enim  fieyaXi]- 
yopiq.  nenia  cautabatur  anapaestis  :  s 

Fundite  fletus,  edite  planctus, 

Resonet  tristi  clamore  forum  : 

Cecidit  pulchre  cordatus  homo, 

Quo  non  alius  fuit  in  toto 

Fortior  orbe.  lo 

Ille  citato  vincere  cursu 

Poterat  celeres,  ille  rebellis 

Fundere  Parthos  levibusque  scqui 

Persida  telis,  certaque  manu 

Tendere  nervum  qui  praecipites  15 

Vulnere  parvo  figerei  hostis, 

Pictaque  Medi  terga  fugacis. 

Ille  Britannos  ultra  noti 

Litora  ponti 

Et  caeruleos  scuta  Brigantas  20 

Dare  Eomuleis  colla  catenis 

lussit  et  ipsum  nova  Romanae 

lura  securis  tremere  Oceanum. 

Deflete  virum^  quo  non  alius 

Potuit  citius  discere  causas,  25 

Vna  tantum  parte  audita, 

Saepe  et  neutra.     Quis  nunc  index 

Toto  lites  audiet  anno  ? 

Tibi  iam  cedet  sede  relicta 

Qui  dat  populo  iura  silenti,  30 

Cretaea  tenens  oppida  centum. 

Caedite  maestis  pectora  palmis, 

0  causidici,  venale  genus. 

Vosque  poetae  lugete  novi, 


SENECA  171 

Vosque  iu  primis  qui  concusso 
Magna  parastis  lucra  fritillo. 
Delectabatur  laudibns  suis  Claudius  et  cnpiebat  diutiusl^ 
spectare.     Illicit  illi  nianuni  TalthybiuS;,  deorum  nuntius, 
set  trahit  capite  obvoluto,  iie  quis  eum  possit  agiioscere, 
per  campuni  Martium  et  inter  Tiberim   et  viani  tectam 
descendit  ad  inferos.    Antecesserat  iam  compendiaria  Nar- 
cissus libertus  ad  patronum  excipiendum  et  venienti  niti- 
dus,  ut  erat  a  balneo,  occurrit  et  ait:   'quid  di  ad  homi- 

10 lies  ?'  'celerius  i/inquit  Mercurius,  'et  venire  nos  nuntia.' 
Dicto  citius  Narcissus  evolat.  Omnia  proclivia  sunt,  fa- 
cile descenditur.  Itaque  quamvis  podagricus  esset,  mo- 
mento  temporis  pervenit  ad  ianuani  Ditis,  ubi  iacebat 
Cerberus  vel,  ut  ait  Horatius,  'belua  centiceps,'     Pusil- 

i5lum  perturbatur — subalbam  caiiem  in  deliciis  habere  ad- 
sueverat — ut  ilium  vidit  canem  nigrum,  villosum,  sane 
non  quern  velis  tibi  in  tenebris  occurrere.  Et  magna 
voce  'Claudius,'  inquit,  'veniet.'  Cum  plausu  procedunt 
cantantes:  eu/y/y/v-a/ifi',  o-nyj^a/po/iei'.    Hie  erat  C.  Silius  consul 

20  designatus,  luncus  praetorius,  Sex.  Traulus,  M.  Helvius, 
Trogus,  Cotta,  Vettius  Valens,  Fabius,  equites  Romani 
quos  Narcissus  duci  iusserat.  Medius  erat  in  hac  cantan- 
tium  turlxi  Mnester  pantomimus  quern  Claudius  decoris 
causa  minorem  fecerat.    Ad  Messalinam — cito  rumor  per- 

25crebuit  Claudium  venisse  —  convolant :  primi  omnium 
liberti  Polybius,  Myron,  Harpocras,  Ampliaeus,  Pliero- 
nactus  quos  Claudius  omnis,  necubi  imparatus  esset, 
praemiserat.  Delude  praefecti  duo  lustus  Catonius  et 
Rufrius  Pollio.     Deinde  amici  Saturninus  Lusius  et  Pedo 

;!oPompeius  et  Lupus  et  Celer  Asinius,  consulares.  Novis- 
sime  fratris  filia,  sororis  filia,  generi,  soceri,  socrus,  om- 
nes  plane  consanguinei.  Et  agmine  facto  Claudio  oc- 
curruiit.  Quos  cum  vidisset  Claudius,  exclamat  :  Tror-a 
tpiXwy  irXiipi],  'quomodo  liuc  venistis  ?'  turn  Pedo  Pompeius  : 


172  SENECA 

'  quid  dicis,  homo  crudelissime  ?  quaeris  quomodo  ?  quis 
enini  nos  alius  hue  misit  quam  tu,  omnium  amicorum  in- 
terfector  ?  in  ius  eamus ;  ego  tibi  hie  sellas  ostendam/ 
U     Ducit  ilium  ad  tribunal  Aeaci.     Is  lege  Cornelia  quae 
de  sicariis  lata  est  quaerebat.     Postulate  nomen  eius  reci-5 
piat ;  edit  subseriptionem  :  oceisos  senatores  xxxv,  equi- 
tes  K.  ccxxi,  eeteros  6W  ;po^a^oc  re  kovlq  te.     Advocatum 
Claudius  non  invenit.     Tandem  procedit  P.  Petronius,  ve- 
tus  eonvictor  eius,  homo  Claudiana  lingua  disertus,  et  po- 
stulat  advocationem.     Non  datur.     Aceusat  Pedo  Pompe-  lo 
ius  magnis  clamoribus.    Incipit  patronus  velle  respondere. 
Aeaeus,  homo  instissimus,  vetat  et  ilium  altera   tantum 
parte  audita  eondemnat  et  ait :  a'lKt  ttu^oi  to.  t  'ipEt,E,  2«V»j  f:' 
iBs'ia  yivoiTo.     Ingens    silentium  factum  est.     Stupebant 
omnes  novitate  rei  adtoniti,  negabant  hoe  umquam  faetum.  15 
Claudio  magis  iniquum  videbatur  quam  novum.    De  genere 
poenae  diu  disputatum  est,  quid  ilium  pati  oporteret. 
Erant  qui  dicerent,  Sisyphum  satis  diu  laturam  fecisse, 
Tantalum  siti  periturum  nisi  illi  suecurreretur,  aliquando 
Ixionis  miseri  rotam  sufflaminandam.     Non  placuit  ulli  20 
ex  veteranis  missionem  dari,  ne  vel  Claudius  umquam  si- 
mile speraret.     Placuit  novam  poenam  constitui  debere, 
excogitandum  illi  laborem  inritum  et  alieuius  cupiditatis 
speciem  sine  effectu.    Tum  Aeaeus  iubet  ilium  alea  ludere 
pertuso  fritillo.      Et  iam  coeperat  fugicntis  semper  tes-25 
seras  quaerere  et  nihil  proficere  : 
15  Nam  quotiens  missurus  erat  resonante  fritillo, 

Utraque  subducto  fugiebat  tessera  fundo. 
Cumque  recollectos  auderet  mittere  talos, 
Fusuro  similis  semper  semperque  petenti,  30 

Decepere  fidem  :  refugit  digitosque  per  ipsos 
Fallax  adsiduo  dilabitur  alea  furto. 
Sic  cum  iam  summi  tanguntur  culmina  mentis, 
Inrita  Sisyphio  volvuntur  pondera  eollo. 


SENECA  173 

Adparuit  subito  C.  Caesar  et  petere  ilium  in  servitutem 
coepit ;  producit  testis  qui  viderant  ab  illo  flagris,  ferulis, 
colapliis  vapulantem.  Adindicatiir  C.  Caesari ;  Caesar 
ilium  Aeaco  donat.  Is  Meiiaiidro  liberto  suo  tradidit,  ut 
5  a  coguitionibus  esset. 


PLINY  THE  ELDER 

C.  Plinius  Secuxdus  was  born  at  Coraum,  in  upper  Italy,  in  23 
A.D.,  and  perislied  in  the  eruption  of  Vesuvius  in  79  a.d.  In  spite 
of  bis  multifarious  duties  as  a  soldier  and  ofiicial  in  many  parts  of 
the  empire,  be  yet  found  time  to  develop  a  most  prolific  literary  ac- 
tivity. His  works,  enumerated  in  a  letter  of  the  younger  Pliny 
(III.,  5)  were:  De  iaciilatione  eqnestri,  De  vifa  Pomponi  Secundi,  Bel- 
loriim  Germaniae,  libri  XX.  ;  Studios'),  in  tbree  books,  a  work  similar 
in  aimtoQuintilian's/Hsf/7«/('o  Oratoria;  a  bistorj'^  of  Rome,  in  thirty- 
one  books,  begin uing  where  Aitjidius  Bassus  left  oft"  (about  55  a.d.)  ; 
and,  finally,  the  XaturaVts  Historia,  in  thirty-seven  books,  the  only 
one  of  his  writings  which  has  survived.  It  is  an  eucycloptedia  of 
the  arts  and  sciences,  compiled  from  146  Roman  and  327  Greek 
authors,  enumerated  in  bibliographical  indices  at  the  beginning  of 
each  book.  Pliuj'  has  unfortunately  excerpted  his  sources  in  a  hasty 
and  uncritical  manner,  but,  owing  to  the  loss  of  nearly  all  of  these, 
his  work  will  ever  remain  a  storehouse  of  information  which  in 
countless  instances  is  not  accessible  elsewhere.  It  was  published  in 
77  A.D. ,  and  dedicated  to  Titus,  then  crown  prince. 

Pliny's  style  is  awkward,  uneven,  and,  when  he  attempts  higher 
flights,  rhetorical  and  not  rarely  obscure.  He  has  all  the  faults  of 
the  diction  of  Seneca  without  any  of  the  latter's  virtues,  and  thus 
furnishes  perhaps  the  most  typical  specimen  of  Silver  Latiuity. 


PLINY  THE    ELDER 


Preface. 


Libros  Naturalis  Historiae,  novicium  Camenis  Quiritinm  1 
tuortim  opus,  natos  apud  me  proxima  fetura  liceutiore 
epistula  narrare  constitui  tibi,  iucundissime  imperator — 
sit  enim  haec  tui  praefatio  verissima,  dnm  maximi  con- 

5  senescit  in  patre — namque  tu  solebas  nugas  esse  aliquid 
meas  pntare,  nt  obiter  emolliam  Catullum  conterraneum 
meum  ;  agnoscis  et  hoc  castrense  verbum.  Ille  enim,  ut 
scis,  permutatis  prioribus  syllabis  duriusculnm  se  fecit 
quam  volebat  existimari   a  Veraniolis   suis   et  Fabullis. 

10  Simul  nt  hac  mea  petnlantia  fiat  quod  proxime  non  fieri  3 
qnestus  es  in  alia  procaci  epistula  nostra,  ut  in  quaedam 
acta  exeat,  sciantque  omnes  quam  ex  aequo  tecum  vivat 
imperium,  triumphalis  et  censorius  tu  sexiesque  consul  ac  3 
tribuniciae  potestatis  particeps  et,  quod  his  nobilius  fe- 

iscisti,  dum  illud  patri  pariter  et  equestri  ordini  praestas, 
praefectus  praetorii  eius,  omniaque  liacc  rei  publicae,  et 
nobis  quidem  qualis  in  castrensi  contubernio  !  nee  quid- 
quam  in  te  mutavit  fortunae  amplitudo,  cunctis  nisi  ut 
prodesse  tantum  idem  posses  et  vellcs.     Itaque  cum  cete-4 

2oris  in  venerationem  tui  pateant  omnia  ilia,  nobis  ad  co- 
lend  um  te  familiarius  audacia  sola  superest.  Hanc  igitur 
tibi  imputabis  et  in  nostra  culpa  tibi  ignosces.  Perfricui 
faciem,  nee  tamen  profeci,  quoniam  alia  via  occurris  ingens 


176  PLINY   THE    ELDEE 

5  et  longius  etiam  submoves  ingeuii  fascibns.  Fulgiirat  in 
nullo  umquam  verins  dicta  vis  eloqueiitiae,  tribimicia 
potestas  faciindiae.  Quanto  tn  ore  ]oatris  laudes  tonas ! 
quanto  fratris  famas  !  quantns  in  poetica  es  !  o  magna  fe- 
cnnditas  animil  quemadmodnm  fratrem  quoque  imitareriss 

6  excogitasti.  Sed  haec  quis  possit  intrepidus  aestimare 
subiturus  ingenii  tui  indicium,  praesertim  lacessitnm  ? 
Neqne  enim  similis  est  condicio  publicantium  et  nomina- 
tim  tibi  dicantinm.  Turn  possem  dicere  :  quid  ista  legis, 
imperator  ?  humili  vnlgo  scripta  sunt,  agricolarum,  opi-io 
ficum  turbae,  denique  studiornm  otiosis.  Quid  te  iudiceni 
facis  ?  cum  banc  operam  condicerem,  non  eras  in  hoc 
albo.      Maiorem  te  sciebam  quam  ut  descensnrum  hue 

7putarem.  Praeterea  est  quaedam  publica  etiam  erudito- 
rum  reiectio.  Vtitur  ilia  et  M.  Tnllius  extra  omnem  in-  is 
genii  aleam  positus,  et,  quod  miremur,  per  advocatnm 
defenditur  :  nee  doctissimis.  Manium  Persium  haec  legere 
nolo,  lunium  Congum  volo.  Quod  si  hoc  Lucilius,  qui 
primus  condidit  stili  nasum,  dicendum  sibi  putavit,  Ci- 
cero mutuandum,  praesertim  cum  de  re  publica  scriberet,  20 

8  quanto  nos  causatius  ab  aliquo  iudice  defendimus  ?  Sed 
haec  ego  mihi  nunc  patrocinia  ademi  nnncupatione,  quo- 
niam  plurimum  refert,  sortiatur  aliquis  iudicem  an  eligat, 
multumque  adparatus  interest  apud  invitatum  hospitem 

9et  oblatum.  Cum  apud  Catonem,  ilium  ambitus  hostemas 
et  repulsis  tamquam  honoribus  inemptis  gaudentem,  fla- 
grantibus  comitiis  pecunias  deponerent  candidati,  hoc  se 
facere  quod  tum  pro  innocentia  rebus  humanis  summum 
esset  profitebantur.  Inde  ilia  nobilis  M.  Ciceronis  suspi- 
ratio  :  o  te  f elicem,  M.  Porci,  a  quo  rem  improbam  petere  30 
10  nemo  audet !  Cum  tribunes  adpellaret  L.  Scipio  Asiati- 
cus,  inter  quos  erat  Gracchus,  hoc  adtestabatur  vel  inimico 
iudici  se  probari  posse.  Adeo  summum  quisque  causae 
suae  iudicem  facit  quemcumque  eligit.     Vnde  provocatio 


PLINY    THE    ELDEK  177 

adpellatur.  Te  quidem  in  excelsissimo  generis  hiimanill 
fastigio  positum,  summa  eloquentia,  snmma  eruditione 
praeditum,  religio.se  adiri  etiam  a  salntuntibns  scio,  et 
ideo  cura,  ut  quae  tibi  dicantur  tui  digna  sint.  Verum 
5dis  lacte  rustici  mnltaeque  gentis  et  mola  tantum  salsa 
litant  qui  non  habent  tura,  nee  ulli  fuit  vitio  deos  co- 
lere  quoque  modo  posset.  Meae  quidem  temeritati  ac-12 
cessit  hoc  quoque,  quod  levioris  operae  hos  tibi  dedi- 
cavi  libellos.     Nam  nee  ingenii  sunt  capaces,  quod  alioqui 

10  nobis  perquam  mediocre  erat,  neque  admittunt  excessus 
aut  orationes  sermonesve  aut  casus  mirabilis  vel  eventus 
varies,  iucunda   dictu    aut   legentibus   blanda.      Sterilis  13 
materia,  rerum   natura,  hoc   est   vita,  narratur,  et   haec 
sordidissima  siii  parte,  ut  plurimarum  rerum  aut  rusti- 

iscis  vocabulis  aut  exteruis,  immo  barbaris,  etiam  cum  ho- 
noris praefatione  ponendis.     Praeterea  iter  est  non  trital4 
auctoribus  via  nee  qua  peregrinari  animus  expetat.     Nemo 
apud  nos  qui  idem  temptaverit,  nemo  apud  Graecos  qui 
unus  omnia  ea  tractaverit.     Magna  pars  studiorum  amoe- 

20uitates  quaerimus,  quae  vero  tractata  ab  aliis  dicuntur 
inmensae  subtilitatis  obscuris  rerum  in  tenebris  premun- 
tur.  lam  omnia  adtingenda  quae  Graeci  rijc  iyKv^XoTrai^elui: 
vocant,  et  tamen  ignota  aut  incerta  ingeniis  facta,  alia  vero 
ita  multis  prodita   ut   in   fastidium   sint  adducta.     Res  15 

25ardua  vetustis  novitatem  dare,  novis  auctoritatem,  obso- 
letis  nitorem,  obscuris  lucem,  fastiditis  gratiam,  dubiis 
fidem,  omnibus  vero  naturam  et  naturae  suae  omnia. 
Nobis  utique  etiam  non  adsecutis  voluisse  abunde  pul- 
chrum  atque  magnificum  est.      Equidem  ita  sentio,  pe- 16 

soculiarem  in  studiis  causam  eorum  esse  qui  difficultatibus 
victis  utilitatem  iuvandi  praetulerunt  gratiae  placendi, 
idque  iam  et  in  aliis  operibus  ipse  feci,  et  profiteor  mirari 
T.  Livium,  auctorem  celeberrimum,  in  historiarum  sua- 
rum  quas  repetit  ab  origiue  urbis  quodam  volumine  sic 

12 


178  PLINY    THE    ELDER 

orsnm :  satis  iam  sibi  gloriae  quaesitum,  et  potuisse  so 
desidere,  ni  animus  in  quiete  pasceretur  opere,  Profecto 
enim  populi  gentium  victoris  et  Romani  nominis  gloriae, 
non  suae,  composuisse  ilia  decuit.  Mains  meritum  esset 
operis  amore,  non  animi  causa,  perseverasse,  et  hoc  populo  5 

17  Romano  praestitisse,  non  sibi.  xx  rerum  dignarum  cura 
(quoniam,  ut  ait  Domitius  Piso,  thesauros  oportet  esse, 
non  libros)  lectioue  voluminum  circiter  ii  quorum  pauca 
admodum  studiosi  adtingunt  propter  secretum  materiae, 
ex  exquisitis  auctoribus  centum  inclusimus  xxxvi  volu- 10 
minibus,  adiectis   rebus  plurimis  quas  aut   ignoraverant 

ISpriores  aut  postea  invenerat  vita.  Nee  dubitamus  multa 
esse  quae  et  nos  praeterierint.  Homines  enim  sumus  et 
occupati  officiis,  subsicivisque  temporibus  ista  curamus, 
id  est  nocturnis,  ne  quis  vestrum  putet  his  cessatum  15 
horis.  Dies  vobis  impendimus,  cum  somno  valetudinem 
computamus,  vel  hoc  solo  praemio  contenti  quod,  dum 
ista,  ut  ait  M.  Varro,  musinamur,  pluribus  horis  vivimus. 

19  Profecto  enim  vita  vigilia  est.     Quibus  de  causis  atque 
difficultatibus  nihil  auso  promittere  hoc  ipsum  tu  praestas  20 
quod  ad  te  scribimus.     Hi.ec  fiducia  operis,  liaec  est  in- 
dicatura.     Multa  valde  pretiosa  ideo  videntur  quia  sunt 

20  templis  dicata.    Vos  quid  em  omnis,  patrem  te  fratremque, 
diximus  opere  iusto,  temporum  nostrorum  historiam  orsi 

a  fine  Aufidii  Bassi.     Vbi  sit  ea  quaeres  ?     Iam  pridem  25 
per  acta  sancitum  et  alioqui  statutum  erat  heredi  man- 
dare,  ne  quid  ambitioni  dedisse  vita  iudicaretur.     Proinde 
occupantibus  locum  faveo,  ego  vero  et  posteris  quos  scio 
nobiscum  decertaturos  sicut  ipsi  fecimus  cum  prioribus. 

21  Argumentum  huius  stomachi  mei  habebis  quod  in  his  vo-  30 
luminibus  auctorum  nomina  praetexui.     Est  enim  beni- 
gnum  (ut  arbitror)  et  plenum  ingenui  pudoris  fateri  per 
quos  profeceris,  non  ut  jDlerique  ex  his  quos  adtigi  fece- 

22  runt.     Scito  enim  conferentem  auctores  me  deprehendisse 


PLINY    THE   ELDER  179 

a  iuratissimis  et  proximis  veteres  transscriptos  ad  verbum 
neque  nominatos,  non  ilia  Vergiliana  virtute,  ut  certarent, 
noil  Tulliana  simplicitate  qui  de  re  pnblica  Platonis  se 
comitem  profitetur,  in  consolatione  filiae  '  Crantorem/  in- 

5 quit,  'seqnor';  item  Panaetium  de  officiis  quae  volnmina 
ediscenda,  non  modo  in  manibus  cotidie  habenda  nosti. 
Obnoxii  profecto  animi  et  infelicis  ingenii  est  deprehendi2i5 
in  furto  malle  quam  mutuum  reddere,   cum  praesertim 
sors  fiat  ex  usura.     Inscriptionis  apud  Graecos  mira  felici-24 

10  tas,  KTjpioi'  inscripsere,  quod  volebant  intellegi  favum,  alii 
Ktpag  'A/iaX-&£('af,  quod  copiae  cornu,ut  vel  lactis  gallinacei 
sperare  possis  in  volumine  liaustum,  loiu'i,  Movirai,  iraySi- 
KTai.  e.y)(^eiplCia^  Xeifiu))',  nlvat,,  fT)^eCltjy,  illSCriptioilis  propter 
quas  vadimonium  deseri   possit.     At  cum  intraveris,  di 

isdeaeque,  quam  nihil  in  medio  invenies  I     Nostri  grossi- 
ores  Antiquitatum  Exemplorum  Artiumque,   facetissimi 
Lucubrationum,  puto  quia  Bibaculus  erat  et  vocabatur. 
Paulo  minus  adserit  Varro  in  satiris   suis  Sesculixe   et25 
Flextabula.     Apud  Graecos   desiit    nugari   Diodorus,   et 

20 /3t/3\toS//(>.->jc  liistoriam  suam  inscripsit.  Apion  quidem 
grammaticus  (hie  quem  Tiberius  Caesar  cyinbalum  mundi 
vocabat,  cum  propriae  famae  tympanum  potius  videri 
posset)  inmortalitate  donari  a  se  scripsit  ad  quos  aliqua 
componebat.     Me  non  paenitet  nullum  festiviorem  exco-26 

25gitasse  titulum.  Et  ne  in  totum  videar  Graecos  insectari, 
ex  illis  mox  velim  intellegi  pingendi  fingendique  condito- 
ribus  quos  in  libellis  his  invenies  absoluta  opera  et  ilia 
quoque  quae  mirando  non  satiamur  pendenti  titulo  in- 
scripsisse,  ut  Apelles  faciebat  aut  Polyclitus,  tamquam  in- 

socohata  semper  arte  et  imperfecta,  ut  contra  iudiciorum 
varietates  supercsset   artifici  regressus   ad   veniam  velut 
emendaturo  quidquid  desideraretur,  si  non  esset  intercep- 
tus.     Quare   plenum  verecundiae  illud  est,  quod  omnia 27 
opera  tamquam  novissima  inscripsere  et  tamquam  singu- 


180  PLINY    THE   ELDEE 

lis  fiito  adempti.  Tria  non  amplius,  ut  o^nnor,  absolute 
tracluntur  inscripta  ;  ille  fecit  quae  siiis  locis  reddam. 
Quo  adparuit  summam  artis  securitatem  auctori  placuisse, 

28  et  ob  id  magna  invidia  f  uere  omnia  ea.  Ego  plane  raeis 
adici  posse  multa  confiteor,  nee  his  solis,  sed  et  omnibus  5 
quos  edidi,  ut  obiter  caveam  istos  Homeromastigas  (ita 
enim  verius  dixerim),  quoniam  audio  et  Stoicos  et  dia- 
lecticos,  Epicureos  quoque  (nam  de  gramraaticis  semper 
expectavi)  parturire  adversus  libellos  quos  de  grammatica 
edidi,  et  subinde  abortus  facere  iam  decern  annis,  cum  10 

39celerius  etiam  elephanti  pariant.  Ceu  vero  nesciam  ad- 
versus Theophrastum,  hominem  in  eloqueutia  tantum  ut 
nomen  divinum  inde  invenerit,  scripsisse  etiam  feminam, 
et  proverbium  inde  natum  suspendio  arborem  eligendi. 

30  Non  queo  mihi  tem2:)erare,  quo  minus  ad.  hoc  pertinentiais 
ipsa  censorii  Catonis  verba  ponam,  ut  adpareat  etiam  Ca- 
toni  de  militari  disciplina  conmentanti  qui  sub  Africano, 
immo  vero  et  sub  Hannibale  didicisset  militare  et  ne  Afri- 
canum  quidem  ferre  potuisset  qui  imperator  triumphuni 
reportasset^  paratos  fuisse  istos  qui  obtrectatione  alienae2o 
scientiae  famam  sibi  aucupantur.  '  Quid  enim  ?'  ait  in  eo 
volumine,  '  scio  ego  quae  scripta  sunt  si  palam  proferautur, 
multos  fore  qui  vitilitigent,  sed  ii  potissimum  qui  verae 
laudis  expertes  sunt.     Eorum  ego  orationes  sivi  praeter- 

31  fluere/  Nee  Plancus  inlepide,  cum  diceretur  Asinius  Pol- 25 
lio  orationes  in  eum  parare  quae  ab  ipso  aut  liberis  post 
mortem  Planci  ederentur,  ne  respondere  posset :  cum 
mortuis  non  nisi  larvas  luctari.  Quo  dicto  sic  repercussit 
illas,  ut  apud  eruditos  nihil  impudentius  iudicetur.  Ergo 
securi  etiam  contra  vitilitigatores  quos  Cato  eleganter  ex  30 
vitiis  et  litigatoribus  composuit  (quid  enim  illi  aliud  quam 
litigant  aut  litem  quaerunt  ?)  exequemur  reliqua  propo- 
siti. Quia  occupationibus  tuis  publico  bono  parcendum 
erat,  quid  singulis  contineretur  libris  huic  epistulae  sub- 


PLINY    THE    ELDER  181 

iunxi,  summaque  cura  ne  legendos  eos  haberes  operam 
dedi.  Tu  per  hoc  et  aliis  praestabis  ne  perlegant,  sed  ut 
qnisqne  desiderabit  aliqnid  id  taiitum  quaerat,  et  sciat 
quo  loco  inveniat.  Hoc  ante  me  fecit  in  litteris  nostris 
5  Valerius  Soranus  in  libris  quos  e7ro7rn3w»'  inscripsit. 


Booh  II. :  PUiiifs   Theological  Vietvs. 

1.   (1.)  Mundum  et  hoc  quodcumque  uomine  alio  cae- 1 
lum  adpellare  libuit  cuius    circumflexu    degunt   cuncta, 
numen  esse   credi  par   est,  aeteriium,  inmensuni,  neque 

logenitum  neque  interiturum  nriiquam.     Huius  extera  in- 
dagare  nee  interest  hominum,   nee  capit  humanae  con- 
ieotura  mentis.     Sacer  est,  aeternus,  inmensus,  totus  in  2 
toto,  immo  vero   ipse  totum,  infinitus  ac  finito  similis, 
omnium  rerum  certus  et  similis  incerto,  extra  intra  cuncta 

i5complexus  in  se,  idemque  rerum  naturae  opus  et  rerum 
ij)sa  natura.     Furor  est  mensuram  eius  animo  quosdam  3 
agitasse  atque  prodere  ausos,  alios  rursus  occasione  bine 
sumpta  aut  his  data  innumerabiles  tradidisse  mundos,  ut 
totidem  rerum  naturas  credi  oporteret,  aut,  si  una  omnes 

2oincubarent,  totidem  tamen  solis  totidemque  lunas  et  ce- 
tera etiam  in  uno  et  inmensa  et  innumerabilia  sidera, 
quasi  non  eadem  qtiaestione  semper  in  termino  cogitatio- 
nis  occursura  desiderio  finis  alicuius  aut,  si  baec  infinitas 
naturae  omnium  artifici  possit  adsignari,  non  idem  illud 

25  in  uno  facilius  sit  intellegi,  taiito  praesertim  opere.    Furor  4 
est,  profecto  furor,  egredi  ex  eo  et,  tamquam  interna  eius 
cuncta  plane  iam  nota  sint,  ita  scrutari  extera,  quasi  vero 
mensuram  uUius  rei  possit  agere   qui  sui  nesciat,  baud 
minor,  homines  videre  quae  mundus  ipse  non  capiat. 

30     2.   (2.)  Formam  eius  in  speciem  orbis  absoluti  globatam  5 
esse  nomen  in  primis  et  consensus  in  eo  mortalium  orbem 


182  PLINY   THE   ELDER 

adpellantium,  sed  et  argumenta  reruni  docent,  non  solum 
quia  talis  figura  omnibus  sui  partibus  vergit  in  sese  ac 
sibi  ipsa  toleranda  est  seque  includit  ct  continet,  nullarnm 
egens  campaginm  nee  finem  aut  initium  ullis  sui  partibus 
senti&ns,  nee  quia  ad  motum,  quo  sublime  verti  mox  ad- 5 
parebit,  talis  aptissima  est,  sed  oculorum  quoque  proba- 
tione,  quod  convexus  mediusque  quacumque  cernatur, 
cum  id  accidere  in  alia  non  possit  figura. 

6  3.  (3.)  Hanc  ergo  formam  eius  aeterno  et  inrequieto 
anibitu,  inenarrabili  celeritate,  viginti  quattuor  horarumio 
spatio  circumagi  solis  exortus  et  occasus  baud  dubium 
reliquere.  An  sit  inmensus  et  ideo  sensum  aurium  ex- 
cedens  tantae  molis  rotatae  vertigine  adsidua  sonitus  non 
equidem  facile  dixerim,  non  hercule  magis  quam  cir- 
cumactorum  simul  tinnitus  siderum  suosque  volventiumis 
orbes  an  dulcis  quidam  et  incredibili  suavitate  concentus. 
Nobis  qui  intus  agimus  iuxta  diebus  noctibusque  tacitus 

Tlabitur  mundus.  Esse  innumeras  ei  effigies  animalium 
rerumque  cunctarum  impressas  nee,  iit  in  volucrum  no- 
tamus  ovis,  levitate  continua  lubricum  corpus,  quod  cla-20 
rissimi  auctores  dixere,  rerum  argumentis  indicatur,  quo- 
niam  inde  deciduis  rerum  omnium  seminibus  innumerae, 
in  mari  praecipue,  ac  plerumque  confusis  monstrificae 
gignantur  effigies,  praeterea  visus  probatione,  alibi  ursi, 
tauri  alibi,  alibi  literae  figura,  candidiore  medio  per  verti- 25 

8cem  circulo.  4.  Equidem  et  consensu  gentium  moveor. 
Nam  quem  Koa^ov  Graeci  nomine  ornamenti  adpellavere, 
eum  et  nos  a  perfecta  absolutaque  elegantia  mundum. 
Caelum  quidem  baud  dubie  caelati  argumeuto  diximus,  ut 

9  interpretatur  M.  Varro.     Adiuvat  rerum  ordo  descriptoso 
circulo  qui  signifer  vocatur  in  duodecim  animalium  effigies 
et  per  illas  solis  cursus  congruens  tot  saeculis  ratio. 
10     5.   (4.)  Nee  de  dementis  video  dubitari  quattuor  esse 
ea,  ignium  sumnuun,  inde  tot  stellarum  illos  conlucentium 


PLINY    THE   ELDER  183 

oculos,  proxumum  spirituus,  quern  Graeci  nostrique  eodem 
vocabulo  aera  appellant,  vitalem  huuc  et  per  ciincta  rernm 
meabilem  totoqne  consertum,  liuius  vi  suspensam  cum 
quarto  aquarum  elemento  librari  medio  spatii  tcllurem. 
5  Ita  mutuo  complexu  diversitatis  effici  nexum  et  levia  pon- 11 
deribus  inbiberi  quo  minus  evolent,  contraque  gravia  ne 
ruant  suspendi  levibus  in  sublime  tendentibus.  Sic  pari 
in  diversa  nisu  in  suo  quaeque  consistere  inrequieto  mundi 
ipsins  constricta  circuitu,  quo  semper  in  se  currente  imam 

loatque  mediam  in  toto  esse  terram,  eandemque  universo 
cardinem  stare  pendentem,  librantem  per  quae  pendeat, 
ita  solam  inmobilem,  circa  earn  volubili  universitate,  ean- 
demque ex  omnibus  uecti  eidemque  omnia  inniti.     6.  Inter  13 
banc   caelumque    eodem   spiritu   pendent  certis  discreta 

i5spatiis  septem  sidera  quae  ab  incessu  vocamus  errantia, 
cum  errent  nulla  minus  illis.  Eorum  medius  sol  fertur 
amplissima  magnitudine  ac  potestate,  nee  temporum  modo 
terrarumque  sed  siderum  etiam  ipsorum  caelique  rector. 
Huuc  esse  mundi  totius  animum  ac  planius  mentem,  bunc 

2oprincipale  naturae  regimen  ac  numen  credere  decet  opera 
eius  aestimantes.     Hie   lucem   rebus  ministrat  aufertque  13 
tenebras,  bic  reliqua  sidera  occultat  iulustrat,  bic  vices 
temporum  annumque  semper  renascentem  ex  usu  naturae 
temperat,  bic  caeli  tristitiam  discutit  atque  etiam  bumau^ 

25nubila  animi  serenat,  bic  suum  lumen  ceteris  quoque 
sideribus  fenerat,  praeclarus,  eximius,  omnia  intuens,  om- 
nia etiam  exaudiens,  ut  principi  literarum  Ilomero  pla- 
cuisse  in  uno  eo  video. 

7.   (5.)  Quapropter  effigiem  dei  formamque  quaerere  in- 14 

aobecillitatis  buinanae  reor.  Quisquis  est  deus,  si  modo  est 
alius,  et  quacumque  in  parte,  totus  est  sensus,  totus  visus, 
totus  auditus,  totus  animae,  totus  animi,  totus  sui.  In- 
numeros  quidem  credere  atque  etiam  ex  vitiis  bominum, 
ut  Pudicitiam,   Concordiam,   Mentem,   8pem,   Honorem, 


184  PLINY    THE   ELDEK 

Clementiam,  Fidem,  ant  (nt  Democrito  placnit)  duos 
omniiio,  Poenam  et  Beneficinm,  maiorem  ad  socordiam 
isaceedit.  Fragilis  et  laboriosa  mortalitas  in  ])urtis  ista 
digessit  infirmitatis  suae  memor,  nt  portionibns  coleret 
qnisque  quo  maxima  indigeret.  Itaqne  nomina  alia  aliiss 
gentibus  et  numina  in  iisdem  innumerabilia  invenimus, 
inferis  quoque  in  genera  discriptis,  morbisque  et  multis 
etiam  pestibns,  dnm  esse  placatas  trepido  metu  cupimus. 

16  Ideoque  etiam  publice  Febris  fanum  in  Palatio  dicatum  est, 
Orbonae  ad  aedeni  Larnm  et  ara  Malae  Fortunae  Esquiliis.  lo 
Quamobrcm  maior  caelitum  populus  etiam  quam  hominum 
intellegi  potest,  cum  singnli  quoque  ex  semetipsis  totidem 
deos  faciant  luuones  Geniosqne  adoptando  sibi,  gentes 
vero  quaedam  animalia  et  aliqua  etiam  obsceua  pro  dis 
habeant  ac  multa  dictu  magis  pudenda,  per  fetidas  cepas,  is 

17  alia  et  similia  iurantes.  Matrimonia  qnidem  inter  deos 
credi  tautoqne  aevo  ex  his  neminem  nasci  et  alios  esse 
grandaevos  semper  canosqne,  alios  invenes  atque  pneros, 
atri  coloris,  aligeros,  claudos,  ovo  editos  et  alternis  diebus 
viventes  morientesque,  puerilium  prope  deliramentornmao 
est,  sed  super  omnem  impudentiam  adnlteria  inter  ij^sos 
fingi,  mox  iurgia  et  odia  atque  etiam  furtorum  esse  et 

ISscelerum  numina.     Deus  est  mortal!  iuvare  mortalem  et 
haec  ad  aeternam  gloriam  via.    Hac  proceres  iere  Romani, 
hac  nunc  caelesti  passu  cum  liberis  snis  vadit  maximns25 
omnis  aevi  rector  Vespasianus  Augustus  fessis  rebus  sub- 

19  veniens.  Hie  est  vetustissimus  referendi  bene  merentibus 
gratiam  mos,  nt  tates  numinibus  adsci-ibant.  Quippe  et 
omnium  aliorum  nomina  deorum  et  quae  su^Dra  rettnli 
siderum  ex  hominum  nata  sunt  meritis.  lovem  quidemso 
ant  Mercurium  aliterve  alios  inter  se  vocari  et  esse  caele- 
stem  nomenclaturam  ?  qnis  non  interpretatione  naturae 
fateatur  inridendum  ?  Agere  curam  rerum  humanarum 
illud  quidquid  est  summum  ?  anne  tam  tristi  atque  multi- 


PLINY    THE    ELDER  185 

plici  ministerio  non  pollui  credaiuus  ?  dubitemiisne  ? 
Vix  profecto  est  iudicare,  iitrum  magis  conducat  generi 
hunumo,,  qnando  aliis  nulliis  est  deorum  respectns,  aliis 
pudeudus.     Externis  faniulantur  sacris,   ac    digitis  deos21 

5gestant,  monstra  quoque  colunt,  damnant  et  excogitant 
cibos,  imperia  dira  in  ipsos  ne  somno  quidem  quieto  inro- 
gant.     Non  matrimonia,  non  liberos,  non  denique   quid- 23 
quam  aliud  nisi  iuvantibus  sacris  delignnt.     Alii  in  Capi- 
tolio   fallimt    ac   fnlminantem    periurant   lovem    et    hos 

loiuvant  scelera,  illos  sacra  sua  poenis  agunt.  Invenit  ta- 
nien  inter  has  utrasque  sententias  medium  sibi  ipsa  mor- 
talitas  numen,  quo  minus  etiam  plana  de  deo  coniectatio 
esset.  Toto  quippe  mundo  et  omnibus  locis  omnibusque 
horis  omnium  vocibus  Fortuna  sola  invocatur  ac  nomina- 

istur,  una  accusatur,  una  agitur  rea.  una  cogitatur,  sola 
laudatur,  sola  arguitur.  Et  cum  conviciis  colitur,  volu- 
bilis,  a  plerisque  vero  et  caeca  existimata,  vaga,  inconstans, 
incerta,  varia,  indignorumque  fautrix.  Huic  omnia  ex- 
pensa,   huic  omnia  feruntur  accepta,  et   in  tota  ratione 

aomortalium  sola  utramquc  paginam  facit,  adeoque  obnoxiae 
sumus  sortis,  ut  sors  ipsa  pro  deo  sit,  qua  deus  probatur 
incertus.     Pars  alia  et  banc  pellit  astroque  suo  eventuus23 
adsignat  nascendi  legibus,  semelque  in  omnis  futuros  um- 
quam  deo  decretum,  in  reliquum  vero  otium  datur.     Se- 

25dere  coepit  sententia  haec,  jiaritorque  et  eruditum  vulgus 
et  rude  in  eam  cursu  vadit.     Ecce  fulgurum  monituus,  24 
oraculorum  praescita,  haruspicum  praedicta  atque  etiam 
parva  dictu  in  auguriis  stornumenta  et  offeusiones  pedum. 
Divos  Augustus  prodidit  lacvum  sibi  calceum  praepostere 

soinductum,  quo  die  seditione  militari  prope  adflictus  est. 
Quae  singula  improvidam  mortalitatem  involvont,  solum  25 
ut  inter  ista  vel  certum  sit  nihil  esse  certi  ncc  quidquam 
miserius  homine  aut  superbius.     Ceteris  quippe  animan- 
tium  sola  victus  cura  est,  in  quo  sponte  naturae  benignitas 


186  PLINY    THE   ELDER 

sufficit,  uno  quidem  vel  praeferenclo  cunctis  bonis,  quod 
de  gloria,  de  pecuiiia,  ambitione,  superque  de  morte  non 

26cogitant.     Verum  in  his  deos  agere  curam  rernm  humana- 
rum  credi  ex  usu  vitae  est,  jjoenasque  maleficiis  aliqnando 
seras,  occupato  deo  in  tantamole,  numquam  aiitom  inritass 
esse,  nee  ideo  proximum  iili  genitum  hominem  ut  vilitate 

37inxta  belnas  asset.  Imperfectae  vero  in  liomine  naturae 
praecipua  solatia,  ne  deum  qnidem  posse  omnia — namque 
nee  sibi  potest  mortem  consciscere,  si  velit,  qnod  liomini 
dedit  optimum  in  tantis  vitae  poenis,  nee  mortalis  aeter-io 
nitate  donare  aut  revocare  defunctos,  necfacere  ut  qui  vixit 
non  vixerit,  qui  honores  gessit  non  gesserit — nullumque  ha- 
bere in  praeterita  ius  praeterquam  oblivionis  atque  (ut  t'a- 
cetis  quoque  argumentis  societas  haec  cum  deo  copuletur) 
ut  bis  dena  viginti  non  sint  aut  multa  similiter  efficere  non  i5 
posse,  per  quae  declaratur  hand  dubie  naturae  potentia, 
idque  esse  quod  deum  vocemus.  In  haec  divertisse  non 
fuerit  alienum,  vulgata  iam  propter  adsiduam  quaestionem 
de  deo. 

Book  VII.:    On  Memory.  20 

88  34.  (34.)  Memoria  necessarinm  maxime  vitae  bonum 
cui  praecipua  fuerit  baud  facile  dictu  est  tarn  multis  eius 
gloriam  adeptis.  Cyrus  rex  omnibus  in  exercitu  suo  mili- 
tibus  nomiua  reddidit,  L.  Scipio  populo  Eomano,  Cineas 
Pyrrhi  regis  legatus  senatui  et  equestri  ordini  Eomae25 
postero  die  quam  advenerat.  Mithridates  duarum  et  vi- 
ginti gentium  rex  totidem  Unguis  iura  dixit,  pro  contione 

89singulas  sine  interprcte  adfatus.     Charmadas  quidam  in 
Graecia  quae  quis  exegerit  volumina  in   bibliothecis  le- 
geutis  modo  repraesentavit.     Ars  postremo  eius  rei  facta 30 
et  inventa  est  a  Simonide  melico,  consummata  a  Metro- 
doro  Scepsio,  ut  nihil  non  iisdem  verbis  redderetur  audi- 


PLINY    THE    ELDER  187 

turn.     Nee  aliucl  est  aeqne  fragile  in  homine  morboi'umgo 
et  casus  iniuria  atque  etiam  metnns  sentit,  alias  particu- 
latim,  alias  universa.     Ictus  lapide  oblitus  est  litteras  tan- 
tnm.     Ex  praealto  tecto  lapsus  matris  et  adfinium  pro- 

5  pinquorumque  cepit  oblivionem,  alius  aegrotus  servorum 
etiam,  sui  vero  nominis  Messala  Corvinus  orator.  Itaque 
saepe  deficere  temptat  ac  meditatur  vel  quieto  corpore  et 
valido,  Somno  quoque  serpente  amputatur,  ut  inanis 
mens  quaerat  ubi  sit  loci. 

10      25.  (25.)  Animi  vigore  praestantissimum  arbitror  geni-91 
turn  Caesarem  dictatorem.       Nee  virtutem  constantiam- 
que  nunc  conmemoro,  nee  sublimitatem  omnium  capacem 
quae  caelo  eontinentur,  sed  proprium   vigorem   celerita- 
temque   quodam    igne    volucrem.      Scribere   aut    legere, 

i5simul  dictare  et  audire  solitum  aceepimus,  epistulas  vero 
tantarum  rerum  quaternas  pariter  dictare  librariis  aut,  si 
nihil  aliud  ageret,  septenas.     Idem  signis  conlatis  quin-92 
quagiens  dimicavit,  solus  M.  Marcellum  transgressus  qui 
iindequadragiens  dimicavit.     Nam  praeter  civilis  victorias 

aoundeciens  centum  et  nonaginta  duo  milia  liomiuum  occisa 

proeliis  ab  eo  non  equidem   in  gloria  posuerim,  tantam 

etiamsi  coactam  humani  generis  iniuriam,  quod  ita  esse 

confessus  est  ipse  bellorum  civilium  stragem  non  prodendo. 

(20.)    Tustius    Pompeio    Magno     tribuatur    1)CCCXLVI93 

25navis  piratis  ademisse,  Caesari  proprium  et  peculiare  sit 
praeter  supra  dicta  clementiae  insigne  qua  usque  ad  pae- 
nitentiam  omnis  superavit.     Idem  magnanimitatis  perhi- 
buit  exemplum  cui  comparari  non  possit  aliud.     8pecta-94 
cula  enim  edita  effusasque  opes  aut  operum  magnificentiam 

30 in  hac  parte  enumerare  luxuriae  faventis  est.  Ilia  fuit 
vera  et  incomparabilis  invicti  animi  sublimitas,  captis 
apud  Pharsaliam  Pompei  Magni  scriniis  epistularum  ite- 
rumque  apud  Thapsum  Scipionis  concrcmasse  ea  optima 
fide  atque  non  legisse. 


188  PLINY    THE   ELDER 


IUuf<frio7is  Men. 


100  27.  (28.)  Ceteris  virtutum  generibns  varie  et  multi 
fuere  praestantes.  Cato  primus  Porciae  gentis  tris  sum- 
mas  in  liomine  res  praestitisse  cxistimatur,  ut  esset  opti- 
mus  orator,  optimus  imperator,  optimus  senator,  quae  mihi  5 
omnia,  etiamsi  non  prius,  attamen  clarius  fulsisse  in  Sci- 
pione  Aemiliano  videntur,  dempto  praeterea  plurimorum 
odio  quo  Cato  laboravit.  Jtaque  sit  proprium  Catonis 
quater  et  quadragiens  causam  dixisse,  nee  quemquam  sae- 
pius  postulatum  et  semper  absolutum.  10 

101  28.  (29.)  Fortitudo  in  quo  maxime  extiterit  inmensae 
quaestionis  est,  utique  si  poetica  recipiatur  fabulositas. 
Q.  Ennius  T.  Caecilium  Teucrum  fratremque  eius  prae- 
cipue  miratus  propter  eos  sextum  decimum  adiecit  anna- 
lem.  L.  Siccius  Uentatus  qui  tribunus  plebei  fuit  Sp.  15 
Tarpeio  A.  Aternio  cos.  Hand  multo  post  exactos  reges, 
vel  numerosissima  suffragia  liabet  centiens  viciens  proelia- 
tus,  octiens  ex  provocatione  victor,  quadraginta  quinque 

102  cicatricibus  adverso  corpore  insignis,  nulla  in  tergo.  Idem 
spolia  cepit  xxxiiii,  donatus  hastis  puris  xviii,  phaleris20 
XXV,  torquibus  Lxxxiii,  armillis  clx,  coronis  xxvi, 
in  is  civicis  xiiii,  aureis  viii,  muralibus  iii,  obsidio- 
nali  una,  fisco  aeris,  x  captivis  et  xx  simul  bubus, 
imperatores  novem  ipsius  maxime  opera  triumphantes 
secutus,    praeterea    (quod    optumum    in    operibus    eius  25 

103  reor)  uno  ex  ducibus  T.  Romilio  ex  consulatu  ad  popu- 
lum  convicto  male  imperatae  rei  militaris.  Haud  mi- 
nora forent  Capitolini  decora,  ni  perdidisset  ilia  exitu 
vitae.  Ante  decem  et  septem  annos  bina  ceperat  spo- 
lia. Primus  omnium  eques  muralem  acceperat  coronam,  30 
sex  civicas,  xxxvii  dona,  xxiii  cicatrices  adverso  cor- 
pore exceperat,  P.  Servilium  magistrum  equitum  serva- 


PLINY    THE    ELDER  189 

verat,  ipse  vnlneratiis    nmorum.    femur.       Super    omnia  104 
Capitolium  summamque  rem  in  eo  solus  a  Gallis  serva- 
verat,  si  non  regno  suo  servasset.     Verum  in  his  sunt 
quidem  virtutis  opera  magna,  sed  maiora  fortunae.     M. 

5  Sergio,  ut  equidem  arbitror,  nemo  quemquam  hominum 
iure  praetulerit,  licet  pronepos  Catilina  gratiam  nomini 
deroget.  Secundo  stipendio  dextram  manum  perdidit, 
stipendiis  duobus  ter  et  vicies  vulneratus  est,  ob  id 
neutra    manu,    neutro    pede    satis   utilis,    animo    tantum 

10  salvo,  plurimis   postea  stipendiis  debilis    miles.      Bis   ab 
Hannibale  captus  —  neque  enim   cum  quolibet  hoste   res 
fuit  —  bis  vinculorum  eius  profugus,  in  viginti  mensibus 
nuUo  non  die  in  catenis  aut  compedibus  custoditus.    Sini- 105 
stra  manu  sola  quater  pugnavit,  duobus  equis  insidente 

15  60  suffossis.  Dextram  sibi  ferream  fecit,  eaque  religata 
proeliatus  Cremonam  obsidione  exemit,  Placentiam  tutatus 
est,  duodena  castra  hostium  in  Gallia  cepit  quae  omnia 
ex  oratione  eius  adparent  habita  cum  in  praetura  sacris 
arceretur  a  collegis  ut  debilis,  quos  hie  coronarum  acervos 

20  constrncturus  hoste  mutato  !  Etenim  plurimum  refert,  in  106 
quae   cuiusque  virtns   tempora   inciderit.      Quas    Trebia 
Ticiuusvc  aut  Trasimenus  civicas  dedere  ?  quae   Cannis 
corona  merita,  nude  fugisse  virtutis  sunimnm  opus  fuit  ? 
ceteri   profecto    victores    hominum    fuere,    Sergius    vicit 

asetiam  fortunam. 

29.  (30.)  Ligeniorum  gloriae  quis  possit  agere  delectum  107 
per  tot  disciplinarum  genera  et  tantam  rerum  operumque 
varietatem,  nisi  forte  Homero  vate  Graeco  nullum  felicius 
extitisse  convenit,  sive  operis  fortuna  sive  materie  aesti- 

sometur?     Itaque  Alexander   Magnus  —  etenim  insignibus  108 
iudiciis  optime  citraque   invidiam   tam   superba  censura 
peragetur — inter  spolia  Darii  Persarnm  regis  unguentorum 
scrinio  capto  quod  erat  de  auro  margaritis  gemmisque  pre- 
tiosum,  varios  eius  usuus  aniicis  demonstrantibus,  qiiando 


190  PLINY    THE    ELDER 

taedebat  unguenti  bellatorem  et  militia  sordidum,  'immo 
Hercule,'  inquit,  '  librorum  Homeri  custodiae  detur,' iit 
pretiosissimum  huraani  auimi   opus  qiiam  maxime  diviti 

109  opere  servaretnr.  Idem  Pindari  vatis  familiae  penatibus- 
que  inssit  parci,  cum  Thebas  raperet,  Aristotelis  philosophi  5 
patriam  condidit,  tantaeqne  rerum  claritati  tam  benignnm 
testimonium  miseuit.  Arcbilochi  poetae  interfectores 
Apollo  arguit  Delpbis.  8opboclem  tragici  cothurni  prin- 
cipem  defunctum  sepelire  Liber  pater  iussit,  obsidentibus 
moenia  Lacedaemoniis,  Lysandro  eoriim  rege  in  quiete  10 
saepius  admonito  ut  pateretur  humari  delicias  suas.  Re- 
quisivit  rex,  quis  supremum  diem  Athenis  obisset,  nee  dif- 
ficulter  ex  bis  quem  deus  significasset  intellexit,  pacemque 
funeri  dedit. 

110  30.  (31.)  Platoni  sapientiae  antistiti  Diouysius  tyrannus  15 
alias  saevitiae  superbiaeque  natus  vittatam  navem  misit 
obviam,  ipse  quadrigis  albis  egredientem  in  litore  exce- 
pit.  Viginti  talentis  unam  orationem  Isocrates  vendidit. 
Aescbines  Atbeniensis  summus  orator,  cum  accusationem 
qua  f uerat  usus  Rhodis  legisset,  legit  et  defeusionem  De-  20 
mostlienis  qua  in  illud  depulsus  fuerat  exilium.  miranti- 
busque  turn  magis  fuisse  miraturos  dixit,  si  ipsum  orantem 

111  audivissent,  calamitate  testis  ingens  factiis  inimici.  Thu- 
cydiden  imperatorem  Athenienses  in  exilium  egere,  rerum 
conditorem  revocavere,  eloquentiam  mirati  cuius  virtutem  25 
daninaverant.  Magnum  et  Menandro  in  comico  socco 
testimonium  regum  Aegypti  et  Macedoniae  contigit  classe 
et  per  legates  petito,  mains  ex  ipso  regiae  fortunae  prae- 

112  lata  litterarum  conscientia.  Perhibuere  et  Romani  pro- 
ceres  etiam  exteris  testimonia.  Cn.  Pompeius  confectoso 
Mithridatico  bello  intraturus  Posidonii  sapientiae  profes- 
sione  clari  domum  forem  percuti  de  more  a  lictore  vetuit, 
et  fascis  litterarum  ianuae  submisit  is  cui  se  oriens  occi- 
densque  submiserat.     Cato  censorius  in  ilia  nobili  trium 


PLINY    THE    ELDEE  191. 

sapientiae  procerum  ab  Athenis  legatione  audito  Carneade 
quam  primum  legates  eos  censuit  dimittendos,  quoniara 
illo  viro  argumentante  quid  veri  esset  baud  facile  discerni 
posset.     Quanta  morum  conmutatio  !  ille  semper  alioquinll3 

5  universes  ex  Italia  pellendos  censuit  Graecos,  at  pronepos 
eius  Vticensis  Cato  unum  ex  tribunatu  militum  pbilo- 
sophum,  alteruni  ex  Cypria  legatione  deportavit,  ean- 
demque  linguam  ex  duobus  Catonibus  in  illo  abegisse,  in 
lioc  importasse  memorabile  est.     Sed  et  nostrorum  gloriam  114 

lopercenseamus.  Prior  Africanus  Q.  Ennii  statuani  sepul- 
cbro  suo  imponi  iussit,  clarumque  illud  nomen,  immo  vero 
spolium  ex  tertia  orbis  parte  raptum,  in  cinere  supremo 
cum  poetae  titulo  legi.  Divus  Augustus  carmina  V'ergilii 
cremari  contra  testamenti  eius  verecundiam  vetuit,  ma- 

15  iusque  ita  vati  testimonium  contigit  quam  si  ipse  sua  pro- 
bavisset.     ]\I.  Varronis  in  bibliotheca  quae  prima  in  orbe  115 
ab  Asinio  PoUione  ex  manubiis  publicata  Romae  est,  unius 
viventis  posita  imago  est,  baud  minore,  ut  equidem  reor, 
gloria,  principe  oratore  et  cive  ex  ilia  ingeniorum  quae 

20  tunc  fuit  multitudine  uni  banc  coronam  dante  quam  cum 
eidem  Magnus  Pompeius  piratico  ex  bello  navalem  dedit. 
Innumerabilia  delude  sunt  exempla  Romana,  si  persequi  116 
libeat,  cum  pluris  una  gens  in  quocumque  genera  eximios 
tulerit  quam  cetcrae  terrae.     8cd  quo  te,  M.  Tulli,  piaculo 

25  taceam,  quove  maxime  excellentem  insigni  praedicem  ?  quo 
potius  quam  universi  populi  illius  sciscentis  amplissimo 
testimonio,  e  tota  vita  tua  consulatus  tantum  operibus 
electis  ?  te  dicente  legem  agrariam,  lioe  est  alimenta  sua,  117 
abdicarunt  tril)uus,  te  suadente  Roscio  tbeatralis  auctori 

aolegis  ignoverunt  notatasque  se  discrimine  sedis  aequo 
animo  tulerunt,  te  orante  proscriptorum  liberos  bonores 
petere  puduit,  tuum  Catilina  fugit  iugenium,  tu  M.  An- 
tonium  proscripsisti.  Salve  primus  omnium  parens  pa- 
triae  adpellate,  primus   in   toga   triumphum    iinguaeque 


192  PLINY    THE   ELDER 

lanream  merite,  et  facundiae  Latiarumqiie  litterarnm  pa- 
rens atqne,  nt  dictator  Caesar  hostis  quondam  tuns  de  te 
scripsit,  omnium  triumpborum  laurea  maior,  quanto  plus 
est  ingenii  Romani  termiuos  in  tantum  promovisse  quam 
imperii.  b 

Book  XXXIII.:   Metals. 

1  (1.)  Metalla  nunc  ipsaeque  opes  et  rerum  pretia  dicen- 
tur,  tellnrem  intus  exquirente  cura  multiplici  modo,  quippe 
alibi  divitiis  foditur  quaerente  vita  aurum,  argentum, 
electrum,  aes,  alibi  deliciis  gemmas  et  parietum  signorum-  lo 
que  pigmenta,  alibi  temeritati  ferrum,  auro  etiam  gratius 
inter  bella  cacdesque.  Persequimur  omnis  eius  fibras  vi- 
vimusque  super  excavatam,  mirantes  dehiscere  aliquando 
ant  intremescere  illam,  ceu  vero  non  hoe  et  indignatione 

2sacrae  parentis  exprimi  possit.  Imus  in  viscera  et  in  sedeis 
manium  opes  quaerimus,  tamquam  parum  benigna  ferti- 
lique  qua  calcatnr.  Et  inter  haec  minimum  remediorum 
gratia  scrutamur,  quoto  enim  cuique  fodiendi  causa  medi- 
cina  est  ?  quamquam  et  hoc  summa  sui  parte  tribuit  ut 
fruges,  hirga  facilisque  in  omnibus  quaecumque  prosunt.  20 

3  Ilia  nos  peremunt,  ilia  nos  ad  inferos  agunt  quae  occulta- 
vit  atque  demersit,  ilia  quae  non  nascuntur  ref)ente,  ut 
mens  ad  inane  evolans  reputet  quae  deinde  f  utura  sit  finis 
omnibus  saeculis  exhauriendi  eam  quo  usque  penetratura 
avaritia.  Quam  innocens  quam  beata,  immo  vero  etiam  25 
delicata  esset  vita,  si  nihil  aliunde  quam  supra  terras  con- 
cupisceret,  breviterque,  nisi  quod  secum  est ! 

4  (2.)  Eruitur  aurum  et  chrysocolla  iuxta,  ut  pretioslor 
videatur,  nomen  ex  auro  custodiens.     Parum  enim  erat 
unam  vitae  invenisse  pestem,  nisi  in  pretio  esset  auri  etiam  30 
sanies.     Quaerebat  argentum  avaritia  ;  boni  consuluit  in- 
terim  invenisse   minium    rubentisque   terrae   excogitavit 


PLINY   THE   ELDER  193 

iisum.  lieu  prodiga  ingenia,  quot  modis  auximus  pretia 
rerum  !  Accessit  ars  picturae  et  aurum  argentumque  cae- 
lando  carius  fecimus.  Didicit  homo  naturam  provocare. 
Auxcro  et  artem  vitiorum  inritamenta  ;  in  poculis  libidines 

5  caelare  iuvit  ac  per  obscenitates  bibere.     Abiecta  deinde  5 
sunt  haec  ac  sordere  coepere,  ut  auri  argentique  nimium 
fuit,     Murrina  ex  eadem  tellnre  et  crjstallina  effodimus 
quibus  pretium  faceret  ipsa  fragilitas.     Hoc  argumentum 
opum,  haec  vera  luxuriae   gloria  existimata  est,   habere 

10  quod  posset  statim  perire  totum.  Nee  hoc  fuit  satis. 
Turba  gemmarum  potamus  et  zmaragdis  teximus  calices, 
ac  temulentiae  causa  tenere  Indiani  iuvat  et  aurum  iam 
accessio  est. 

1.    (3.)    Vtinamque   posset  e   vita  in   totum  abdicarie 

15  sacrum  fame,  ut  celeberrimi  auctores  dixcre,  proscissum 
conviciis  ab  optimis  quibusque  et  ad  perniciem  vitae  re- 
pertum,  quanto  feliciore  aevo,  cum  res  ipsae  permutaban- 
tur  inter  sese,  sicut  et  Troiauis  temporibus  factitatum 
Homero  credi  convenit !  ita  enim,  ut  opinor,  conmercia 

aovicfcus    gratia   invcnta.      Alios    coriis   boum,    alios   ferro  7 
captivisquc  res  cmptitasse  tradit.     Quare,  quamquam  et 
ipse  iam  mirator  auri,  pecore  aestimatioues  rerum  ita  fecit, 
ut  C  boum  arma  aurea  permutasse  Glaucum  diceret  cum 
Diomedis  armis  viiii  boum.     Ex  qua  consuetudine  multa 

25legum  antiquarum  pecore  constat  etiam  Romae. 

(4.)   Pessimum  vitae  scelus  fecit  qui  id  primus  induitS 
digitis,  nee  hoc  quis  fecerit  traditur.    Nam  de  Prometheo 
omnia  fabulosa  arbitror,  quamquam  illi  quoque  ferreum 
anulum  dedit  antiquitas  vinculumque  id,  uon  gestamen, 

3ointellegi  voluit.  Midae  quidem  anulum  quo  circumacto 
habontem  nemo  cernerct,  quis  non  etiam  falnilosiorem  fa- 
teatur?  Manus  et  prorsus  siuistrae  maxinuim  auctorita-9 
tem  conciliavero  auro,  non  quidem  Komanae  quarum  in 
more  ferrei  erant  ut  virtutis  bellicae  iusigne.  De  regibus 
13 


194  PLINY    THE    ELDEE 

Romanis  noii  facile  dixerim.  Nullum  habet  Roniuli  in 
CajHtolio  statua  nee  praeter  Numae  Serviique  Tullii  alia 
ac  ne  Luci  quidem  Bruti.  Hoc  iu  Tarquiniis  maxime 
miror,  quorum  e  Graecia  fuit  origo,  unde  hie  anulorum 
usus  venit,  quamquam  etiam  nunc  Lacedaemone  ferreos 

10  utuntur.  Sed  a  Priseo  Tarquinio  omnium  primo  filium, 
cum  in  praetextae  annis  oeeidisset  hostem,  bulla  aurea 
donatum  constat,  unde  mos  bullae  duravit,  ut  eorum  qui 
equo  meruissent  filii  insigne  id  haberent,  ceteri  lorum. 
Et  ideo  miror  Tarquinii  eius  statuam  sine  anulo  esse,  lo 
Quamquam  et  de  nomine  ipso  ambigi  video.  Graeci  a 
digitis   adpellavere,  apud    nos   prisci    unguium  vocabant, 

11  postea  et  Graeci  et  nostri  symbolum.  Longo  certe  tem- 
pore ne  senatum  quidem  Romanum  habuisse  aureos  mani- 
festum  est,  siquidem  iis  tantum  qui  legati  ad  exteras  gen- is 
tis  ituri  essent  anuli  publice  dabantur,  credo,  quoniam  ita 
exterorum  honoratissimi  intellegebantur.  Neque  aliis  uti 
mos  fuit  quam  qui  ex  ea  causa  publice  accepissent,  vul- 
goque  sic  triumphabant  et,  cum  corona  ex  auro  Etrusca 
sustiueretur  a  tergo,  anulus  tamen  in  digito  ferreus  erat20 
aequo  triumphantis  et  servi  fortassis  coronam  sustinentis. 

12  Sic  triumphavit  de  lugurtha  C.  Marius  aureumque  non 
ante  tertium  consulatum  sumpsisse  traditur.  li  quoque 
qui  ob  legationem  acceperant  aureos  in  publico  tantum 
utebantur  iis,  intra  domos  vero  ferreis,  quo  argumento  25 
etiam  nunc  sponsae  muneris  vice  ferreus  anulus  mittitur, 
isque  sine  gemma.  Equidem  nee  Iliacis  temporibus  ullos 
fuisse  anulos  video,  nusquam  certe  Homerus  dicit,  cum 
et  codicillos  missitatos  epistularum  gratia  indicet  et  cou- 
ditas  arcis  vestis  ac  vasa  aurea  argenteaque,  et  eas  conli-30 
gatas  nodi,  non  anuli,  nota.  Sortiri  quoque  contra  provo- 
cationes  duces  non  anulis  tra*lit,  fabricae  etiam  deum 
fibulas  et  alia  mulieln'is  cultus  sicut  inauris  in  primordio 

13  i'actitasse,  sine  nientione  anulorum.     Et  quisquis  i)rimus 


PLINY    THE   ELDER  195 

instituit,  ciiiictanter  id  fecit  :  laevis  manibus  latentibus- 
que  iiiduit,  cum,  si  honos  securus  fuisset,  dextra  fuerit 
ostentandus.  Quodsi  imj)edimentum  potuit  in  eo  aliquod 
intellegi,  etiam  serioris  usus  argnmentum  esset ;  mains 
sin  laeva  fuisset  qua  scutum  capitur.  Est  quidem  apud 
eundem  Homernm  virornm  crinibus  auruni  implexum, 
ideo  nescio  an  prior  usus  a  feminis  coeperit. 


Book  XXXV.:   History  of  Painting. 

(1.)  Metallorum  qnibus  opes  constant  adgnascentinm-1 

10 que  iis  natura  indicata  propemodum  est,  ita  conexis  rebus 
ut  inmensa  medicinae  silva  officinarumqne  tenebrae  et 
morosa  caelandi  fingendique  ac  tinguendi  subtilitas  simul 
dicerentur.  Restant  terrae  ipsius  genera  lapidumque  vel 
numerosiore  serie,  plurimis  singula  a  Graecis  praecipue 

15  voluminibus  tractata.      Nos  in  iis  brevitatem  sequemur 
utilem   instituto,   modo  nihil  necessarium  aut  naturale 
omittentes.     1.  Primumque  dicemus  quae  restant  de  pic- 2 
tura,  arte  quondam  nobili — tunc  cum  expeteretur  regibus 
populisque — et  alios  nobilitante  quos  esset  dignata  jDoste- 

aoris  tradere,  nunc  vero  in  totum  marmoribus  pulsa,  iam 
quidem  et  auro,  nee  tantum  ut  parietes  toti  operiantur, 
verum  et  interraso  marmore  vermiculatisque  ad  effigies 
rerum   et  animalium  crustis.     Non  placent  iam  abaci  nee  3 
spatia  montes  in  cubiculo  dilatantia.     Coepimus  et  lajiide 

ispingere.  Hoc  Claudii  principatu  inventum,  Xeronis  vero 
maculas,  quae  non  essent  in  crustis,  inserendo  unitatem 
variare,  ut  ovatus  esset  Numidicus,  ut  purpura  distingue- 
retur  Synnadicus,  qualiter  illos  nasci  optassent  deliciae. 
Montium  haec  subsidia  deficientium,  nee  cessat  luxuria 

30 id  agere  ut  quam  plurimum  incendiis  perdat. 

2.   (2.)    Imaginuni  quidem  pictura  qua  maxime  similes  4 


196  PLINY    THE    ELDEK  _ 

ill  aeviini  propagabautur  figurae  in  totum  exolevit.  Aerei 
ponuntur  clipei  argentea  facie,  surdo  figurariim  discrimi- 
iie;  statiiavum  capita  permiitautur,  vulgatis  iam  pridem 
salibiis  etiain  carminum.  Adeo  materiam  conspici  malunt 
omnes  qnam  se  iiosci.  Et  inter  liaec  pinacotliecas  veteri-  5 
bus  tabulis  consuunt  alienasque  effigies  colnnt,  ipsi  hono- 
rem  noii  nisi  in  pretio  ducentes,  ut  frangat  heres  furisque 

5  detrahat  laqueo.  Itaque  nullius  effigie  vivente  imagines 
pecuniae,  non  suas  relincunt.  Idem  palaestras  athleta- 
rum  imaginibus  et  ceromata  sua  exoniant,  Epicuri  vultus  10 
per  cubicula  gestant  ac  circumferunt  secum.  Natali  eius 
sacriticant,  feriasque  omni  mense  vicesima  luna  custodiunt 
quas  icadas  vocant,  ii  maxime  qui  se  ne  viventes  quidem 
nosci  volunt.  Ita  est  profecto  :  artis  desidia  perdidit  et 
quoniam  animorum  imagines  non  sunt,  negleguntur  etiamis 

6  corporum.  Aliter  apud  maiores  in  atriis  haec  erant  quae 
spectarentur ;  non  signa  externorum  artilicum  nee  aera 
aut  marmora  :  expressi  cera  vultus  singulis  disponebantur 
armariis,  ut  essent  imagines  quae  comitarentur  gentilicia 
funera,  semperque  defuncto  aliquo  totus  aderat  familiae2o 
eius  qui  umquam  fuerat  populus.     Stemmata  vero  lineis 

7  discurrebant  ad  imagines  pictas.  Tabulina  codicibus  im- 
plebantur  et  monimentis  rerum  in  magistratu  gestarum. 
Aliae  foris  et  circa  limina  animorum  ingentium  imagines 
erant  adfixis  hostium  spoiiis  quae  nee  emptori  refigere  25 
liceret,  triumphabantque  etiam  dominis  mutatis  aeternae 
domus.  Erat  haec  stimulatio  ingens  exprobrantibus  tectis 
cotidie  inbellem  dominum  intrare  in  alienum  triumphum. 

SExstat  Messalae  oratoris  indignatio  quae  prohibuit  inseri 
genti  suae  Laevinorum  alienam  imaginem.  Similis  causa  30 
Messalae  seni  expressit  volumina  ilia  quae  de  familis  con- 
didit,  cum  Scipionis  Pomponiaiii  trausisset  atrium  vidis- 
setque  adoptione  testamentaria  Salvittones  —  hoc  enim 
fuerat  cognomen — Africanorum  dedecori  inrepentes  Sci- 


PLINY    THE    ELDER  197 

pionum  nomini.  Sed,  pace  Messalarum  dixisse  liceat, 
etiam  mentiri  clarorum  imagines  erat  aliqiiis  virtu  turn 
amor,  multoque  liouestius  qnam  mereri,  ne  quis  suas  cx- 
peterefc.  Non  est  praetereundum  et  novicium  inventum,  9 
5  siquidem  non  ex  auro  argentove,  at  certe  ex  aere  in  biblio- 
thecis  dicantur  illis  quorum  inmortales  animae  in  locis  is- 
dem  locuntur,  quin  immo  etiam  quae  non  sunt  fiuguntur, 
pariuntque  desideria  non  traditos  vultus,  sicut  in  Homero 
evenit.     Quo  mains,  ut  equidem  arbitror,  nullum  est  fell- 10 

locitatis  specimen  quam  semper  omnes  scire  cupere,  qualis 
fuerit  aliquis.  Asini  Pollionis  hoc  Romae  inventum  qui 
primus  bibliotheeam  dicando  ingenia  hominum  rem  pub- 
licam  fecit.  An  priores  coeperint  Alexandreae  et  Pergami 
reges  q\\\  bibliothecas  magno  certamine  instituere,  non  fa- 

15  cile  dixerim.    Lnaginum  amorem  flagrasse  quondam  testes  11 
sunt  Atticus  ille  Ciceronis  edito  de  iis  volumine,  M.  Varro 
benignissimo  invento  insertis  voluminum  suorum  fecundi- 
tati,  etiam  septingentorum  inlustrium  aliquo  niodo  imagi- 
nibus,  non  passus  intercidere  figuras  aut  vetustatem  aevi 

20  contra  homines  valere,  inventor  muneris  etiam  dis  invidiosi, 
quando  inmortalitatem  non  solum  dedit,  verum  etiam  in 
omnis  terras  misit,  ut  pracsentes  esse  ubique  ecu  di  pos- 
sent.  [.  .  .] 

(5.)  De  picturae  initiis  incerta  nee  instituti  opcris  quae- 15 

25stio  est.  Aegyptii  sex  milibus  annorum  apud  ipsos  In- 
ventam,  priusquam  in  Graeciam  transirct  adfirnuint  vana 
praedicatione,  nt  palam  est,  Graeci  autem  alii  Sicyone, 
alii  apud  Corinthios  repertam,  omnes  umbra  hominis  lineis 
circumducta,  itaque  primam  talem,  secundum  singulis  co- 

soloribus  et   monochromaton   dictam,  postquam   operosior 
inventa  erat,  duratque  talis  etiam  nunc.     Inventam  linia- 16 
rem   a   Philocle    Aegyptio  vel    Cleanthe  Corintliio  primi 
exercuere  Aridices  Corinthius  et  Telephanes  Sicyonius, 
sine  uUo  etiamnum  hi  colore,  iam  tamen  spargentes  linias 


198  PLINY   THE   ELDER 

intns.  Ideo  et  quos  pinxerunt  adscribere  institutum. 
Primus  invenit  eas  colore  testae,  ut  ferunt,  tritae,  Ecphan- 
tus  Corinthius.  Hunc  eodem  nomine  alium  fuisse  quam 
tradit  Cornelius  Nepos  secutum  in  Italiam  Damaratum, 
Tarquinii  Prisci  regis  Romani  patrem,  fugientem  a  Co- 5 
rintho  tyranni  iniurias  Cypseli  mox  docebimus. 

17  (0.)  lam  enim  absoluta  erat  pictura  etiam  in  Italia. 
Extant  certe  bodieque  antiquiores  urbe  picturae  Ardeae 
in  aedibus  sacris  quibus  equidem  nullas  aequo  miror,  tarn 
longo  aevo  durantis  in  orbitate  tecti  veluti  recentis.  Si- 10 
militer  Lanivi,  ubi  Atalante  et  Helena  cominus  pictae 
sunt  nudae  ab  eodem  artifice,  utraque  excellentissima 
forma,  sed  altera  ut  virgo,  ne  minis  quidem  templi  con- 

IScussae.     Gains  princeps  tollere  eas  conatus  est  libidine  ac- 
censns,  si  tectorii  natura  permisisset.     Durant  et  Caere  15 
antiquiores  et  ipsae.     Fatebiturque  quisquis  eas  diligenter 
aestimaverit  nullam  artium  celerius  consummatam,  cum 
Iliacis  temporibus  non  fuisse  eam  adpareat. 

19     4.   (7).  Apud  Romanes  quoque  honos  mature  huic  arti 
contigit,  siquidem  cognomina  ex  ea  Pictorum  traxerunt20 
Fabii  clarissimae  gentis,  princepsque  eius  cognominis  ipse 
aedem  Salutis   pinxit   anno   urbis   conditae  ccccl,  quae 
pictura   duravit  ad  nostram   memoriam   aede  ea  Claudi 
principatu  exusta.     Proximo  celebrata  est  in  foro  boario 
aede  Herculis  Pacuvi  poetae  pictura.     Enni  sorore  geni-  25 
tus  hie  fuit,  clarioremque  artem  eam  Romae  fecit  gloria 
scaenae.     Postea  non  est  spectata  honestis  manibus,  nisi 
forte  quis  Turpilium  equitem  Romanum  e  Venetia  nos- 
trae  aetatis  velit  referre,  pulcliris  eius  operibus  hodieque 
Veronae  extantibus.     Laeva  is  manu  pinxit,  quod  de  nullo  30 
ante  memoratur.      Parvis   gloriabatur  tabellis   extinctus 
nuper  in  longa  senecta  Titedius  Labeo  praetorius,  etiam 
proconsulatu  provinciae  Narbonensis  functus,  sed  ea  re 

21  inrisa  etiam  contumcliac  erat.     Fuit  et  priucipuni  viro- 


PLINY   THE   ELDER  199 

rum  non  omittendum  do  pictnra  celebre  consilium.  Cum 
Q.  Pedius,  ncpos  Q.  Pedii  consularis  triumphalisque  et  a 
Caesare  dictatore  coheredis  Augusto  dati,  uatura  mutus 
esset.     In  eo  Messala  orator,  ex  cuius  familia  pueri  avia 

sfuerat,  picturam  docendum  censuit,  idque  etiam  divus  Au- 
gustus comprobavit,  puer  magni  profectus  in  ea  arte  obiit. 
Dignatio  autem  praecipua  Romae  increvit,  ut  existimo,  a  22 
M.  Valerio  Maximo   Messala  qui    princeps  tabulam  pic- 
tam  proelii  quo  Carthaginiensis  et   Hieronem  in  8icilia 

lovicerat,  proposuit  in  latere  curiae  Ilostiliae  anno  ab  urbe 
condita  cccclxxxx.  Fecit  hoc  idem  et  L.  Scipio,  tabu- 
lamque  victoriae  suae  Asiaticae  in  Capitolio  posuit,  idque 
aegre  tulisse  fratrem  Africanum  tradunt  baud  inmerito, 
quando  filius  eius  illo  proelio  captus  fuerat.     Non  dissi-23 

15  milem  offensionem  et  Acmiliani  subiit  L.  Hostilius  Manci- 
nus  qui  primus  Carthaginem  iuruperat,  situm  eius  oppug- 
nationesque  depictas  proponendo  in  foro  et  ipse  adsistens 
populo  spectanti  singula  enarrando  qua  comitate  proximis 
comitiis  consulatum  adeptus  est.     Ilabuit  et  scaena  ludis 

20  Claudii  Pulchri  magnam  admirationeni  picturae,  cum  ad 
tcgularum  similitudinem  corvi  decepti  imaginem  advo- 
larent. 

(8.)  Tabulis  autem  extcrnis  auctoritatcm  Romae  publico  24 
fecit  primus  omnium  L.  Mummius,  cui  cognomen  Achaici 

25  victoria  dedit,  Namque  cum  in  praeda  vendeuda  rex 
Attains  X  |VT|  emisset  tabulam  Aristidis,  Liberum  patrem, 
pretium  miratus  snspicatusque  aliquid  in  eavirtutis,  quod 
ipse  nesciret,  revocavit  tabulam,  Attalo  multum  querente, 
et  in  Cereris  delubro  posuit.     Quani  primam  arbitror  pic- 

soturam  externam   Romae  publicatam,  delude  video  et  in  25 
foro  positas  vulgo.     Hinc  enim  ille  Crassi  oratoris  lepos 
agentis  sub  Veteribus,  cum  testis  comjDellatus  instaret : 
'die  ergo,  Crasse,  qualem  me  noris  ?'      'Talem,'  inquit, 
ostendens  in  tabula  pictum  inficctissime  Galium  exerentem 


200  PLINY   THE   ELDEE 

linguam.  lu  foro  fuit  et  ilia  pastoris  senis  cum  baculo, 
de  qua  Teutonorum  legatus  respondit  iuterrogatus,  quan- 
tiue  eum  aestimaret,  donari  sibi  nolle  talem  vivnm  ve- 
rumque. 

26  (9.)  Sed  praecipuani  auctoritatem  publice  tabulis  fecit  5 
Caesar  dictator  Aiace  et  Media  ante  Veneris  Genetricis 
aedem  dicatis,  post  eum  M,  Agrippa,  vir  rusticitati  propior 
quam  deliciis.  Extat  certe  eius  oratio  magnifica  et  maxi- 
mo  civium  digna  de  tabulis  omnibus  signisque  pnblicandis, 
quod  fieri  satius  fuisset  quam  in  villarum  exilia  pelli.  lo 
Vernm  eadem  ilia  torvitas  tabulas  duas  Aiacis  et  Veneris 
mercata  est  a  Cyzicenis  US.  |xTT|.  In  thermarum  quoque 
calidissima  parte  marmoribus  incluserat  parvas  tabellas, 
paulo  ante,  cum  reficerentur,  sublatas. 

27  (10.)  Sujier  omnis  divns  Augustus  in  foro  suo  celeber- 15 
rima  in  parte  posuit  tabulas  dnas  quae  Belli  faciem  pictam 
habent  et  Triumphum,  item  Castores  ac  Victoriam.  Posuit 
ct  quas  dicemus  sub  artificum  mentione  in  templo  Caesaris 
patris.  Idem  in  curia  quoque,  quam  in  comitio  cousecra- 
bat,  duas  tabulas  impressit  parieti.  Nemean  sedentem2o 
supra  leonem,  palmigeram  ipsam,  adstante  cum  baculo 
sene  cuius   supra  caput   tabella  bigae  dependet,   Nicias 

28scripsit  se  inussisse,  tali  enim  usus  est  verbo.  Alterius 
tabulae  admiratio  est  puberem  filium  seni  patri  similem 
esse  aetatis  salva  differentia,  supervolante  aquila  draconem25 
complexa.  Philochares  hoc  suum  opus  esse  testatus  est. 
Inmensam,  vel  unam  si  tantum  banc  tabulam  aliquis 
aestimet,  potentia  artis,  cum  propter  Philocharen  igno- 
bilissimos  alioqui  Glaucionem  filiumque  eius  Aristippum 
senatus  populi  Romani  tot  saeculis  spectet !  Posuit  etso 
Tiberius  Caesar,  minime  comis  imperator,  in  templo  ipsius 
August!  quas  mox  indicabimus.  liactenus  dictum  sit  de 
dignitate  artis  morientis.  [•  •  •] 

51      (33.)  Et  nostrae  aetatis  insaniam  in  pictura  non  omit- 


PLINY    THE    ELDER  201 

tarn.  Nero  princeps  iusserat  colosseum  se  pingi  cxx  po- 
dum  linteo,  incognitimi  ad  hoc  tempus.  Ea  pictiira,  cum 
peracta  esset  in  Maiaiiis  hortis^  acceusa  f  ulmine  cum  opti- 
ma hortorum  parte  conflagravit.     Libertus  eius,  cum  daret  53 

6  Anti  munus  gladiatorum,  pnblicas  portions  occupavit  pic- 
tura,  ut  constat,  gladiatorum  ministrorumque  omnium 
veris  imaginibus  redditis.  Hie  multis  iam  saeculis  suni- 
mus  animus  in  pictura,  pingi  autem  gladiatoria  mnnera 
atque  in  publico  exponi  coepta  a  C.  Terentio  Lucano.     Is 

loavo  suo,  a  quo  adoptatus  fuerat,  triginta  paria  in  foro 
per  triduum  dedit  tabulamque  pictam  in  nemore  Dianae 
posuit. 

8.  (34.)  Nunc  celebres  in  ea  arte  quam  maxima  brevitate  53 
percurram,  neque  enim  instituti  operis  est  talis  executio, 

15  itaque  quosdam  vel  in  transcursu  et  in  aliorum  mentione 
obiter  nominasse  satis  crit,  exceptis  operum  claritatibus 
quae  et  ipsa  conveniet  adtingi,  sive  extant  sive  interci- 
dere.     Non  constat  sibi  in  hac  parte  Graecorum  diligentia  5i 
multas  post  olympiadas  cclebrando  pictores  quam  statua- 

2orios  ac  toreutas,  primumque  olympiade  lxxxx,  cum  et 
PhicUan  ipsum  initio  pictorem  fuisse  tradatur  clipeumque 
Athenis  ab  eo  pictum,  praeterca  in  confesso  sit  lxxx  ter- 
tia  fuisse  fratrem  eius  Pauaenum,  qui  clipeum  intus  pinxit 
Elide  Minervae,  quam  fecerat  Colotes,  discipulus  Phidiae 

25  et  ei  in  faciendo  love  Olympic  adiutor.     Quid  ?  quod  in  55 
confesso  perinde  est  Bularchipictoris  tabulam,  in  qua  erat 
Magnetum  proelium,  a  Candaule,  rege  Lydiae  Ileraclida- 
rum  novissimo,  qui   et  Myrsilus  vocitatus  est,  rcpensam 
auro  ?  tanta  iam  dignatio  picturae  crat.     Circa  Romuli  id 

3oaetatem    acciderit   necesse    est,  etenim    duodcvicensima 
olympiade   interiit    Candaules   aut,  ut   quidam    tradunt, 
eodem  anno  quo  Romulus,  nisi  fallor,  manifesta  iam  tunc 
claritate  artis,  adeo  absolutione.    Quod  si  recipi  necesse  est,  56 
simul  adparet  niulto  vetustiora  principia  eosque  qui  mono- 


202  PLINY   THE   ELDER 

Chromatis  pinxeriut,  quorum  aetas  non  traditur,  aliquanto 
ante  fuisse,  Hygiaenontem,  Dinian,  Charmadan  et,  qui 
primus  in  pictura  marem  a  femina  discreverit,  Eumarum 
Athenienscm  figuras  omnis  imitari  ausum,  quique  inventa 
eius  excoluerit,  Cimonem  Cleonaeum.  Hie  catagraphas 
invenit,  lioe  est  obliquas  imagines,  et  varie  formare  vul- 
tus,  respicientes  suspicientesve  vel  despicientes ;  articulis 
membra  distinxit,  venas  protulit,  praeterque  in  vestibus 

57riigas  et  sinus  invenit.  Panaenus  quidem  f rater  Phidiae 
etiam  proelium  Atlieniensium  adversus  Persas  apud  Mara-  lo 
thona  factum  pinxit.  Adeo  iam  colorum  usus  increbruerat, 
adeoque  ars  pcrfecta  erat,  ut  in  eo  proelio  iconicos  duces 
pinxisse  tradatur,  Atheniensium  Miltiaden,  Callimaclium, 
Cynaegirum,  barbarorum  Datim,  Artapliernen. 

58  9.  (35.)  Quin  immo  certamen  etiam  picturae  florenteis 
eo  institutnm  est  Corinthi  ac  Delphis,  primusque  omnium 
certavit  cum  Timagora  Chalcidense,  superatus  ab  eo  Py- 
thiis,  quod  et  ipsius  Timagorae  carmine  vetusto  adparet 
chronicorum  errore  non  dubio.  Alii  quoque  post  hos  clari 
fuere  ante  lxxxx  olympiadem,  sicut  Polygnotus  Thasius,  20 
qui  primus  mulieres  tralucida  veste  pinxit,  capita  earum 
mitris  versicoloribus  operuit  plurimumque  picturae  primus 
contulit,  siquidem  instituit  os  adaperire,  dentis  ostendere, 

59vultum  ab  antiquo  rigore  variare.  Huius  est  tabula  in 
portion  Pompei,  quae  ante  curiam  eius  fuerat,  in  qua  du-25 
bitatur  an  ascendentem  cum  clupeo  pinxerit  an  descenden- 
tem.  Hie  Delphis  aedem  pinxit,  hie  et  Athenis  porticum 
quae  Poecile  vocatur  gratuito,  cum  partem  eius  Micon 
mercede  pingeret.  Vel  maior  huic  auctoritas,  siquidem 
Amphictyones,  quod  est  publicum  Graeciae  concilium,  30 
hospitia  ei  gratuita  decrevere.  Fnit  et  alius  Micon  qui 
minoris  cognomine  distinguitur,  cuius  filia  Timarete  et 
ipsa  pinxit. 

60      (36.)  LXXXX  autem  olympiade  fuere  Aglaopiion,  Ce- 


PLINY    THE    ELDER  203 

phisodorus,  Erillus,  Euenor  pater  Parrhasi  et  praeceptor 
maximi  pictoris,  de  quo  suis  annis  dicemus,  omnes  iam 
inlustres,  non  tamen  in  qnibus  haerere  exposito  debeat 
festinans  ad  lamina  artis  in  qnibus  primus  refulsit  AjwUo- 

5  dortis  Atheniensis  lxxxxiii  olympiade.  Hie  primus  spe- 
cies exprimere  instituit  primusque  gloriam  penicillo  iure 
contulit.  Eius  est  sacerdos  adorans  et  Aiax  fulmine  in- 
census,  quae  Pergami  spectatur  hodie.  Neque  ante  eum 
tabula    ullius    ostenditur   quae   teneat    oculos.      Ab   hoc  61 

10  artis  fores  apertas  Zeuxis  Heracleotes  intravit  olympiadis 
Lxxxxv  anno  quarto,  audentemque  iam  aliquid  penicil- 
lum — de  hoc  enim  adhuc  loquamnr — ad  magnam  gloriam 
perduxit,  a  quibusdam  falso  in  lxxxviiii  olympiade  posi- 
tus.     Confuisse  necesse  est  Demophilum  Himeraeum  et 

isNesea  Thasium,  quoniam  utrius  eorum  discipulus  fuerit 
ambigitur.      In  eum  Apollodorus  supra  scriptus  versum62 
fecit,  artem   ipsis  ablatam   Zeuxim  ferre   secum.     Opes 
qiioque  tantas  adquisivit  ut  in  ostentatione  earum  Olym- 
piae  aureis  litteris  in  palliorum  tesseris  intextum  nomen 

20  suum  ostentaret.     Postea  donare  opera  sua  instituit,  quod 
nullo  pretio  satis  digno  permutari  posse  diceret,  sicuti 
Alcmenam  Agragantinis,  Pana  Archelao.     Fecit  et  Pe-63 
nelopen,  in  qua  pinxisse  mores  videtur,  et  athletam  adeo- 
que  in  illo  sibi  placuit,  ut  versum  subscriberet  celebrcm 

25  ex  eo,  invisurum  aliquem  facilius  quam  imitaturum.    Mag- 
nificus  est  et  luppiter  eius  in  throno  adstantibus  diis  et 
Hercules  infans  dracones  strangulans  Alcmena  matre  co- 
ram pavcnte  et  Amphitryone.     Reprelienditur  tamen  ecu  64 
grandior  in  capitibus  articulisque,  alioqui  tantus  diligen- 

30  tia,  ut  Agragantinis  facturus  tabulam,  quam  in  templo 
lunonis  Laciniae  publico  dicarent,  inspexerit  virgines 
eorum  nudas  ct  quinque  elegcrit,  ut  quod  in  quaque  lau- 
datissimum  esset  pictura  redderet.  Pinxit  et  monochro- 
mata  exalbo.     Aequales  eius  ct  aemuli  fuere  Timanthes, 


204  PLINY   THE   ELDER 

65  Anclrocydes,  Enpompus,  Parrhasius.  10.  Descenclisse  liic 
in  certameu  cum  Zeiixide  traditur  et,  cum  ille  detulisset 
uvas  pictas  tanto  successu,  ut  in  scaenam  aves  advolarent, 
ipse  detulisse  liuteum  pictum  ita  veritate  repraesentata, 
ut  Zouxis  alituni  iudicio  tumens  flagitaret  tandem  re- 5 
nioto  linteo  ostendi  picturam  atque  intellecto  errore  con- 
cederet  palmam  ingenuo  pudore,  quoniam  ipse  volucres 

66  f ef elliset,  Parrhasius  autem  se  artificem.  Fertnr  et 
postea  Zeuxis  pinxisse  puerum  uvas  ferentem,  ad  quas 
cum  advolassent  aves,  eadem  ingenuitate  processit  ira-10 
tus  operi  et  dixit :  '  uvas  melius  pinxi  qnam  puerum, 
nam  si  et  hoc  consummassem,  aves  timere  debuerant.' 
Fecit  et  figlina  opera,  quae  sola  in  Ambracia  relicta  sunt, 
cnm  inde  Musas  Fulvius  Nobilior  Romam  transferret. 
Zeuxidis  manu  Romae  Helena  est  in  Philippi  porticibus,  is 

67  et  in  Concordiae  delubro  Mars3'as  religatus.  Parrhasius 
Ephesi  natus  et  ipse  multa  contulit.  Primus  symme- 
trian  picturae  dedit,  primus  argutias  vultus,  elegantiam 
capilli,  venustatem  oris,  confessione  artificum  in  liniis  ex- 
tremis palmam  adeptus.  Haec  est  picturae  summa  supti-  20 
litas.  Corpora  enim  pingere  et  media  rerum  est  quidem 
magni  operis,  sed  in  quo  multi  gloriam  tulerint ;  extrema 
corporum  facere  et  desinentis  picturae  modum  includere 

68rarum  in  successu  artis  invenitur.  Ambire  enim  se  ipsa 
debet  extremitas  et  sic  desinere,  nt  promittat  alias  post  se  25 
ostendatque  etiam  quae  occultat.  Hanc  ei  gloriam  con- 
cessere  Antigonus  et  Xenocrates  qui  de  pictura  scrijisere, 
praedicantes  quoque,  non  solum  confitentes.  Et  alias 
multa  grapliidis  vestigia  extant  in  tabulis  ac  membranis 
eius  ex  quibus  proficere  dicuntur  artifices.  Minor  tamen3o 
videtur  sibi  comparatus  in  mediis  corporibus  ex2)rimendis. 

69  Pinxit  demon  Atheniensium  argumento  quoque  ingenioso. 
Ostendebat  namque  varium,  iracundum,  iniustum,  incon- 
stantem,   eundem    exorabilem   clementem    misericordem, 


PLINY    THE    ELUEK  205 

gloriosum,  excelsura  humilem,  ferocem  f ugacemque  et  om- 
nia pariter.  Idem  pinxit  et  Thesea,  quae  Romae  in  Capi- 
tolio  fuit,  et  navarchum  thoracatum  et  in  una  tabula,  quae 
est  Khodi,  Meleagrum,  Herculem,  Persea;  haec  ibi  ter  ful- 
5  mine  ambusta  neque  oblitterata  hoc  ipso  miraculum  auget. 
Pinxit  et  arcliigallum,  quam  picturam  amavit  Tiberius  70 
jorinceps  atque,  ut  auctor  est  Deculo,  HS.  LX  aestimatam 
cubiculo  suo  inclusit.  Pinxit  et  Thressam  nutriceni  in- 
fantemque  in  mauibus  eius  et  Philiscum  et  Liberum  pa- 

10  trem  adstante  Virtute,  et  pueros  duos  in  quibus  spectatur 
securitas  et  aetatis  simplicitas,  item  sacerdotem  adstante 
puero  cum  acerra  et  corona.     Sunt  et  duae  picturae  eius  71 
nobilissimae,  lioplites  in  certamine  ita  decurrens,  ut  sudare 
videatur,  alter  arma  depouens  ut  anlielare  sentiatur.    Lau- 

15  dantur  et  Aeneas  Castorque  ac  Pollux  in  eadem  tabula, 
item  Telephus,  Achilles,  Agamemnon,  Vlixes.  Fecundus 
artifex,  sed  quo  nemo  insolentius  usus  sit  gloria  artis, 
namque  et  cognomina  usurpavit  habrodiaetnm  se  adpel- 
lando  aliisque  vcrsibus  princijDem  artis  et  eam  ab  se  con- 

aosummatam,  super  omnia  Apollinis  se  radice  ortum  et  Her- 
culem,  qui  est  Lindi,  talem  a  se  pictum  qualem  saepe  in 
quiete  vidisset  et,  cum  magnis  suffragiis  superatus  a  Ti-  72 
mantlie  esset  Sami  in  Aiace  armorumque  iudicio,  herois 
nomine  se  moleste  ferre  dicebat,  quod  iterum  ab  indigno 

25victus  esset.      Kam   Timanthi  vel   plurimum   adfuit   in- 73 
genii.     Eius  enim  est  Iphigenia  oratorum  laudibus  cele- 
brata,  qua  stante  ad  aras  peritura  cum  maestos  pinxisset 
omiiis  praecipueque  patruum  et  tristitiae  omnem  imagineni 
consumpsisset,  patris  i2)sius  vultum  velavit,  quem  dignc 

3onon   poterat   ostendere.      Sunt   ct   alia   ingenii   eius   ex- 74 
empla,  veluti  Cyclops  dormicns  in  i)arvula  tabclla,  cuius 
et  sic  magnitudinem  exprimere  cui)iens  pinxit  iuxta  Sa- 
tyros  thyrso   pollicem   eius  metientes.      Atque  in   unius 
liuius  operibus   intellegitur  plus  semper  quam  pingitur 


206  PLl^Y    THE    ELDER 

et,  ciini  sit  ars  snmmn,  ingenium  tamen  ultra  artem  est. 
Pinxit  et  heroa  absolutissinii  operis  artem  ipsani  com- 
plexus  viros  pingeudi,  quod  opus  nunc  Romae  in  templo 
79Pacis  est.  [.  .  .]  Verum  omuis  prius  genitos  futu- 
rosque  postea  superavit  Apelles  Cous  olympiade  centesi-5 
ma  duodecima.  Picturae  plura  solus  prope  quam  ceteri 
omnes  eoiitulit,  voluminibus  etiam  editis  quae  doctri- 
nam  earn  continent.  Praecipua  eius  in  arte  venustas 
fait,  cum  eadem  aetate  maximi  pictores  essent.  Quo- 
rum opera  cum  admiraretur  omnibus  conlaudatis,  deesse  lo 
illam  suam  Venerem  dicebat,  quam  Graeci  x"P'^"  vocant; 
cetera  omnia  contigisse,  sed  hac  sola  sibi  neminem  parem. 

80  Et  aliam  gloriam  usurpavit,  cum  Protogenis  opus  inmensi 
laboris  ac  curae  supra  modum  anxiae  miraretur ;  dixit  enim 
omnia  sibi  cum  illo  2)aria  esse  aut  illi  meliora,  sed  uno  seis 
praestare,  quod  manum  de  tabula  sciret  tollere,  memo- 
rabili  praecepto  nocere  saej)e  nimiam  diligentiam.  Fuit 
autem  non  minoris  simplicitatis  quam  artis.  Melantliio 
dispositione    cedebat,    Asclepiodoro    mensuris,   hoc    est, 

81  quanto  qnid  a  qnoque  distare  deberet.  Scitum  est  in-  20 
ter  Protogenen  et  eum  quod  accidit.  Hie  Ehodi  vive- 
bat,  quo  cum  Apelles  adnavigasset  avidus  cognoscendi 
opera  eius  fama  tantum  sibi  cogniti,  continue  officinam 
petiit.  Aberat  ipse,  sed  tabulam  amplae  magnitudinis  in 
machina  aptatam  una  custodiebat  anus.  Ilaec  foris  esse  25 
Protogenen  respondit  interrogavitque  a  quo  quaesitum 
diceret.     Ab   hoc,    inquit   Apelles,    adreptoque   penicillo 

82liuiam  ex  colore  duxit  summae  tenuitatis  per  tabulam  et 
reverso  Protogeni  quae  gesta  erant  anus  indicavit.  Ferunt 
artificem  protinus  contemplatum  subtilitatem  dixisse  Apel-  30 
len  venisse,  non  cadere  in  alium  tam  absolutum  opus;  ip- 
sumque  alio  colore  tenuiorem  liniam  in  ipsa  ilia  duxisse 
abeuntemque  praecepisse,  si  redisset  ille,  ostenderet  adi- 
ceretque   hunc    esse    quem  quaereret   atque   ita    evenit. 


PLINY    THE    ELDER  207 

Revertit  enini  Apelles  et  vinci  erubescens  tertio  colore 
liiieas  secuit  nullum  relinquens  amplius  subtilitati  locum. 
At  Protogenes  victum  se  confessus  in  portuni  devolavit83 
hospitcm  quaerens,  placuitque  sic  earn  tabulam  posteris 
5  tradi  omnium  quidem,  sed  artificum  praecipuo  miraculo. 
Consumptam  cam  priore  inccndio  Caesaris  domus  in  Pala- 
tio  audio,  spectatani  Rhodi  ante,  spatiose  nihil  aliud  con- 
tinentem  quam  linias  visum  effugientes  inter  egregia  mul- 
torum  opera  inani  similem  et  eo  ipso  adlicientem  omni- 

10  que  opere  nobiliorem.     Apelli  fuit  alioqui  perpetua  con- 84 
suetudo  numquam  tam  occupatum  diem  agendi  ut  non 
lincam  ducendo  cxerceretartem,  quod  ab  eo  in  proverbium 
vcnit.     Idem  perfecta  opera  proponebat  in  pergula  tran- 
seuntibus  atque  ipse  post  tabulam  latens  vitia  quae  nota- 

15  rentur  auscultabat,  vulgum  diligentiorem  iudicem  quam  se 
praeferens;    feruntquc   reprehensum   a   sutore,    quod   in  85 
crepidis  una  pauciores  intus  fecisset  ansas,  eodem  postero 
die  superbo  emendatione  pristinae  admonitionis  cavillante 
circa  crus,  indignatum  prospexisse  denuntiantem,  ne  supra 

2ocrepidam  sutor  iudicaret,  quod  et  ipsum  in  proverbium 
abiit.  Fuit  cnim  et  comitas  illi,  propter  quam  gratior 
Alexandro  Magno  frequenter  in  officinam  ventitanti — nam, 
ut  diximus,  ab  alio  se  piugi  vetuerat  edicto — sed  in  officina 
imperite  multa  disserenti  silentium  comiter  suadcbat,  ri- 

25  deri  eum  dicens  a  pueris  qui  colores  terorent.     Tantum  86 
erat  auctoritati  iuris  in  regcm  alioqui  iracundum.     Quam- 
quam  Alexander  lionorem  ei  clarissimo  pcrhibuit  exemplo, 
nauKjue  cum  dilcctam  sibi  e  pallacis  suis  praecipue,  no- 
mine Pancaspcn,  nudam  ])ingi  ol)  admirationem  formaeab 

soApclle  iussisset  eumque,  dum  parct,  captum  amore  scn- 
sisset,  dono  dcdit  ei,  magnus  animo,  maior  impcrio  sui 
nee  minor  hoc  facto  quam  victoria  alia,  quia  ipse  se  vicit87 
nee  torum  tantum  suum  sed  etiam  adfectum  donavit  arti- 
fici,  ne  dilectae  quidem  respectu  motus,  cum  modo  regis 


208  PLINY   THE    ELDEK 

ea  fuisset,  modo  pictoris  esset.  Sunt  qui  Venerem  ana- 
dyomeneii  ab  illo  pictam  exemplar!  putent.  Ajielles 
et   in   aemulis  benignns   Protogeni   dignationem   primus 

88  Rhodi  coustituit.  Sordebat  suis  ut  plerumque  domestica, 
percontantique  quanti  liceret  opera  effecta  parvum  nescios 
quid  dixerat,  at  ille  quinquagenis  taleiitis  poposcit  fa- 
mamque  dispersit  se  emere,  ut  pro  suis  vendex'et.  Ea  res 
coucitavit  Ehodios  ad  intellegendum  artificem  nee  nisi 
augentibus  pretium  cessit.  Imagines  adeo  similitudi- 
nis  indiscretae  pinxit  ut — incredibile  dictu — Ajiio  gram-io 
niaticus  scriptuui  reliquerit  quemdam  ex  facie  homiuum 
divinantem,  quos  metoposcopos  vocaut,  ex  iis  dixisse  aut 

89  futurae  mortis  annos  aut  praeteritae  vitae.  Non  f uerat  ei 
gratia  in  comitatu  Alexandri  cum  Ptolemaeo,  quo  regnante 
Alexandrian!  vi  tempestatis  expulsus  subornato  fraude  is 
aemulorum  piano  regio  iuvitatus  ad  cenam  venit,  indig- 
nantique  Ptolemaeo  et  vocatores  suos  ostendenti,  ut  dice- 
ret  a  quo  eorum  invitatus  esset,  adrepto  carbone  extincto 

e  f oculo  imaginem  in  pariete  deliuiavit,  adgnoscente  vultum 
OOplani  rege  incohatum  protinus.  Pinxit  et  Antigoni  regis  20 
imaginem  altero  lumine  orbati  primus  excogitata  ratione 
vitia  condendi ;  obliquam  namque  fecit,  ut  quod  deerat 
corpori,  picturae  deesse  potius  videretur,  tantumque  eam 
partem  e  facie  ostendit  quam  totam  poterat  ostendere. 
Sunt  inter  opera  eius  et  exspirantium  imagines.     Quae  25 

91  autem  nobilissima  sint,  non  est  facile  dictu.  Venerem 
exeuntem  e  mari  divus  Augustus  dicavit  in  delubro  pa- 
tris  Caesaris,  quae  auadyomene  vocatur,  versibus  Graecis 
tantopere  dum  laudatur,  aevis  victa  aed  inlustrata.  Cuius 
inferiorem  partem  conruptam  qui  reficeret  non  potuit  re- 30 
periri,  verum  ipsa  iniuria  cessit  in  gloriam  artificis.  Con- 
seuuit  haec  tabula  carie,  aliamque  pro  ea  substituit  Nero 

92  in  principatu  suo  Dorothei  manu.     Apelles  incohaverat  et 
aliam  Venerem  Coi  superaturus  etiam  illam  suam  prio- 


PLINY    THE    ELDEK  209 

rem.  Invidit  mors  peracta  parte  nee  qui  snccederet 
operi  ad  praescripta  liuiamenta  iuventiis  est.  Pinxit  et 
Alexandrum  Magnum  fulmentenentem  in  templo  Ephesiae 
Dianae  viginti  talentis  auri.     Digiti  eminere  videntur  et 

sfulmen  extra  tabulam  esse — legentes  meminerint  omnia 
ea  quattuor  coloribus  facta — manipretium  eius  tabulae  in 
nummo  aureo  mensura  accepit,  non  numero.     Pinxit  et93 
megabyzi  sacerdotis  Dianae   Ephesiae   pompam,  Clitum 
cum  equo  ad  bellum  festinantem,  galeam  i:)oscenti  armige- 

10  rum  porrigentem.  Alexandrum  et  Philippum  quotiens 
pinxerit,  enumerare  supervacuum  est.  Mirantur  eius 
Ilabronem  Sami,  Menandrum  regem  Cariae,  Rhodi,  item 
Antaeum,  Alexandreae  Gorgosthenen  tragoedum,  Romae 
Castorem  et  Pollucem  cum  Victoria  et  Alexandro  Magno, 

15  item  Belli  imaginem  restrictis  ad  terga  manibus,  Alexan- 
dro in.curru  triumphante,  quas  utrasque  tabulas   divus94 
Augustus  in  fori  sui  celeberrimis  partibus  dicaverat  sim- 
plicitate    moderata ;    divus    Claudius    pluris    existimavit 
utriquc  excisa  Alexandri  facie  divi  Augusti  imagines  ad- 

20  dere.  Eiusdem  arbitrantur  manu  esse  et  in  Dianae  templo 
Herculem  aversum,  ut,  quod  est  difficillimum,  faciem 
eius  ostendat  verius  pictura  quam  promittat.  Pinxit  et 
heroa  nudum,  eaque  pictura  naturam  ipsam  provocavit. 
Est  et  equus  eius   sive    fuit  pictus    in   certamine,   quo  95 

25  indicium  ad  mutas  quadripedes  provocavit  ab  hominibus. 
Namque  ambitu  praevalere  aemulos  sentiens  singulorum 
picturas  inductis  equis  ostendit,  Apellis  tantum  equo  ad- 
hinnivere,  idque  et  postea  semper  evenit,  ut  experimentum 
artis  illud  ostentaretur.    Fecit  et  Neoptolemum  ex  equo  ad-  96 

30  versus  Persas,  Archelaum  cum  uxore  et  filia,  Antigonum  tiio- 
racatum  cum  equo  incedentem.  Peritiores  artis  praeferuut 
omnibus  eius  operibus  euudem  regem  sedentem  in  equo  et 
Dianam  sacrificantium  virginum  clioro  mixtam,  quibus 
vicisse  Ilomeri  versus  videtur  id  ipsum  describeutis. 
14 


210  PLINY   THE    ELDER 

Pinxit  et  quae  pingi  non  possnnt,  tonitrna,  fnlgetra, 
fulguraque  ;  Bronten,  Astrapen,  Ceraunoboliaii  adpellant. 
97lnventa  eius  et  ceteris  profuere  in  arte,  nnum  imitari 
nemo  potnit,  quod  absoluta  opera  atramento  inlinebat  ita 
tenui,  ut  id  ipsum  cum  repercussu  claritatis  colorem  album  5 
excitaret  custodiretque  a  jmlvere  et  sordibus,  ad  manum 
intuenti  demum  adpareret,  sed  etiam  ratione  magna,  ne 
claritas  colorum  aciem  offenderet  veluti  per  lapidem  spe- 
cularem  intuentibus  et  e  longinquo  eadem  res  nimis  flori- 
01  dis  coloribus  austeritatem  occulte  darot.  [.  .  .]  Simul,  utio 
dictum  est,  et  Protogenes  floruit.  Patria  ei  Caunus, 
gentis  Rhodiis  subiectae.  Summa  paupertas  initio  ar- 
tisque  summa  intentio  et  ideo  minor  fertilitas.  Quis  eum 
docuerit  non  putant  constare.  Quidam  et  navis  pinxisse 
usque  ad  quinquagensimum  aunum ;  argumentum  esse,  15 
quod  cum  Athenis  celeberrimo  loco  Minervae  delubri  pro- 
pylon  pingeret,  ubi  fecit  nobilem  Paralum  et  Hammoni- 
ada,  quam  quidam  Nausicaan  vocant,  adiecerit  parvulas 
navis  longas  in  iis  quae  pictores  parergia  adpellant,  ut 
adpareret  a  quibus  initiis  ad  arcem  ostentationis  opera  20 

102  sua  pervenissent.  Palmam  luibet  tabularum  eius  Lalysus, 
qui  est  Romae  dicatus  in  templo  Pacis.  Cum  pingeret 
eum,  traditur  madidis  lupinis  vixisse,  quoniam  sic  simul 
et  famem  sustineret  et  sitim  ncc  sensus  nimia  dulcedine 
obstrueret.  Huic  picturae  quater  colorem  induxit  ceu  tria  25 
subsidia  iniuriae  ct  vetustatis,  ut  decedente  superiore  in- 
ferior succederet.  Est  in  ea  canis  mire  factus  ut  quern 
pariter  et  casus  pinxerit.  Non  iudicabat  se  in  eo  expri- 
mere  spumam  anhelantis,  cum  in  reliqua  parte  omni,  quod 

lOSdifRcillimum  erat,  sibi  ipse  satisfecisset.     Displicebat  an- 30 
tern  ars   ipsa  nee  minui  poterat   et  videbatur  nimia  ac 
longius  a  veritate  discedere,  spumaque  pingi,  non  ex  ore 
nasci;  anxio  aninii  cruciatu,  cum  in  pictura  verum  esse, 
non   verisimile  vellet,  absterserat   saepius   mutaveratque 


PLINY    THE    ELDER  211 

peiiicilliim,  nullo  moclo  sibi  adprobans.  Postrcmo  iratus 
arti,  quod  intellegeretur,  spongeam  impegit  inviso  loco 
tabulae,  et  ilia  reposuifc  ablatos  colores  qualiter  cura 
optaverat,    fecitque   in   pictura   fortuna   naturam.      Hoc  104 

eexemplo  eius  similis  et  Nealcen  successus  spumae  equi 
similiter  spongea  impacta  secutus  dicitur,  cum  pingeret 
poppyzonta  retinentem  eum.  Ita  Protogenes  moustravit 
et  fortunam.  Propter  liunc  lalysum,  ne  cremaret  tabu- 
lam,  Demetrius  rex,  cum  ab  ea  parte  sola  posset  Rhodum 

10  capere,  non  iiicendit,  parcentemque  picturae  fugit  occasio 
victoriae.  Erat  tunc  Protogenes  in  suburbano  suo  hortulo, 
hoc  est  Demetrii  castris,  neque  interpellatus  proeliis  in- 
cohata  opera  intermisit  omnino  nisi  accitus  a  rege,  inter- 
rogatusque  qua  fiducia  extra  muros  ageret,  respondit  scire 

15  se  cum  Rhodiis  illi  bcllum  esse,  non  cum  artibus. 


QVINTILIAN 

M.  Fabius  Quixtilianus  was  boru  about  35  A.D.,  in  Calagurris, 
Spain.  He  was  educated  in  Rome,  partly  by  his  father,  himself  a 
rhetorician  of  repute,  by  Domitius  Afer,  the  orator,  and  by  Remmius 
Palaemon,  a  famous  <j|;rauiniarian.  Having  returned  to  his  native 
town,  ho  was  subsequently  taken  back  vo  Rome  by  Galba,  in  68  A.D., 
■where  he  remained  till  his  death,  about  96.  After  an  extraordinarily 
successful  career  as  a  teacher  of  rhetoric,  he  retired  in  88  A.D.,  and 
devoted  his  well-earned  leisure  to  the  composition  of  the  Institutio 
Oratoiia,  in  twelve  books.  This  immortal  masterpiece,  admirable 
alike  in  style  and  substance,  gives  a  complete  system  of  pedagogy 
with  reference  to  an  oratorical  career.  The  tenth  book,  owing  to  a 
critical  survey  of  the  'best  authors'  in  Greek  and  Latin  literature, 
has  acquired  a  special  popularity. 

For  a  full  account  of  Quintilian  and  his  work,  see  the  introduction 
to  Peterson's  edition  of  Book  X.,  Oxford,  1892. 


QVINTILIAN 


y 

«ifk  Book  I.  :  Prooemium. 

y 

Post  impetratam  studiis  meis  quietem  quae  per  viginti  1 
annos  erudiendis  iuvenibus  impenderam,  cum  a  me  quidam 
familiariter  postularent,  ut  aliquid  de  ratione  dicendi  com- 
ponerem  :    diu   sum  equidem  reluctatus,  quod  auctores 

5utriusque  linguae  clarissimos  non  ignovabam  multa  quae 
ad  hoc  opus  pertinerent  diligentissime  scripta  posteris  re- 
liquisse.  Sed  qua  ego  ex  causa  faciliorem  raihi  veniamS 
meae  deprecationis  arbitrabar  fore,  hac  accendebantur  illi 
magis,  quod  inter  diversas  opiniones  priorum  et  quasdam 

loetiam  inter  se  contrarias  difficilis  esset  electio  ;  ut  mihi  si 
non  inveniendi  nova,  at  certe  iudicandi  de  veteribus  iniun- 
gere  laborem  non  iniuste  viderentur.  Quamvis  autem  non  3 
tarn  me  vinceret  praestandi,  quod  exigebatur,  fiducia  quam 
negandi  verecundia,  latins   se   tamen   aperiente   materia 

15  plus  quam  imponebatur  oneris  sponte  suscepi ;  simul  ut 
pleniore  obsequio  demerercr  amantissimos  mei,  simul  ne 
vulgarem  viani  ingressus  alienis  demum  vestigiis  insi- 
stereni.  Nam  ceteri  fere  qui  artem  orandi  litteris  tradi-4 
derunt,  ita  sunt  exorsi,  quasi  perfectis  omni  alio  genere 

2odoctrinae  summani  eloqucntiae  manum  imponerent ;  sive 
contemncntes  tanquam  parva  quae  prius  discimus,  siudia, 
sive  non  ad  suum  pertinerc  officium  opinati,  quando  divi- 
sae  professionum  vices  essent :  sen,  quod  proximum  vero, 


214  QVINTILIAN 

nullam  ingenii  sperantes  gratiam  circa  res  etiamsi  neces- 
sarias  procul  tamen  ab  ostentatione  positas ;   ut  operum 

5fastigia  spectantur,  latent  fimdamenta.  Ego,  cum  existi- 
mem  nihil  arti  oratoriae  alienum,  sine  quo  fieri  non  posse 
oratorem  fatendum  est,  nee  ad  ullius  rei  summam  nisi  5 
praecedcntibus  initiis  perveniri,  ad  minora  ilia,  sed  quae 
si  negligas,  non  sit  maioribus  locus,  demittere  me  non 
recusabo,  nee  aliter  quam   si  mihi  tradatur  educandus 

6  orator,  studia  eius  formare  ab  infantia  incipiam.  Quod 
opus,  Marcelle  Vitori,  tibi  dicamus  quem,  cum  amicis-io 
simum  nobis  tum  eximio  litterarum  amore  flagrantem, 
non  propter  haec  modo  (quamquam  sunt  magna)  dignis- 
simum  hoc  mutuae  inter  nos  caritatis  23ignore  iudicaba- 
mus ;  sed  quod  erudiendo  Getae  tuo,  cuius  prima  aetas 
manifestum  iam  ingenii  lumen  ostendit,  non  inutiles  fore  is 
libri  videbantur  quos  ab  ipsis  discendi  velut  incunabulis, 
per  omnis,  quae  modo  aliquid  oratori  futuro  conferant 
artis  ad  summam  eius  operis  perducere   destinabamus ; 

7atque  eo  magis,  quod  duo  iam  sub  nomine  meo  libri  fere- 
bantur  artis  rhetoricae  neque  editi  a  me  neque  in  hoc  20 
comparati.  Namque  alterum,  sermone  per  biduum  habi- 
to,  pueri  quibus  id  praestabatur  exceperant ;  alterum 
pluribus  sane  diebus,  quantum  notando  consequi  potue- 
rant,  interceptnm,  boni  iuvenes  sed  nimium  amantes  mei, 

8temerario   editionis   honore  vulgaverant.      Quare   in   his  25 
quoque  iibris  erunt  eadem  aliqua,  multa  mutata,  plurima 
adiecta,  omnia  vero  compositiora  et  quam  nos  poterimns, 
elaborata. 

9  Oratorem  autem  instituimus  ilium  perfectum  qui  esse 
nisi  vir  bonus  non  potest,  ideoque  non  dicendi  modo  exi-30 
niiam  in  eo  facultatem  sed  omnis  animi  virtutes  exigimus. 
10  Neque  enim  hoc  concesserim,  rationem  rectae  honestaeque 
vitae  (ut  quidam  putaverunt)  ud  philosophos  relegandam, 
cum  vir  ille  vere  civilis  et  publicarum  privatarumque  re- 


QVINTILIAN  215 

rum  administrationi  accommodatus  qui  regere  consiliis 
urbis,  fundare  legibus,  emendare  iudiciis  possit,  noii  alius 
sit  profecto  quam  orator.    Quare^,  tametsi  me  fateor  usurum  11 
quibusdam  quae  philosophorum  libris  coutinentur,  tamon 

5  ea  iure  vereque  contenderim  esse  operis  nostri  proprieque 
ad  artem  oratoriam  pertiuere.     An,  si  frequentissime  del3 
iustitia,  fortitudine,  temperantia  ceterisque  similibus  dis- 
serendum  est,  adeo  ut  vix  ulla  possit  causa  reperiri,  in 
quam  non  aliqua  ex  his  incidat  quaestio,  eaque  omnia  in- 

loventione  atque  elocutione  sunt  explicanda,  dubitabitur, 
ubicunque  vis  ingenii  et  copia  dicendi  postulatur,  ibi  partis 
oratoris   esse  praecipuas  ?     Fueruntque  haec,  ut  Cicero  13 
apertissime  conligit,  quemadmodum  iuncta  natura,  sic  of- 
ficio quoque  copulata,  ut  eidem  sapientes  atque  eloquentes 

i5]iaberentur.  Scidit  deinde  se  studium  atque  inertia  fac- 
tum est,  ut  artes  esse  plures  viderentur.  Nam  ut  primum 
lingua  ^se  coepit  in  quaestu  institutumque  eloquentiae 
bonis  male  uti,  curam  morum  qui  diserti  habebantur  re- 
liquerunt.     Ea  vero  destituta  infirmioribus  ingeniis  velut  14 

2opraedae  fuit.  Inde  quidam,  contempto  bene  dicendi  la- 
bore,  ad  formandos  animos  statuendasque  vitae  leges  re- 
gressi  partem  quidem  potiorem,  si  dividi  posset,  retinue- 
runt;  nomen  tamen  sibi  insolentissimum  adrogaverunt,  ut 
soli  sapientiae  studiosi  vocarcntur,  quod  neque  summi  im- 

25peratores  neque  in  consiliis  rerum  maximarum  ac  totius 
administratione  rei  publicae  clarissime  versati  sibi  umquam 
vindicare  sunt  ausi.     Facere  enim  optima  quam  promittere 
maluerunt.     Ac  veterum  quidem  sapientiae  profcssorum  15 
multos  et  honesta  praecepisse  et,  \\t  praeceperint,  etiam 

30  vixisse,  facile  concesscrim  ;  nostris  vero  temporibus  sub 
hoc  nomine  maxima  iti  plerisque  vitia  latuerunt.  Non 
enim  virtute  ac  studiis,  ut  haberentur  philosoplii,  labora- 
bant,  sed  vultum  et  tristitiam  et  dissentientem  a  ceteris 
habitum  pessimis  moribus  praetendebant.      Haec  autem  16 


21G  QVINTILIAN 

quae  velut  propria  philosophiae  adseruntur,  passim  trac- 
tamus  omnes.  Quis  enim  noii  cle  iusto,  aequo  ac  bono, 
mode  non  et  vir  pessimus,  loquitur?  quis  non  etiam  ru- 
sticorum  aliqua  de  causis  naturalibus  quaerit?  nam  verbo- 
rum  proprietas  ac  differentia  omnibus  qui  sermonem  curae  s 

17  habent,  debet  esse  conmunis.  Sed  ea  et  sciet  optime  et 
eloquetur  orator  ;  qui  si  fuisset  aliquando  perfectus,  non 
a  philosophorum  scholis  virtutis  praecepta  peterentur. 
Nunc  necesse  est  ad  eos  aliquando  auctores  recuri'cre  qui 
desertam,  ut  dixi,  partem  oratoriae  artis,  meliorem  prae-  lo 
sertim,  occupaverunt,  et  velut  nostrum  reposcere  ;  non  ut 
nos  illorum  utamur  inventis,  sed  ut  illos  alienis  usos  esse 

18  doceamus.  Sit  igitur  orator  vir  talis,  qualis  vere  sapiens 
adpellari  possit,  nee  moribus  modo  perfectus  (nam  id  mea 
quidem  opinione,  quamquam  sunt  qui  dissentiant,  satis  non  is 

19  est)  sed  etiam  scientia  et  omni  facultate  dicendi,  qualis 
fortasse  nemo  adhuc  fuerit,  sed  non  ideo  minus  nobis  ad 
summa  tendendum  est ;  quod  fecerunt  plerique  veterum 
qui,  etsi  nondum  quemquam  sapientem  repertum  puta- 

20  bant,  praecepta  tamen  sapientiae  tradiderunt.  Nam  est  20 
certe  aliquid  consummata  eloquentia  neque  ad  eam  per- 
venire  natura  humani  ingenii  prohibet.  Quod  si  non  con- 
tingat,  altius  tamen  ibunt  qui  ad  summa  nitentur  quam 
qui,  praesumpta  desperatione  quo  velint  evadendi,  protinus 
circa  inia  substiterint.  25 

21  Quo  magis  impetranda  erit  venia,  si  ne  minora  quidem 
ilia,  verum  operi  quod  instituimus  uecessaria  praeteribo. 
Nam  liber  primus  ea  quae  sunt  ante  officium  rhetoris 
continebit.  Secundo  prima  apud  rhetorem  elementa  et 
quae  de  ipsa  rhetorices  substantia  quaeruntur  tractabimus.  3o 

23  Quinque  deinceps  inventioni,  nam  liuic  et  dispositio  sub- 
iungitur,  quattuor  elocutioni,  in  cuius  partem  memoria  ac 
pronuntiatio  veuiunt,  dabuntur.  Vnus  accedet  in  quo  no- 
bis orator  ipse  informandus  est,  et  qui  mores  eius,  quae  in 


QVINTILIAN  2T7 

suscipiendis,  discendis,  agendis  cansis  ratio,  quod  elo- 
quentia  genus,  quis  ageudi  debeat  esse  finis,  quae  post 
fiuem  studia,  quantum  nostra  valebit  infirmitas,  disse- 
ramus.  His  omnibus  admiscebitur,  ut  quisque  locus  po-23 
5stulabit,  docendi  ratio  quae  non  eorum  modo  scientia, 
quibus  solisquidam  nomen  artis  dederunt,  studiosos  instrn- 
at  et  (ut  sic  dixerim)  ius  ipsum  rhetorices  interpretetur, 
sed  alere  facundiam,  viris  augere  eloquentiae  possit.  Nam  24 
plerumque  nudae  illae  artes  nimia  subtilitatis  adfectatione 

lofrangunt  atque  concidunt  quidquid  est  in  oratione  gene- 
rosius  et  omnem  sucum  ingenii  bibunt  et  ossa  detegunt, 
quae  ut  esse  et  adstringi  nervis  suis  debent,  sic  corpore 
operienda  sunt.     Ideoque  nos  non  jjarticulam  illam,  sicut25 
plerique,  sed   quidquid  utile  ad   instituendum  oratorem 

isputabamus,  in  hos  duodecim  libros  contulimus  breviter 
omnia  demonstraturi.     Xam   si   quantum  de  quaque   re 
dici  potest  persequamur,  finis  opcris  non  reperietur.    Illud  26 
tamen  in  primis  testandum  est,  nihil  praecepta  atque  artis 
valere  nisi  adiuvante  natura.     Quapropter  ei  cui   deerit 

2oingenium,  non  magis  haec  scripta  sint  quam  de  agrorum 
cultu  sterilibus  terris.     Sunt  et  alia   ingentia  quaedam27 
adiumenta,  vox,  latus  patiens  laboris,  valetudo,  constantia, 
decor;  quae  si   modica  obtigerunt,  possunt  ratione  am- 
pliari,  sed  nonnunquam  ita  desunt,  ut  bona  etiam  ingenii 

25studiique  conrumpant;  sicut  et  haec  ipsa  sine  doctore 
perito,  studio  pertinaci,  scribendi,  legendi,  dicendi  multa 
et  continua  exercitatione  per  se  nihil  prosunt. 


Book  L,  1:  Quemadmodum  Prima  Elementa  Tradenda  Sint. 

Igitur   nato    filio    pater    spem    de   illo   primum   quam  1 
sooptimam  cajMat ;  ita  diligentior  a  principiis  fiet.     Falsa 
enim  est  querelhi,  paucissimis  hominibus  vim  percipiendi 


218  QVINTILIAN 

quae  tradantur  esse  concessam,  plerosque  vero  laborem 
ac  tempora  tarditate  ingenii  perdere.  Nam  contra  pluris 
reperias  et  facilis  in  excogitando  et  ad  discendum  promj)- 
tos.  Quippe  id  est  homini  naturale:  ac  sicnt  aves  ad 
volatum,  equi  ad  cursum,  ad  saevitiarn  ferae  gignuntur,  5 
ita  nobis  propria  est  mentis  agitatio  atque  sollertia,  unde 

2  origo  animi  caelestis  creditur.     Hebetes  vero  et  indociles 
non   magis   secundum   naturam   homines   eduntur  quam 
prodigiosa  corpora  et  monstris  insignia,  sed  hi  pauci  ad- 
modum.     Fuerit  argumentum,  quod  in  pueris  elucet  spesio 
plurimorum  quae  cum  emoritur  aetate,  manifestum  est 

3  non  naturam  defecisse  sed  curam.    Praestat  tamen  iugenio 
alius  alium.     Concede  ;  sed  plus  efficiet  aut  minus ;  nemo 
reperitur  qui  sit  studio  nihil  consecutus.     Hoc  qui  per- 
viderit,  protinus  ut  erit  parens  factus  acrem  quam  maxime  15 
curam  spei  futuri  oratoris  impendat. 

4  Ante  omnia  ne  sit  vitiosus  sermonutricibus  quas,  si  fieri 
posset,  sapientes  Chrysippus  optavit,  certe  quantum  res 
pateretur  optimas  eligi  voluit.  Et  morum  quidem  in  his 
baud  dubie  prior  ratio  est,  recte  tamen  etiam  loquantur.  20 

5  Has  primum  audiet  puer  harum  verba  effingere  imitando 
conabitur.  Et  natura  tenacissimi  sumus  eorum  quae  ru- 
dibus  annis  pevcepimus;  ut  sapor  quo  nova  imbuas  durat, 
nee  lanarum  colores  quibus  simplex  ille  candor  mutatus 
est,  elui  possunt.  Et  haec  ipsa  magis  pertinaciter  haerent  25 
quo  deteriora  sunt.  Nam  bona  facile  mutantur  in  peius ; 
num  quando  in  bonum  verteris  vitia  'i  Non  adsuescat  ergo, 
nedum  infans  quidem  est,  sermoni  qui  dediscendus  sit. 

6  In  parentibus  vero  quam  plurimum  esse  eruditionis 
optaverim.  Nee  de  patribus  tantum  loquor.  Nam  Grac-  30 
chorum  eloquentiae  multum  contulisse  accepimus  Corne- 
liam  matrem,  cuius  doctissimus  sermo  in  posteros  quoque 
est  epistolis  traditus;  et  Laelia  C.  filia  reddidisse  in 
loquendo  paternam  elegantiam  dicitur;  et  Hortensiae  Q. 


QVIXTILIAN  219 

filiae  oratio  apud  Ti'iumviros  habita  legitur  non  tantum 
in  sexus   honorem.      Nee  tamen  ei  quibus  discere  ipsis  7 
non  contigit,  minorem  curam   doeendi  liberos   habeaut, 
sed  sint  propter  hoc  ipsiun  ad  cetera  magis  diligentes. 
6      De  pueris  inter  quos  educabitur  ille  huic  spei  desti- 
natus,  idem  quod  de  nutricibiis  dictum  sit./ 

De  paedagogis  hoc  amplius,  ut  aut  sint  eruditi  plane,  8 
quam  primam  esse  curam  velim  aut  se  non  esse  eruditos 
sciant.    Nihil  est  peius  iis  qui  paulum  aliquid  ultra  primas 

lolitteras  progressi  falsam  sibi  scientiae  persuasionem  indue- 
runt.  Nam  et  cedere  praecipiendi  partibus  iudignantur 
et  velut  iure  quodam  potestatis,  quo  fere  hoc  hominum 
genus  intumescit,  imperiosi  atque  interim  saevientes  stul- 
titiam  suam  perdocent.     Nee  minus  error  eorum  nocet9 

ismoribus;  siquidem  Leonides,  Alexandri  paedagogus,  ut  a 
Babylonio  Diogene  traditur,  quibusdam  eum  vitiis  imbuit 
quae  robustum  quoque  et  iam  maximum  regem  ab  ilia 
institutione  puerili  sunt  persecuta. 

Si  cui  multa  videor  exigere,  cogitet  oratorem  institui,  10 

20  rem   arduam,    etiam    cum    ei    formando    nihil    defnerit; 
praeterea  plura  ac  difficiliora  superesse.     Nam  et  studio 
perpetuo  et  praestantissimis   praeceptoribus  et  plurimis 
disciplinis  opus  est.     Quapropter  praecipienda  sunt  opti-11 
ma ;   quae   si  quis  gravabitur,  non   rationi   defuerit,  sed 

ashomini. 

Si  tamen  non  continget,  quales  maxime  velim  nutrices, 
pueros,  paedagogos  habere  :  at  unus  certe  sit  adsiduus  lo- 
quendi  non  imperitus  qui,  si  qua  erunt  ab  his  praesente 
alumno  dicta  vitiose,  conrigat  protinus  nee  insidere   illi 

30sinat ;  dum  tamen  intellegatur,  id  quod  prius  dixi,  bonum 
esse  hoc  remedium. 

A  sermone  Graeco  puerum  incipere  malo.,  quia  Latinum  12 
qui  pluribus  in  usu  est,  vel  nobis  nolentibus  perbibet,  si- 
niul  quia  disciplinis  quoque  Graecis  prius  instituendus  est. 


220  QVINTILIAN 

13  unde  et  nostrae  fluxerunt.  Non  tamen  hoc  adeo  siipersti- 
tiose  fieri  velim,  ut  din  tautum  Graece  loquatur  aiit  discat, 
sicnt  plerisque  moris  est.  Hinc  enim  accidnnt  et  oris 
plurima  vitia  in  peregriuum  sonum  conrupti  et  sermonis, 
cui  cum  Graecae  figurae  adsidua  consuetudine  haeserunt,  6 
ill  diversa  quoqiie  loqueudi  ratione  pertinacissime  durant, 

UNon  louge  itaque  Latina  subsequi  debent  et  cito  pariter 
ire.  Ita  fiet  ut,  cum  aequali  cura  linguam  utramque  tueri 
coeperimus,  neutra  alteri  officiat. 

15  Quidam  litteris  instituendos  qui  minores  septem  annis  lo 
assent  non  putaverunt,  quod  ilia  primum  aetas  et  intellec- 
tum  disciplinarum  capere  et  laborem  pati  posset.  In  qua 
sententia  Ilesiodum  esse  plurimi  tradunt  qui  ante  gram- 
maticum  Aristophanen  fueruut ;  nam  is  primus  viro^i]i:ng, 
in  quo  libro  scriptum  hoc  invenitur,  negavit  esse  huius  is 

16  poetae.  Sed  alii  qnoque  auctores,  inter  quos  Eratosthenes, 
idem  praeceperunt.  Melius  autem  qui  nullum  tempus 
vacare  cura  volant,  ut  Chrysippus.  Nam  is,  quamvis  nu- 
tricibus  triennium  dederit,  tamen  ab  illis  quoque  iam  for- 
mandam  quam  optimis  institutis  mentem  infantium  iudi-20 

17  cat.  Cur  autem  non  pertineat  ad  litteras  aetas  quae  ad 
mores  iam  pertinet  ?  neque  ignore  toto  illo  de  quo  lo- 
quor  tempore  vix  tantum  effici,  quantum  conferre  unus 
postea  possit  annus,  sed  tamen  mihi  qui  dissenserunt 
videntur  non  tani  discentibus  in  hac  j^arte  quam  docenti-25 

18  bus  pepercisse.  Quid  melius  alioqui  facient,  ex  quo  loqui 
poterunt  ?  faciant  enim  aliquid  necesse  est.  Aut  cur 
hoc,  quantulumcunque  est,  usque  ad  septem  annos  lucrum 
fastidiamus  ?  nam  certe  quamlibet  parvum  sit  quod  con- 
tulerit  aetas  prior,  niaiora  tamen  aliqua  discet  puer  ipso  3o 

19  illo  anno  quo  minora  didicisset.  Hoc  per  singulos  annos 
prorogatum  in  summam  proficit,  et  quantum  in  infantia 
praesumptum  est  temporis,  adolescentiae  adquiritur.  Idem 
etiam  de  sequentibus  annis  praeceptum  sit,  ne  quod  cui- 


QVINTILIAN  221 

que  discendum  est,  sero  discere  incipiat.  Non  ergo  jier- 
damus  primum  statim  temiius  atque  eo  minus,  quod  initia 
litterarum  sola  memoria  constant  quae  non  modo  iam  est 
in  parvis,  sed  turn  etiam  tenacissima  est.  Nee  sum  adeo20 
saetatum  imprudens,  ut  instandum  protinus  teneris  acerbe 
putem  exigendamque  plane  operam.  Nam  id  in  primis 
cavere  oportebit,  ne  studia  qui  amare  nondum  potest  oderit 
et  amaritudine  semel  percepta  etiam  ultra  rudis  annos  re- 
formidet.  Lusus  hie  sit :  et  rogetur  et  laudetur  et  num- 
loquam  non  fecisse  se  gaudeat^,  aliquando  ipso  nolente  do- 
ceatur  alius  cui  invideat ;  contendat  interim  et  saepius 
vincere  se  putet  et  praemiis  etiam  quae  capit  ilia  aetas 
evocetur. 

Parva  docemus  oratorem  instituendum  professi,  sed  est  21 
15  sua  etiam  studiis  infantia ;  et  ut  corporum  mox  fortissi- 
morum  educatio  a  lacte  cunisque  initium  ducit,  ita  futu- 
rus  eloquentissimus  edidit  aliquando  vagitum  et  loqui 
primum  incerta  voce  temptavit  et  haesit  circa  formas  litte- 
rarum. Nee  si  quid  discere  satis  non  est,  ideo  nee  necesse 
20  est.  Quodsi  nemo  reprehendit  patrem  qui  haec  non  negle-  22 
genda  in  suo  filio  putet,  cur  improbetur,  si  quis  ea  quae 
domi  suae  recte  faceret  in  publicum  promit  ?  atque  eo 
magis  quod  minora  etiam  facilius  minores  percipiunt ;  et 
ut  corpora  ad  quosdam  membrorum  flexus  formari  nisi  te- 
as nera  non  possunt,  sic  animos  quoque  ad  pleraque  duriores 
robur  ipsum  facit.  An  Philippus  Macedonum  rex  Alex-  23 
andro  filio  suo  prima  litterarum  elementa  tradi  ab  Aristo- 
tele,  summo  eius  aetatis  philosopho,  voluisset,  aut  ille 
suseepisset  hoc  officium,  si  non  studiorum  initia  et  a  per- 
3ofectissimo  quoque  optime  tractari  et  pertinere  ad  summam 
cresididset  ?  fingamus  igitur  Alexandrum  dari  nobis  34 
impositum  gremio,  dignum  tanta  cura  infantem  (quam- 
quam  suus  cuique  dignus  est),  pudeatne  me  in  ipsis  sta- 
tim elementis  etiam  brevia  docendi  monstrare  compendia  ? 


222  QVINTILIAN 

Neqne  eiiim  mihi  illud  saltern  placet  quod  fieri  in  plu- 
rimis  video,  ut  litterarum  nomina  et  contextum  prius  quam 

35formas  parvuli  discant.  Obstat  hoc  agnitioni  earum  non 
intendentibus  mox  animuni  ad  ipsos  ductus,  dum  ante- 
cedentem  memoriam  secuiitur.  Quae  causa  est  praeci-5 
pientibus,  ut  etiam,  cum  satis  adfixisse  eas  pueris  recto 
illo  quo  primum  scribi  solent  contextu  videntur,  retro- 
agaut  rursus  et  varia  permutatione  turbent,  donee  litteras 
qui  instituuntur  facie  norint,  non  ordine.  Quapropter 
optime  sicut  liominum  pariter  et  habitus  et  nomina  edoce-io 

26buntur.  Sed  quod  in  litteris  obest,  in  syllabis  non  noce- 
bit.  Non  excludo  autem,  id  quod  est  notum,  inritandae  ad 
discendum  infantiae  gratia  eburneas  etiam  litterarum  for- 
mas  in  lusum  offerre  ;  vel  si  quid  aliud  quo  magis  ilia  actas 
gaudeat,  inveniri  potest  quod  tractare,  intueri,  nominare  is 
iucundum  sit. 

37  Cum  vero  iam  ductus  sequi  coeperit,  non  inutile  erit 
eas  tabellae  quam  optime  insculpi,  ut  per  illos  velut  sulcos 
ducatur  stilus.  Nam  neque  errabit,  quemadmodum  in 
ceris,  (continebitur  enim  utrimque  marginibus  neque  ex-  20 
tra  praescriptum  egredi  poterit)  et  celerius  ac  saepius  se- 
quendo  certa  vestigia  firmabit  articulos  neque  egebit 
adiutorio    manum    suam    manu    superimposita    regentis. 

28  Non  est  aliena  res  quae  fere  ab  honestis  neglegi  solet, 
cura  bene  ac  velociter  scribendi.  Nam  cum  sit  in  studiis  25 
praecipuum,  quoque  solo  verus  ille  profectus  et  altis  radi- 
cibus  nixus  paretur,  scribere  ;  ipsam  tardior  stilus  cogita- 
tionem  moratur,  rudis  et  confusus  intellectu  caret :  unde 
sequitur    alter    dictandi    quae    transferenda   sunt    labor. 

29Quarec^^m  semper  et  ubique  tum  praecipue  in  epistulisoo 
secretis  et  familiaribus  delectabit  ne  hoc  quidem  neglectum 
reliquisse, 

30     Syllabis  nullum  compendium  est ;  perdiscendae  omnes 
nee,  ut  fit  plerumque,  difficillima  quaeque  earum  differen- 


QVINTILIAN  223 

da,  nt  in   nominibus  scribendis  deprehendantur.      QuiiiJn 
imnio  ne  primae  qiiidem  memoriae  temere  credendum  ; 
repetere   at   diu   inculcare   fuerit   utilius,  et  in  lectiono 
quoque  non  properare  ad  continuaudam  eam  vel  accele- 

srandam,  nisi  cum  inoffensa  atque  indubitata  litterarum 
inter  se  coniunctio  subpeditare  sine  ulla  cogitandi  saltem 
mora  poterit.     Tunc  ipsis  syllabis  verba  complecti  et  his 
sermonem  connectere  iucipiat.     Incredibile  est,  quantum  32 
morae  lectioni  festinatione  adiciatur.     Hinc  enim  accidit 

lodubitatio,  intermissio,  repetitio  plus  quam  possunt  auden- 
tibus,  deinde,  cum  errarunt,  etiam  eis  quae  iam  sciunfc 
diffidentibus.     Certa  sib  ergo  in  primis  lectio,  deinde  con- 33 
iuncta  et  diu  lentior,  donee  exercitatione  contingat  emen- 
data  velocitas.     Nam  prospicere  in  dextrum  (quod  omnes  34 

ispraecipiunt)  et  providere,  non  rationis  modo  sed  usus 
quoque  est,  quoniam  scquentia  intuenti  priora  dicenda 
sunt,  et,  quod  difficillimum  est,  dividenda  intentio  animi, 
ut  aliud  voce,  aliud  oculis  agatur.  Illud  non  paenitebit 
curasse,  cum  scribere  nomina  puer  (quemadmodum  moris 

20  est)  coeperit,  ne  banc  operam  in  vocabulis  vulgaribus  et 
forte  occurrentibus  perdat.     Protinus  enim  potest  inter- 35 
pretationem  linguae  secretioris  quas  Graeci  yXwrro-ae  vo- 
cant,  dum  aliud  agitur,  ediscere  et  inter  prima  elemcnta 
conscqui  rem  postea  proprium  tempus  desideraturam.    Et 

25  quoniam  circa  res  adhuc  tennis  moramur,  ei  quoque  ver- 
sus qui  ad  imitationem  scribondi  proponentur,  non  otiosas 
velim  sentcntias  habeant  sed  honestum  aliquid  monentes. 
Prosequitur  haec  mcmoria  in  senectutem  et  impressa  ani-36 
mo  rudi  usque  ad  mortem  in  mores  proficiet.     Etiam  dicta 

aoclarorum  virorum  et  clectos  ex  poctis  maxime  (namque 
eorum  cognitio  parvis  gratior  est)  locos  ediscere  inter 
lusum  licet.  Nam  ot  maxime  neccssaria  est  oratori  (sicnt 
suo  loco  dicam)  mcmoria  et  ea  praecipue  firmatur  atque 
alitur  exercitatione  et  in  eis  de  quibus  nunc  loquimur. 


224  QVINTILIAN 

aetatibus  quae  nihiklnm  ipsae  generare  ex  se  queunt, 
37prope  sola  est  quae  iuvari  cura  docentium  possit.  Non 
alienum  fuerit  exigere  ab  his  aetatibus  quo  sit  absolutius 
OS  et  expi-essior  sermo,  ut  uomina  quaedam  versusque  ad- 
fectatae  difficultatis  ex  pluribus  et  asperrime  coeuntibuss 
inter  se  syllabis  catenatos  et  velut  coiifragosos  quam  citatis- 
sime  volvant ;  xa^f'O' Graece  vocantur.  Res  modica  dictu 
qua  tanien  omissa  multa  linguae  vitia,  nisi  primis  eximun- 
tur  annis,  iuemendabili  in  posterum  pravitate  durantur. 

Book  I.,  2:   Vtilius  Domi  an  in  Scholis  Erudiantur 9     lo 

1  Sed  nobis  iam  paulatim  accrescere  puer  et  exire  de 
gremio  et  discere  serio  incipiat.  Hoc  igitur  potissimum 
loco  tractanda  quaestio  est,  utilius  ne  sit  domi  atque  in- 
tra privatos  parietes  studenteni  continere  an  frequentiae 

2scholarum  et  velut  publicis  praeceptoribus  tradere.  Quod  is 
quidem,  cum  iis  a  quibus  clarissimarum  civitatiim  mores 
sunt  instituti,  tum  eminentissiniis  auctoribus  video  pla- 
cuisse.  Non  est  tamen  dissimulandum,  esse  nonuullos 
qui  ab  hoc  prope  publico  more  privata  quadam  persuasione 
dissentiant.  Hi  duas  praecipue  rationes  sequi  videntur  :  20 
unam,  quod  moribus  magis  consulant  fugiendo  turbam 
hominum  eius  aetatis  quae  sit  ad  vitia  maxime  prona, 
unde  causas  turpium  factorum  saepe  extitisse  utinam 
falso  iactaretur ;  alteram,  quod,  quisquis  futurus  est  ille 
praeceptor,  liberalius  tempora  sua  impensurus  uni  videtur25 

3  quam  si  eadem  in  pluris  partiatur.  Prior  causa  prorsus 
gravis.  Nam  si  studiis  quidem  scholas  prodesse,  moribus 
autem  nocere  constaret,  potior  mihi  ratio  vivendi  honeste 
([uam  vel  optime  dicendi  videretur.  Sed  mea  quidem  sen- 
tentia  iuncta  ista  atque  indiscreta  sunt.  Neque  enimesseso 
oratorem  nisi  bonum  virum  iudico  et  fieri  etiamsi  possit 
nolo.     De  hac  re  igitur  prius. 


QVINTILIAN  235 

Conrumpi  mores  in  scholis  piitant ;   nam  et  conriim-  4 
puntur  interim,  seel  domi  qnoque,  et  sunt  nmlta  eius  rei 
exempla  tam  hercule  laesae  quam  conservatae  sanctissime 
ntrobique    opinionis.      Xatura   cuiusque   totum   curaque 

5clistat.  Da  mentem  ad  peiora  facilem,  da  neglegentiam 
formandi  custodiendique  in  aetata  prima  pudoris,  non 
minorem  flagitiis  occasionem  secreta  praebuerint.  Nam 
et  potest  tnrpis  esse  domesticns  ille  praeceptor  nee  tutior 
inter  servos  malos  quam  ingenuos  parum  modestos  con- 

10  versatio  est.     At  si  bona  ipsius  indoles,  si  non  caeca  ac  5 
sopita    parentum   socordia    est,  et   praeceptorem   eligere 
sanctissimum  quemque  (cuius  rei  praecipua  prudentibus 
cura  est)  et  disciplinam  quae  maxime  severa  fuerit,  licet, 
et  nihilominus  amicum  gravem  virum  aut  fidelem  libertum 

islateri  filii  sui  adiungere,  cuius  adsiduus  comitatus  etiam 
illos  meliores  faciat  qui  timebuntur. 

Facile  erat  huius  metus  remedium.     Vtinam  liberorumG 
nostrorum  mores  non  ipsi  perderemus.     Infantiam  statim 
deliciis  solvimus.     Mollis  ilia  educatio  quam  indulgentiam 

20  vocamus,  uervos  omnis  mentis  et  corporis  frangit.  Quid 
non  adultus  concupiscet  qui  in  purpuris  repit  ?  nondum 
prima  verba  exprimit,  iam  coccum  intellegit,  iam  conchy- 
lium  poscit.  Ante  palatum  eorum  quam  os  instituimus. 
In  lecticis   crescunt ;    si   terram   adtigerunt,    e   manibus  7 

25utrimque  sustinentium  pendent.     Gaudemus,  si  quid  li- 
centius  dixerint.     Verba  ne  Alexandrinis  quidem  pcrniit- 
tenda  deliciis  risu  et  osculo  excipimus.     Nee  mirum  ;  nos 
docuimus,    ex    nobis    audiunt,   nostras    amicas,    nostrosS 
concubinos  vident,  omne  convivium  obscenis  canticis  stre- 

30  pit,  pudenda  dictu  spectantur.  Fit  ex  his  consuetudo, 
deinde  natnra.  Discunt  haec  miseri,  antequam  sciant 
vitia  esse  ;  inde  soluti  ac  fluentes  non  accipiunt  ex  scholis 
mala  ista,  sed  in  scholas  adferunt. 

*  Varum  in  studiis  magis  vacabit  unus  uni."    Ante  omnia  9 

15 


226  QVINTILIAN 

nihil  prohlbet  esse  ilium  nescio  quern  unum  etiam  cum  eo 
qui  in  scholis  eruditur.  Sed  etiamsi  iungi  utrumque  non 
posset,  lumen  tamen  illud  conventus  honestissimi  tenebris 
ac  solitudini  praetulissem.     Nam  optimus  quisque  prae- 

lOceptor  frequentia  gaudet  ac  maiore   se  theatro  dignums 
putat.  At  fere  minores  ex  conscientia  suae  infirmitatis  liae- 
rere  singulis  et  officio  fungi  quodam  modo  paedagogorum 

11  non  indignantur.  Sed  praestet  alicui  vel  gratia  vel  pecu- 
nia  vel  amicitia,  ut  doctissimum  atque  incomparabilem 
magistrum  domi  liabeat :  num  tamen  ille  totum  in  unoio 
diem  consumpturus  est  ?  aut  potest  esse  ulla  tam  perpetua 
discentis  intentio  quae  non  ut  visus  oculorum  obtutu  con- 
tinuo  fatigetur,  cum  praesertim  multo  plus  secreti  tem- 

12poris  studia  desiderent  ?  neque  enim  scribenti,  ediscenti, 
cogitanti  praeceptor  adsistit,  quorum  aliquid  agentibusis 
cuiuscumque  interventus  impedimento  est.  Lectio  quo- 
que  non  omnis  nee  semper  praeeunte  vel  interpretante 
eget.  Quando  enim  tot  auctorum  notitia  contingeret  ? 
Modicum  ergo  tempus  est  quo  in  totum  diem  velut  opus  , 

13  ordinetur.     Ideoque  per  pluris   ire   possunt  etiam  quae  20 
singulis  tradenda  sunt.     Pleraque  vero  banc  condicionem 
liabent,  ut  eadem  voce  ad  omnis  simul  perferantur.     Ta- 
ceo  de  partitionibus  et  declamationibus  rhetorum,  quibus 
certe  quantuscunque  numerusadhibeatur,  tamen  unusquis- 

14  que  totum  feret.     Non  enim  vox  ilia  praeceptoris  iTt  cena25 
minus  pluribus  sufficit,  sed  ut  sol  universis  idem  lucis  ca- 
lorisque  largitur.     Grammaticus  quoque  si  de  loquendi  ra- 
tione  disserat,  si  quaestiones  explicet,  historias  exponat, 

15  poemata  enarret,  tot  ilia  discent  quot  audient.  '  At  enim 
emendationi  praelectionique  numerus  obstat.'  Sit  incom-30 
modum  (nam  quid  fere  undique  placet  ?),  mox  illud  com- 
parabimus  conmodis.  Nee  ego  tamen  eo  mitti  puerum 
volo,  nbi  neglegatur.  Sed  neque  praeceptor  bonus  maiore 
se  turba  quam  ut  sustinere  cam  possit,  oneraverit,  et  in 


QVINTILIAN  337 

2-)rimis  ea  habenda  cura  est,  ut  is  omiii  modo  fiat  nobis  fa- 
miliariter  amicus  nee  officium  in  docendo  spectet  sed  ad- 
fectnm.     Ita  numqnam  erimus  in  turba.     Nee  sane  quis-iG 
quani  litteris  saltern  leviter  imbutus  eum,  in  quo  studium 

singeniumque  perspexerit,  non  in  suani  quoque  gloriam 
peculiariter  fovebit.  Sed  ut  fugiendae  sint  magnae  scholae 
(cui  ne  ipsi  quidem  rei  adsentior,  si  ad  aliquem  merito 
concurritur),  non  tamen  hoc  eo  valet,  ut  fugiendae  sint 
omnino  scholae.     Aliud  est  enini  vitare  eas,  aliud  eligere. 

10     Et  si  refutavimus  quae  contra  dicuntur,  iam  explicemus  17 
quid  ipsi  sequamur.     Ante  omnia  futurus  orator,  cui  in  18 
maxima  celebritate  et  in  media  rei  publicae  luce  vivendum 
est,  adsuescat  iam  a  tenero  non  reformidare  homines  neque 
ilia  solitaria  et  velut  umbratica  vita  pallescere.     Excitanda 

15  mens  et  adtollenda  semper  est,  quae  in  eiusmodi  secretis  aut 
languescit  et  quendam  velut  in  opaco  situm  ducit  aut  contra 
tumescit  inani  persuasione ;  necesse  est  enim  nimium  tribuat 
sibi  qui  se  nemini  comparat.     Deinde  cum  proferenda  sunt  19 
studia,  caligat  in  sole  et  omnia  nova  offendit,  ut  qui  solus 

2odidicerit  quod  inter  multos  faciendum  est.    Mittoamicitias20 
quae  ad  senectutem  usque  firmissime  durant  religiosa  qua- 
dam  necessitudine  imbutae.   Neque  enim  est  sanctius  sacris 
iisdem  quam  studiis  initiari.     Sensum  ipsum  qui  conmunis 
dicitur,  ubi  discet,  cum  se  a  congressu  qui  non  liominibus 

25  solum  sed  mutis  quoque  animalibus  naturalis  est,  segregarit  ? 
adde  quod  domi  ea  sola  discere  potest  quae  ipsi  praeci-21 
pientur,  in  schola  etiam  quae  aliis.     Audiet  multa  cotidio 
probari,  multa  conrigi  ;  proderit  alicuius  obiurgata  desidia, 
proderit  laudata  industria;  excitabitur  laude  aemulatio, 

3oturpe   ducet   cedere   pari,   pulchrum    superasse   maiores.  22 
Accendunt  omnia  haec  animos  et,   licet  ipsa  vitium  sit 
ambitio,  frequenter  tamen  causa  virtutum  est.     Non  inu-  23 
tilem  scio  servatum  esse  a  praeceptoribus  meis   morem 
qui,  cum  pueros  in  classis  distribuereut,  ordinem  dicendi 


228  QVINTILIAN 

secundum  viris  ingenii  dabant,  et  ita  superiore  loco 
24  quisque  declamabat,  ut  praecedere  profectu  videbatur. 
Huius  rei  iudicia  praebebautur,  ea  nobis  ingens  palma, 
ducere  vero  classem  multo  pulcherrimum.  Nee  de  hoc 
semel  decretum  erat,  tricesimus  dies  reddebat  victo  cer-  5 
taminis  potestatem.  Ita  nee  superior  successu  curam 
remittebat  et  dolor  victuni  ad  depellendam  ignominiam 
35  concitabat.  Id  nobis  acriores  ad  studia  dicendi  faces 
subdidisse  quam  exhortationem  doeentinm,  paedagogo- 
rum  custodiam,  vota  parentum,  quantum  animi  meiio 
26coniectura  couligere  possum,  couteuderim.  Sed  sicut 
firmiores  in  litteris  profectus  alit  aemulatio,  ita  incipien- 
tibus  atque  adhuc  teneris  condiscipulorum  quam  prae- 
ceptoris  iucundior  hoc  ipso,  quod  facilior  imitatio  est. 
Vix  enim  se  prima  elementa  ad  sj^em  tollere  eJSfingendae,  15 
quam  summam  putant,  eloquentiae  audebunt;  proxima 
amplectentur  magis,  ut  vites  arboribus  adplicitae  inferiores*' 

27  prius  adprehendendo  ramos  in  cacumina  evadunt.     Quod 
adeo  verum  est,  ut  ipsius  etiam  magistri,  si  tamen  am- 
bitiosis  utilia  praeferet,  hoc  opus  sit,  cum  adhuc  rudiaso 
tractabit  ingenia,  non  statim  onerare  infirmitatem  discen- 
tium  sed  temperare  viris  suas  et  ad  intellectum  audientis 

28  descendere.      Nam   ut   vascula   oris   angusti   superfusam 
humoris  copiam  respuunt,  sensim  autem  influentibus  vel 
etiam  instillatis  complentur,  sic  animi  puerorum  quantum  25 
excipere  possint  videndum  est.     Nam  maiora  intellectu 
velut  parum  apertos   ad  percipiendum  animos  non  sub- 

29ibunt.     Vtile  igitur    habere   quos   imitari   primum,  mox 
vincere  velit.     Ita  paulatim  et  superiorum  spes  erit.     His 
adicio,  praeceptores  ipsos  non  idem  mentis  ac  spiritus  in  30 
dicendo  posse  concipere  singulis  tantum  praesentibus  quod 

30  ilia  celebritate  audientium  instinctos.  Maxima  enim  pars 
eloquentiae  constat  animo.  Hunc  adfici,  huuc  concipere 
imagines  rerum  et  transformari  quodam  modo  ad  naturam 


QVINTILIAN  229 

eorum  de  quibns  loquimur  necesse  est.  Is  porro,  quo 
generosior  celsiorque  est,  hoc  nuiioribus  velut  organis 
conmovetur,  ideoqne  et  hiude  crescit  et  imj^etu  augetur 
et  aliquid   magnum  agere  gaudet.      Est  quaedam  tacitaSl 

sdedignatio,  vim  dicendi  taiitis  comparatiim  laboribus  ad 
iinum  auditorem  demittere  ;  pudet  supra  modum  sermonis 
adtolli.  Et  sane  concipiat  quis  mente  vel  declamantis 
habitum  vel  orantis  vocem,  incessum,  pronuntiationem, 
ilium  denique  animi  et  corporis  motum,  sudorem,  ut  alia 

lopraeteream,  et  fatigationem,  audiente  uno,  nonne  quid- 
dam  pati  furori  simile  videatur  ?  non  esset  in  rebus  hu- 
manis  eloquentia,  si  tantum  cum  singulis  loqueremur. 


Booh  I.,3 :   Q^ia  Ratione  in  Parvis  lugenia  Dignoscantur 
et  Qua  Tractanda  Sint. 

15     Tradito   sibi  puero  docendi  peritus  ingenium  eius  inl 
primis  naturamque  perspiciat.     Ingenii   signum  in  par- 
vis  praecipuum  memoria  est.     Eius  duplex  virtus,  facile 
percipere  et  fideliter  continero.     Proximum  imitatio;  nam 
id  qiioque  est  docilis  naturae,  sic  tamen,  ut  ea  quae  discit 

2oeffingat,  non  habitum  forte  et  ingressum  et  si  quid  in 
peius  notabile  est.     Xon  dabit  mihi  spem  bonae  indolis3 
qui  hoc  imitandi  studio  pctet,  ut  rideatur.     Nam  jirobus 
quoque  in  primis  erit  ille  vere  ingeniosus ;  alioqui  non 
peius   duxerim    tardi   esse    ingenii    quam    mali.      Probus 

25autem  ab  illo  segni  et   iacente   plurimum   aberit.      Hie  3 
mens  quae   tradentur  non  difficulter  accipiet,    quaedam 
etiam   int,errogabit,    sequetur   tamen    magis   quam    prae- 
curret.     Illud  ingeniorum  velut  praecox  genus  non  temere 
umquam  pervenit  ad  frugem.     Ili  sunt  qui  parva  facile  4 

aofaciunt  et  audacia  jirovecti,  quidquid  illud  possunt,  statim 
ostendunt.     Possunt  autem  id  demum,  quod  in  jn'oximo 


230  QVINTILIAN 

est;  verba  continuant^  haec  vultu  interrito,  nulla  tardati 
verecundia  proferunt.     Non  multum  praestant,  sed  cito. 

5  Non  subest  vera  vis  nee  penitus  inmissis  radicibus  nititur, 
ut  quae  summo  solo  sparsa  sunt  semina,  celerius  se  effun- 
dunt    et  imitatae   spicas   lierbulae    inanibus  aristis  antes 
messem  flavescunt.     Placent  haec  annis  comparata,  deinde 
stat  profectus,  admiratio  decrescit. 

6  Haec  cum  animadverterit,  perspiciat  deinceps,  quonam 
niodo  tractandus  sit  disceutis  animus.     Sunt  quidam,  nisi 
institeris,  remissi,  quidam  imperia  indignantur,  quosdam  lo 
continet  metus,  quosdam  debilitat,  alios  continuatio  ex- 

7tundit,  in  aliis  plus  impetus  facit.  Mihi  ille  detur  puer, 
quem  laus  excitet,  quern  gloria  iuvet,  qui  victus  fleat. 
Hie  erit  alendus  ambitu,  liunc  mordebit  obiurgatio,  hunc 
honor  excitabit,  in  hoc  desidiam  numquam  verebor.  is 

8  Danda  est  tamen  omnibus  aliqua  remissio,  non  solum 
quia  nulla  res  est  quae  perferre  possit  continuum  laborem 
atque  ea  quoque  quae  sensu  et  anima  carent,  ut  servare 
vim  suam  possint,  velut  quiete  alterna  retenduntur,  sed 
quod  studium  discendi  voluntate  quae  cogi  non  potest  20 

9  constat.  Itaque  et  virium  plus  adferunt  ad  discendum 
renovati  ac  recentes  et  acriorem  animum  qui  fere  neces- 

10  sitatibus  repugnat.     Nee  me  offenderit  lusus  in  pueris ; 
(est  et  hoc  signum  alacritatis)  neque  ilium  tristem  sem- 
perque  demissum  sperare  possim  erectae  circa  studia  men-  25 
tis  fore,  cum  in  hoc  quoque  maxime  naturali  aetatibus 

11  illis  impetu  iaceat.      Modus  tamen  sit  remissionibus,  ne 
aut  odium  studiorum  faciant  negatae  aut  otii  consuetudi- 
nem  nimiae.     Sunt  etiam  nonnulli  acuendis  puerorum  in- 
geniis  non  inutiles  lusus,  cum  positis  invicem  cuiuscunque  so 
generis  quaestiunculis  aemulantur.     Mores  quoque  se  inter 

ISludendum  simplicius  detegunt,  modo  nulla  videatur  aetas 
tarn  infirma  quae  non  protinus  quid  rectum  pravumque 
sit  discat.     Turn  vel  maxime   mens  est  formanda,   cum 


QVINTILIAN  231 

simuliiudi  nescia  est   et   praecipientibus  facillime   cedit. 
Fraugas  euim  citins  quam  conrigas  quae  iu  pravum  indu- 
ruerunt.    Protinus  ergo,  ne  quid  ciipide,  iie  quid  improbe,  13 
ne  quid   impotenter   faciat,  inonendus   est  puer,  haben- 

sdumque  in  animo  sera^ser  illud  Vergilianum  :  Adeo  in  te- 
neris  consuescere  multum  est. 

Caedi  vero  discentes,  qiTanilibet  et  receptum  sit  et 
Chrysippus  non  iniprobet,  niinime  velim.  Priinum,  quia 
defornie  atque  servile  est  et  certe,  quod  couvenit,  si  aeta- 14 

10  tern  mutes,  iniuria  ;  deinde,  quod,  si  cui  tarn  est  mens 
inliberalis,  ut  obiurgatione  non  eourigatur,  is  etiam  ad 
plagas  ut  pessima  quaeque  mancipia  durabitur  ;  postremo, 
quod  ne  opus  erit  quidem  bac  castigatione,  si  adsiduus 
studiorum  exactor  adstiterit.    Nunc  fere  neglegentia  paeda- 15 

isgogorum  sic  emendari  videtur,  ut  pueri  non  facere  quae 
recta  sunt  cogantur  sed,  cum  non  fecerint,  puniantur. 
Denique  cum  parvulum  verberibus  coegeris,  quid  iuveni 
facias  cui  nee  adhiberi  potest  bic  metus  et  maiora  di- 
scenda   sunt?   adde  quod  niulta   vapulantibus  dictu  de-16 

soformia  et  mox  verecundiae  futura  saejie  dolore  vel  metu 
acciderunt   qui    pudor   frangit   animum   et   abicit  atque 
ipsius  lucis  f ugam  et  taedium  dictat.     lam  si   minor  in  17 
eligendis  custodum  vel  praeceptorum  moribus  fuit  cura, 
pudet  dicere  in  quae  probra  nefandi  homines  isto  caedendi 

25iure  abutantur,  quam  det  aliis  quoque  nonnumquam  occa- 
siouem  hie  miserorum  metus.  Non  morabor  in  parte  liac  ; 
nimium  est  quod  intellegitur.  Quare  hoc  dixisse  satis  est : 
in  aetatem  infirmam  et  iniuriae  obnoxiam  nemini  debet 
nimium  licere. 


233  QVINTILIAN 


Book  I.,  12:   An   Plura  Eodem   Tempore  Doceri  Prima 
Act  as  Possit. 

1  Quaeri  solet,  an,  etiamsi  discenda  sint  liaec,  eodem  tem- 
pore tamen  tradi  omnia  et  percipi  possint.  Negant  enim 
qnidam,  quia  eonfundatur  animus  ac  fatigetur  tot  disci- s 
plinis  in  diversnm  tendentibus,  ad  quas  neo  mens  nee 
corpus  nee  dies  ipse  sufficiat  et,  si  maxime  patiatur  hoc 
aetas  robustior,  puerilis  annos  onerari  non  oporteat. 

2  Sed  non  satis  perspiciunt,  quantum  natura  humani  in- 
genii  valeat,  quae  ita  est  agilis  ac  velox,  sic  in  omnem  lo 
partem,  ut  ita  dixerim,  spectat,  ut  ne  possit  quidem  ali- 
quid  agere  tantum  unum,  in  plura  vero  non  eodem  die 
modo,  sed  eodem  temporis  momento  vim  suam  intendat. 

3xin  vero  citharoedi  non  simul  et  memoriae  et  sono  vocis 
et  plurimis  flexibus  serviunt,  cum  interim  alios  nervos  dex-  is 
tra  percurrunt,  alios  laeva  trahunt,  continent,  praebent, 
ne  pes  quidem  otiosus  certam  legem  temporis  servat  et 

4liaec  pariter  omnia?  quid  ?  nos  agendi  subita  necessitate 
deprebensi  nonne  alia  dicimus,  alia  providemus,  cum  pari- 
ter inventio  rerum,  electio  verborum,  compositio,  gestus,  20 
pronuntiatio,  vultus,  motusque  desiderentur  ?  quae  si 
velut  sub  uno  conatu  tam  di versa  parent  simul,  cur  non 
pluribus  curis  boras  partiamur  ?  cum  j)raesertim  reficiat 
animos  ac  reparet  varietas  ipsa,  contraque  sit  aliquanto 
difficilius  in  labore  uno  perseverare.  Ideo  et  stilus  lectione  25 
requiescit    et    ipsius   lectionis    taedium    vicibus    levatur. 

5  Quamlibet  multa  egerimus,  quodam  tamen  modo  recentes 
sumus  ad  id  quod  incipimus.     Quis  non  obtundi  potest,  si 
per  totum  diem  cuiuscumque  artis  unum  magistram  ferat? 
Mutatione  recreabitur,  sicut  in  cibis,  quorum  diversitateao 
reficitur   stomacbus   et   pluribus   minore   fastidio   alitur. 

eAut  dicant  isti  mibi  quae  sit  alia  ratio  disceudi.     Gram- 


QVINTILIAN  333 

matico  soli  deserviamus,  deinde  geometrae  tantum,  omit- 
tamus  interim  quod  didicimns  ?  mox  transeamus  ad  mnsi- 
cum,  excidaut  priora  ?  et  cum  Latinis  studebimus  litteris, 
non  respiciamus  ad  Graecas  et,  ut  semel  finiam,  nihil 
sfaciamus  nisi  novissimum  ?  cur  non  idem  suademus7 
agricolis,  ne  arva  simul  et  vineta  et  oleas  et  arbustum 
colant  ?  ne  pratis  et  pecoribus  et  hortis  et  alvearibus  avi- 
busque  accommodent  curam  ?  cur  ipsi  aliquid  forensibus 
negotiis,  aliquid  desideriis  amicorum,  aliquid  rationibus 

10  domesticis,  aliquid  curae  corporis,  nonnihil  voluptatibus 
ootid ie  damns  ?  quarum  nos  una  res  quaelibet  nihil  inter- 
mittentis  fatigaret.  Adeo  facilius  est  multa  facere  quam 
unum  diu. 

Illud  quidem  minime  verendum  est,  ne  laborem  stu-8 

isdiorum  pueri  difficilius  tolerent,  neque  enim  ulhx  aetas 
minus  fatigatur.      Mirum  sit  forsitan,  sed  experimentis 
deprehendas.     Nam  et  dociliora  sunt  ingenia,  priusquam9 
obduruerunt.     Id  vel  hoc  argumento   patet,   quod  intra 
biennium  quam  verba  recte  formare  potuerunt,  quamvis 

2onullo  instante,  omnia  fere  locuntur;  at  noviciis  nostris 
per  quot  annos  sermo  Latinus  repugnat !  Magis  scias,  si 
quem  iam  robustum  instituere  litteris  coeiDeris,  non  sine 
causa  dici  Traico/^a^elQ  eos  qui  in  sua  quidque  arte  optime 
faciant.      Et   patientior  est  laboris   natura   pueris  quam  10 

25iuvenibus.  Videlicet  ut  corpora  infantium  nee  casus  quo 
in  terram  totiens  defcruntur,  tarn  graviter  adfligit  nee 
ilia  per  manus  et  genua  reptatio  nee  post  breve  tempus 
continui  lusus  et  totius  diei  discursus,  quia  pond  us  illis 
abest  nee  sese  ipsi  gravant ;  sic  animi  quoque,  credo,  quia 

30  minore  conatu  moventur  nee  suo  nisu  studiis  insistunt,  sed 
f ormandos  se  tantummodo  praestant,  non  similiter  f atigan- 
tur.     Praeterea  secundum  aliam  aetatis  illius  facilitatoni  11 
velut  simplicius  docentes  secuntur  ncc  quae  iam  egerint 
metiuntur.      Abest  illis   adhuc   etiam   laboris   iudicium. 


234 


QVINTILIAN 


Porro,  ut  frequenter  expert!  sumiis,  minus  adficit  sensns 
fiitigatio  qnam  cogitatio. 
13     Sed  ne  temporis  qnidem  nmqnam  plus  erit,  quia  his 
aetatibus  omnis  in  audiendo  profectus  est.     Cum  ad  stilum 
secedet,  cum  generabit  ipse  aliquid  atque  componet,  turn  5 
incohare  haec   studia  vel   non   vacabit  vel   non  libebit. 

13  Ergo  cum  grammaticus  totum  occupare  diem  non  possit 
iiec  debeat,  ne  discentis  animum  taedio  avertat,  quibus 
potius   studiis  haec    temporum  velut    subsiciva  donabi- 

14  mus  ?  nam  nee  ego  consumi  studentem  in  his  artibus  volo,  10 
nee  moduletur  aut  musicis  notis  cantica  excipiat  nee 
utique  ad  minutissima  usque  geometriae  opera  descendat ; 
non  comoedum  in  pronuntiando  nee  saltatorem  in  gestu 
facio ;  quae  si  omnia  exigerem,  subpeditabat  tamen  tem- 
pus.      Longa  est  enim  quae  discit  aetas,  et  ego  non  de  15 

15tardis  ingeniis  loquor.  Denique  cur  in  his  omnibus  quae 
discenda  oratori  futuro  puto  emiuuit  Plato,  qui  non  con- 
tentus  disciplinis  quas  praestare  poterant  Athenae,  non 
Pythagoreorum,  ad  quos  in  Italiam  navigaverat,  Aegypti 
quoque  sacerdotes  adiit  atque  eorum  arcana  perdidicit  ?     20 

16  Difficultatis  patrocinia  praeteximus  segnitiae.  Keque 
enim  nobis  operis  amor  est,  nee,  quia  sit  honesta  ac  rerum 
pulcherrima  eloquentia,  petitur  ipsa,  sed  ad  vilem  usum 

17  et  sordidum  lucrum  accingimur.     Dicant  sine  his  in  foro 
multi  et  adquirant,  dum  sit  locupletior  aliquis  sordidae  25 
mercis  negotiator  et  plus  voci  suae  debeat  praeco.     Nee 
velim  quidem  lectorem  dari  mihi,  quid  studia  referant 

18  computaturum.  Qui  vero  imaginem  ipsam  eloquentiae 
divina  quadam  mente  conceperit,  quique  illam,  ut  ait  non 
ignobilis  tragicus,  reginam  rerum  orationem  ponet  ante  30 
oculos,  fructumque  non  ex  stipe  advocationum,  sed  ex 
animo  suo  et  contemplatione  ac  scientia  petet  perpetuum 
ilium  nee  fortunae  subieetum,  facile  persuadebit  sibi,  ut 
tempora  quae  spectaculis,  campo,  tesseris,  otiosis  denique 


QVINTILIAN  235 

sermonibus,  ne  dicam  somuo  et  convivlornm  mora,  cou- 
teruutnr,  geoinetrae  potius  ac  musico  impendat,  quanto 
plus  delectationis  habiturus  quam  ex  illis  ineruditis  vo- 
luptatibus.  Dedit  enim  hoc  providentia  homiuibus  muuus,  19 
5  lit  houesta  magis  iuvarent.  8ed  nos  haec  ipsa  dulcedo 
longius  dnxit. 


Book  11. ,  2 :  Be  Morihus  et  Officiin  Praeceptoris. 

Ergo  cum  ad   eas  in  stndiis  viris  pervenerit  puer,  utl 
quae  prima  esse  praecepta  rhetorum  diximus,  meiite  con- 

losequi  possit,  tradendus  eius  artis  magistris  erit,  quorum 
in  primis  inspici  mores  oportebit.     Quod  ego  non  idcirco  3 
potissimum  in  hac  parte  tractare  sum  adgressus,  quia  non 
in  ceteris  quoque  doetoribus  idem  hoc  examinandum  quam 
diligentissime  putem,  sicut  testatus  sum  libro  priore,  sed 

15  quod  magis  necessarian!  eius  rei  mentionem  facit  aetas 
ipsa  discentium.     Xam  et  adulti  fere  pueri  ad  lios  prae-3 
ceptores  transferuntur  et  apud  eos  iuvenes  etiam  facti  per- 
severant,  ideoque,  maior  adhibenda  tum  cura  est,  ut  et 
teneriores  annos  ab  iniuria  sanctitas  docentis  custodial  et 

aoferociores  a  licentia  gravitas  deterreat.     Neque  vcro  sat  4 
est  summam  praestare  abstinentiam,  nisi  diseiplinae  seve- 
ritate  convenientium  quoque  ad  se  mores  adstrinxerit. 

Sumat  igitur  ante  omnia  parentis  erga  discipulos  suos 
animum  ac  succedere  se  in  eorum  locum  a  quibus  sibi 

25liberi   tradantur  existimet.      Ipse   nee   habeat  vitia  nee  5 
ferat.     Non  austeritas  eius  tristis,  non  dissoluta  sit  comi- 
tas,  ne  inde  odium,  hinc  contemptus  oriatur.     Plurimus 
ei  de  honesto  ac  bono  sermo  sit ;  nam  quo  saepius  monue- 
rit,  hoc  rarius  castigabit.     Miuime  iracundus  nee  tamen 

30  eorum   quae   emendanda  crunt  dissimulator,  simplex  in 
docendo,  patiens  laboris,  adsiduus  potius  quam  iumodi- 


236  QVINTILIAN 

6  cus.  Interrogantibus  libenter  respondeat,  non  interro- 
gantes  percoutetur  ultro.  In  laudandis  discipulorum  dic- 
tionibus  uec  malignus  nee  effusus,  quia  res  altera  taedium 

7  laboris,  altera  securitatem  parit.     In  eniendando  quae  con- 
rigenda   erunt    non   acerbus    minimeque    contumeliosus ;  5 
nam  id  quidem  multos  a  proposito  studendi  fugat,  quod 

8  quidam  sic  obiurgant  quasi  oderint.  Ipse  aliquid,  immo 
multa  cotidie  dicat  quae  secum  audi  tores  referant.  Licet 
enim  satis  exemplorum  ad  imitandum  ex  lectione  subpe- 
ditet,  tamen  viva  ilia,  ut  dicitur,  vox  alit  plenius  praeci-10 
pueque  eius  praeceptoris  quern  discipuli,  si  niodo  recte 
sunt  instituti,  et  amant  et  verentur.  Vix  auteni  dici  pot- 
est, quanto  libentius  imitemur  eos  quibus  favemus. 

9  Minime  vero  permittenda  pueris,  ut  fit  apud  plerosque, 
adsurgendi  exultandique  in  laudando  licentia  ;  quin  etiam  15 
iuvenum  modicum  esse,  cum  audient,  testimonium  debet. 
Ita  fiet,  ut   ex  iudicio   praeceptoris  discipulus  pendeat 
atque  id  se  dixisse  recte,  quod  ab  eo  probabitur,  credat. 

10  Ilia  vero  vitiosissima  quae  iam  humanitas  vocatur,  invicem 
qualiacunque  laudandi,  cum  est  indecora  et  theatralis  et  20 
severe  institutis  scholis  aliena,  tum  studiorum  pernicio- 
sissima  hostis.     Supervacua  enim  videntur  cura  ac  labor, 

11  parata,  quidquid  effuderint,  laude.  Vultum  igitur  prae- 
ceptoris intueri  tam  qui  audiunt  debent  quam  ipse  qui 
dicit :    ita  enim  probanda  atque  improbanda  discernent,  25 

13  sic  stilo  facultas  continget,  auditione  indicium.  At  nunc 
proni  atque  succincti  ad  omnem  clansulam  non  exsurgunt 
modo,  verum  etiam  excurrunt  et  cum  indecora  exsulta- 
tione  conclamant.  Id  mutuum  est  et  ibi  declamationis 
fortuua.  Hinc  tumor  et  vana  de  se  persuasio  usque!  adeo,  30 
nt  illo  condiscipulorum  tumultu  inflati,  si  parum  a  prae- 

13  ceptore  laudentur,  ij)si  de  illo  male  sentiant.  Sed  se 
quoque  praeceptores  intente  ac  modeste  audiri  velint ; 
non  enim  iudicio  discipulorum  dicere  debet  magister  sed 


QVINTILIAN  237 

discipulns  magistri,    Qnin,  si  fieri  potest,  intendendus  ani- 
mus ill  lioc  qnoqne.  nt  perspiciat  quae  quisque  et  quo-  n 
niodo  laiidet  et  placere  quae  bene  dicet,  non  suo  niagis      i^iJ 
quani  eoruin  nomine  delectetur  qui  recto  iudicabunt.             -^ 

5      Pueros    adulescentibus    permixtos    sedere    non    placet  14  ;v 
mihi.     Nam  etiamsi  vir  talis  qualem  esse  oiDortet  studiis         ^ 
moribusque  praepositum,  modestam  habere  potest  etiam 
iuventutem  :   tameii  vel  infirmitas  a  robustioribus  sepa- 
randa  est  et  carendum  non  solum  crimine  turpitudinis, 

loveruin  etiam  snspicione.      Haec  notanda  breviter  existi- 15 
mavi.     Nam  ut  absit  ab  ultimis  vitiis  ipse  praeceptor  ac 
schola,  lie  praecipiendum  quidem  credo.     Ac  si  quis  est 
qui  flagitia  manifesta   in   eligendo  filii  praeceptore   non 
vitet,  iam  liinc  sciat  cetera  quoque  quae  ad  utilitatem  iu- 

i5ventutis  componere  conamur,  esse  sibi  liac  parte  omissa 
supervacua.  


Book  II.,  3:  An  Protinus  Praeceptore  Optimo  Sit  Vtendum. 

Ne   illorum  quidem  persuasio   silentio  transeunda  est  1 
qui,  etiam  cum  idoueos  rlietori   pueros  putaverunt,  non 

2otainen  continuo  tradendos  eminentissimo  credunt,  sed 
apud  minores  aliquamdiu  detinent,  tamquam  instituendis 
artibus  magis  sit  apta  mediocritas  praeceptoris  cum  ad  in- 
tellectum  atque  ad  imitationem  facilior,  tum  ad  suscipien- 
das  elementorum   molestias  minus  superba.     Qua  in  re  2 

25 mihi  non  arbitror  diu  laborandum,  ut  ostendam,  quanto 
sit  melius  optimis  imbui,  quanta  in  eluendis,  quae  semel 
insederint,  vitiis  difficultas  consequatur,  cum  geminatum 
onus  succcdcntes  premat  et  quidem  dedocendi  gravius  ac 
prius  quam  docendi.     Propter  quod  Tiinotheum,  clarumS 

30  in  arte  tibiarum,  ferunt  duplices  ab  eis  quos  alius  iiisti- 
tuisset,  soli  tum  exigere  mercedes,  quam  si  rudes  traderen- 


238  QVINTILIAN 

tur.     Error  tamen  est  in  re  duplex  :  uniis,  quod  interim 
sufficere  illos  minores  existimant  et  bono  sane  stomacho 

4contenti  sunt;  quae  quaniquam  est  ipsa  reprehensione 
digna  securitas,  tamen  esset  utcumque  tolerabilis,  si  eius 
modi  praeceptores  minus  docerent,  non  peius  ;  alter  iller, 
etiamfrequentior,  quod  eos  qui  ampliorem  dicendi  faculta- 
tem  sint  consecuti,  non  putant  ad  minora  descendere, 
idque  interim  fieri,  quia  fastidiant  praestare  banc  inferio- 

5ribus  curam,  interim  quia  omnino  non  possint.     Ego  por- 
ro  eum,  qui  nolit,  in  numero  praecipientium  non  babeo,  lo 
posse  autem  inaxime,  si  velit,  optimum  quemque  conteudo; 
primum,  quod   eum  qui  eloquentia  ceteris  praestet,  ilia 
quoque  per  quae  ad  eloquentiam  pervenitur,  diligentis- 

6sime  percepisse  credibile  est,  deinde,  quia  plurimum  in 
praecipiendo  valet  ratio  quae  doctissimo  cuique  plenissi-  is 
ma  est,  postremo,  quia  nemo  sic  in  maioribus  eminet,  ut 
eum  minora  deficiant.  Nisi  forte  lovem  quidem  Phidias 
optime  fecit,  ilia  autem  quae  in  ornamentum  pperis  eius 
accedunt,  alius  melius  elaborasset ;  aut  orator  loqui  ne- 
sciet ;  aut  leviores  morbos  curare  non  poterit  praestan-  20 
tissimus  medicus. 

7  Quid  ergo  ?  non  est  quaedam  eloquentia  maior  quam  ut 
eam  intellectu  consequi  puerilis  infirmitas  possit  ?  Ego 
vero  confiteor,  sed  hunc  disertum  praeceptorem  prudentem 
quoque  et  non  ignarum  docendi  esse  oportebit,  submitten-25 
tem  se  ad  mensuram  discentis,  ut  velocissimus  quisque,  si 
forte  iter  cum  parvulo  faciat,  det  manum  et  gradum  suum 

8  minuat  nee  procedat  ultra  quam  comes  possit.  Quid  ?  si 
plernmque  accidit,  ut  faciliora  sint  ad  intellegendum  et 
lucidiora  multo  quae  a  doctissimo  quoque  dicuntur  ?  nam  3u 
et  prima  est  eloquentiae  virtus  perspicuitas  et,  quo  quis 
ingenio  minus  valet,  hoc  se  magis  adtollere  et  dilatare 
conatur,  ut  statura  brevis  in  digitos  eriguntur  et  plura 

9  infirmi  minantur.     Nam  tumidos  et  conruptos  et  tinnulos 


qvintilia:n  ^39 

et  quocuuque  alio  cacozeliae  genere  peccaiites,  certnni 
habeo  non  virium  sed  infirmitatis  vitio  laborare,  ut  cor- 
pora non  robore  sed  valetudine  inflantur  et  recto  itinera 
lassi   plerumqne  devertunt.     Erit  ergo  etiam  obscurior, 

5  quo  quisque  deterior. 

Non  excidit   mibi,  scripsisse  me  in  libro  priore,   cum  10 
potiorem  in  scholis  eruditionem  esse  quam  domi  dicerem, 
libentius  se  prima  studia  tenerosque  profectus  ad  imita- 
tionem  condiscipulorum  quae  facilior  esset,  erigere ;  quod 

10  a  quibusdam  sic  accipi  potest,  tamquam  haec  quam  nunc 
tueor,  sententia  priori  diversa  sit.     Id  a  me  procul  aberit;  11 
namque   ea   causa   vel   maxima   est,    cur   optimo   cuique 
praeceptori  sit  tradendus  puer,  quod  apud  eum  discipuli 
quoque  melius  instituti  aut  dicent,  quod  inutile  non  sit 

isimitari  aut,  si  quid  erraverint,  statim  conrigentur,  at 
indoctus  ille  etiam  probabit  fortasse  vitiosa  et  j)lacere  au- 
dientibus  iudicio  suo  coget.  Sit  ergo  tam  eloquentia 
quam  moribus  praestantissimus  qui  ad  Phoenicis  Homerici 
exemplum  dicere  ac  facere  doceat. 


20  Booh  VI.  :  Proocmium. 

Haec,   Marcelle  Vitori,  ex  tua  voluntatc   maximc   in-1 
gressus,  tum  si  qua  ex  nobis  ad  iuvenes  bonos  pervenire 
posset  utilitas,  novissime  paene  etiam  necessitate  quadam 
officii  delegati  mihi  sedulo  laborabam;  respiciens  tamen 

25illam  curam  meae  voluptatis,  quod  filio,  cuius  emineus 
ingenium  sollicitam  quoque  parentis  diligeutiam  mere- 
batur,  banc  optimam  partem  relicturus  hereditatis  vide- 
bar,  ut,  si  me,  quod  aequum  et  optabile  f  uit,  fata  intercepis- 
sent,  praeceptore  tamen  patre  uteretur.     At  me  fortuna2 

30  id  agentem  diebus  ac  noctibus  festinantemque  metu  meae 
mortalitatis  ita  subito  prostravit,  ut  laboris  mei  fructus  ad 


240  QVINTILIAN 

ueniinem  minus  quam  ad  me  pertineret.  Ilium  enim  de 
quo  summa  conceperam  et  in  quo  spem  unicam  senectutis 
Sreponebam,  repetito  vulnere  orbitatis  amisi.  Quid  nunc 
agam  ?  aut  quem  ultra  esse  usuni  mei,  dels  repngnantibus, 
credam  ?  nam  ita  forte  accidit,  ut  eiim  quoque  librum  5 
quem  de  causis  conruptae  eloquentiae  emisi,  iam  scribere 
adgressus  ictu  simili  ferirer.  Non  igitur  optimum  fuit, 
infaustum  opus,  et  quidquid  hoc  est  in  me  infelicium 
litterarum,  super  inmaturum  funus  consumpturis  viscera 
mea  flammis  inicere  neque  banc  impiam  vivacitatem  novis  10 

4  insuper  curis  fatigare  ?  quis  enim  milii  bonus  parens 
ignoscat,  si  studere  amplius  possum,  ac  non  oderit  banc 
animi  mei  firmitatem,  si  quis  in  me  alius  usus  vocis  quam 
ut  incusem  deos  superstes  omnium  meorum  ?  nullam  in 
terras  despicere  providentiam  tester;  si  non  meo  casu,  cuii5 
tamen  nihil  obici,  quam  quod  vivam,  potest,  at  illorum 
certe  quos  utique  inmeritos  mors  acerba  damnavit,  erepta 
prius  mihi  matre  eorundem  quae  nondum  expleto  aetatis 
undevicesimo  anno  duos  enixa  filios,  quamvis  acerbissimis 

5  rapta  fatis,  non  inf elix  decessit  ?    Ego  vel  hoc  uno  malo  sic  20 
eram  adflictus,  ut  me  iam  nulla  fortuna  posset  efficere 
felicem.     Nam  cum  omni  virtute  quae  in  feminas  cadit 
functa  insanabilem  adtulit    marito  dolorem,  tum  aetate 
tam  puellari,  praesertim  meae  comparata,  potest  et  ipsa  nu- 

6merari  inter  vulnera  orbitatis.     Liberis  tamen  superstiti- 25 
bus  et,  quod  nefas  erat,  sed  optabat  ipsa,  me  salvo  ma- 
ximos  cruciatus  praecipiti  via  effugit.     Mihi  filius  minor 
quintum  egressus  annum  prior  alterum  ex  duobus  emit 

7  lumen.  Non  sum  ambitiosus  in  malis  nee  augere  la- 
crimarum  causas  volo,  utinamque  asset  ratio  minuendi.  30 
Sed  dissimulare  qui  possum,  quid  ille  gratiae  in  vultu, 
quid  iucunditatis  in  sermone,  quos  ingenii  igniculos, 
quam  substantiam  placidae  et,  quod  scio  vix  posse 
credi,  iam  tum  altae  mentis  ostenderit;   qualis  amorem 


QVIKTILIAN  241 

quicunque  alieniis  infans  mereretnr.      Illud  vero  insidi-8 
antis,  quo  me  valid  ins  crnciaret,  fortunae  fnit,  nt  ille  milii 
blandissimus  me  suis  niitricibus,  me  aviae  educanti,  me 
omnibus  qui    sollicitare    illa,s    aetates   solent,    anteferret. 

5  QuajDropter  illi  dolori  quem  ex  matre  optima  atque  om- 
nem  laudem   supergressa  paucos   ante   mensis   ceperam, 
gratulor.     Minus  enim  est,   quod  flendum  meo   nomine 
quam  quod  illius  gaudendum  est.     Vna  post  haec  Quin-9 
tiliani  mei  spe  ac  voluptate  nitebar  et  poterat  sufficere 

10  solacio.     Non  enim  fiosculos,  sicut  prior,  sed  iam  deciraum 
aetatis  ingressus  annum,  certos  ac  deformatos  fructus  osten- 
derat.     luro  per  mala  mea,  per  infelicem  conscientiam,  10 
per  illos  manis,  numina  mei  doloris,  lias  me  in  illo  vidisse 
virtutes  ingenii,  non  modo  ad   percipiendas  disciplinas, 

15  quo  nihil  praestantius  cognovi  plurimaexpertus,  studiique 
iam  tum  non  coacti  (sciunt  praeceptores)  sed  probitatis, 
pietatis,  humanitatis,  liberalitatis,  ut  prorsus  posset  hinc 
esse  tanti  fulminis  metus,  quod  observatum  fere  est  cele- 
rius  occidere  festinatam  maturitatem  et  esse  nescio  quam, 

20 quae  spes  tantas  decerpat,  invidiam,  ne   videlicet   ultra 
quam  homini  datum  est,  nostra  provehantur.     Etiam  ilia  11 
fortuita  aderant  omnia,  vocis  iucunditas  claritasque,  oris 
suavitas  et  in  utracunque  lingua,  tamquam  ad  eam  demum 
natus  esset,  expressa  proprietas  omnium  litterarum.     Sed 

25  haec  spes  adliuc ;  ilia  maiora,  constantia,  gravitas,  contra 
dolores  etiam  ac  metus  robur.  Nam  quo  ille  animo  qua 
medicorum  admiratione  mensium  octo  valetudinem  tulit  ? 
ut  me  in  suj)remis  consolatus  est  ?  quam  etiam  deficiens 
iamque  non  noster  ipsum  ilium  alienatae  mentis  errorem 

30  circa  scholas  ac  litteras  habuit  ?  Tuosne  ego,  o  meae  13 
spes  inanes,  labentes  oculos,  tuum  fugientem  spiritum 
vidi  ?  tuum  corpus  frigidum,  exsangue  complexus  animam 
recipere  auramque  conmunem  liaurire  amplius  potui  ? 
dignus  his  cruciatibus  quos  fero,  dignus  his  cogitationi- 
16 


24^  QVINTILIAN 

13  bus.  Tene  consnlari  niiper  adoptione  ad  omnium  spes 
honorum  patris  admotum,  te  avimculo  praetori  generum 
destiuatiim,  te,  avitae  eloquentiae  candidatum  snperstes 
j)arens  taiitum  ad  poenas  amisi  ?  Et  si  non  cupido  Incis, 
certe  patientia  vindicet  te  reliqua  mea  aetate.  Nam  frustra  5 
mala  omnia  ad  crimen  fortuuae  relegamus.     Nemo  nisi 

14  sua  culpa  diu  dolet.     Sed  vivimus  et  aliqua  vivendi  ratio 
quaerenda  est,  credendumque  doctissimis  hominibus  qui 
unicum  adversorum  solacium  litteras  putaverunt.  Si  quau- 
do  tamen  ita  resederit  praesens  impetus,  ut  aliqua  tot  10 
luctibus  alia  cogitatio  inseri  possit,  non  iniuste  petierim 
morae   veuiam.     Qiiis   enim   dilata   studia   miretur  quae 
potius   non    abrupta   esse   mirandum  est  ?   tum,  si   qua 
fuerint  minus  effecta  eis  quae  levius  adhuc  adflicti  coe- 
peramus,  imperitanti  fortunae  remittantur  quae,  si  quid  is 
mediocrium  alioqui  in  nostro  ingenio  virium  fuit,  ut  non 
extinxerit,  debilitavit  tamen.     Sed  vel  propter  hoc  nos 
contumacius  erigamus,  quod  illam  ut  preferre  nobis  diffi- 
cile est,  ita  facile  coutemnere.     Nihil  enim  sibi  adversus 
me  reliquit,  et  infelicem  quidem  sed  certissimam  tamen  20 
adtulit  milii  ex  his  malis  securitatem.     Boni  autem  con- 
sulere  nostrum  laborem  vel  propter  hoc  aequum  est,  quod 
in  nullum  iam  proprium  usum  perseveramus,  sed  omnis 
haec  cura  alienas  utilitates,  si  modo  quid  utile  scribimus, 
spectat.     Nos  miseri  sicut  facultates  patrimonii  nostri  ita  25 
hoc  opus  aliis  praeparabamus,  aliis  relinquemus. 


Book  X.,  1:  De  Cojna  Verlorum. 

1     Sed  haec   eloquendi  praecepta,   sicut   cognitioni   sunt 
necessaria,  ita  non  satis  ad  vim  dicendi  valent,  nisi  illis 
firma  quaedam  facilitas  quae  apud  Graecos  f^tc  nominatur,  30 
accesserit ;  ad  quam  scribendo  plus  an  legendo  an  dicendo 


QVINTILIAN  243 

coiiferatur,  solere  quaeri  scio.   Quod  esset  diligeutius  nobis 
examinandnm,  si  qualibet  earum  rerum  j)ossemns  una  esse 
contenti.     Verum  ita  sunt  inter  se  conexa  et  indiscreta2 
omnia,  ut,  si  quid  ex  his  defuerit,  frustra  sit  in  ceteris 

elaboratum.  Nam  neque  solida  atque  robusta  fuerit  um- 
quam  eloquentia,  nisi  multo  stilo  viris  acceperit,  et  citra 
lectionis  exemplum  labor  ille  carens  rectore  fluitabit ;  et 
qui  sciet  quo  quaeque  sint  modo  dicenda,  nisi  tamen  in 
procinctu  paratamque  ad  omnis  casus  habuerit  eloquen- 

lotiam,  velut  clausis  thesauris  incubabit.     Non  autem  ut3 
quidque   praecipue   necessarium   est,   sic   ad  efficiendum 
oratorem  maximi  protinus  erit  momenti.     Nam  certe  cum 
sit  in  eloquendo  positum  oratoris  officium,  dicere  ante 
omnia  est  atque   bine    initium    eius    artis   fuisse   mani- 

isfestum  est;  proximum  deinde  imitatio,  novissimum  scri- 
■bendi  quoque  diligeutia.      Sed   ut  perveniri  ad  summa4 
nisi  ex  principiis  non  potest,  ita  procedente  iam  opcre 
etiam  minima  incij)iunt  esse  quae  prima  sunt.     Verum 
nos  non,  quomodo  instituendus  orator,  hoc  loco  dicimus 

20  (nam  id  quidem  aut  satis  aut  certe  uti  potuimus  dictuni 
est),  sed  athleta  qui  omnis  iam  perdidicerit  a  praeceptore 
numeros,  quo  genere  exercitationis  ad  certamina  praepa- 
randus  sit.  Igitur  eum  qui  res  iuvenirc  et  disponere  sciet, 
verba  quoque  et  eligendi  et  conlocandi  rationem  percepe- 

25rit,  instruamus  qua  ratione  quod  didicerit  facere  quam 
optime,  quam  facillime  possit. 

Non  ergo  dubium  est,  quin  ei  velut  opes  sint  quaedams 
parandae  quibus  uti,  ubicunque  desideratum  erit,  possit  J* 
Eae  constant  copia  rerum  ac  verborum,     Sed  res  propriaeC 

30  sunt  cuiusque  causae  aut  paucis  conmunes,  verba  in  uni- 
versas  paranda;  quae  si  rebus  singulis  cssent  singula, 
minorem  curam  postularent,  nam  cuncta  sese  cum  ipsis 
protinus  rebus  ofEerrent.  Sed  cum  sint  aliis  alia  aut 
magis  propria  aut  magis  ornata  aut  plus  efficientia  aut 


244  QVINTILIAN 

melius  sonantia,  clebeut  esse  non  solum  nota  omnia  sed 
ill  promptu  atque,  nt  ita  dicam,  in  conspectn,  ut,  cnm  se 
iudicio  dicentis  ostenderint,  facilis  ex  liis  optimorum  sit 
7electio.  Et  quae  idem  significarent  solitos  scio  ediscere 
quo  facilius  et  occurreret  unum  ex  pluribus  et,  cum  5 
essent  usi  aliquo,  si  breve  intra  spatium  rursus  desidera- 
retur,  effugiendae  repetitionis  gratia  sumerent  aliud  quod 
idem  intellegi  posset.  Quod  cum  est  puerile  et  cuinsdam 
infelicis  operae  turn  etiam  utile  parum;  turbam  tantum 
modo  congregat,  ex  qua  sine  discrimine  occupet  proximum  10 
quodque. 

8  Nobis  autem  copia  cum  iudicio  paranda  est  vim  orandi, 
non  circulatoriam  volubilitatem  spectantibus.  Id  autem 
consequemur  optima  legendo  atque  audiendo.  Non  enim 
solum  nomina  ipsa  rerum  cognoscemus  hac  cura,  sed  quod  is 

9  quoque  loco  sit  aptissimum.  Omnibus  enim  fere  verbis- 
praeter  pauca,  quae  sunt  parum  verecunda,  in  oratione 
locus  est.  Nam  scriptores  quidem  iamborum  veterisque 
comoediae  etiam  in  illis  saepe  laudantur,  sed  nobis  no- 
strum opus  intueri  sat  est.  Omnia  verba,  exceptis  de  qui-  20 
bus  dixi,  sunt  alicubi  optima;  nam  et  liumilibus  interim 
et  vulgaribus  est  opus  et  quae  nitidiore  in  parte  videntur 

lOsordida,  ubi  res  poscit,  proprie  dicuntur.  Haec  ut  scia- 
mus  atque  eorum  non  significationem  modo  sed  formas 
etiam  mensurasque  norimus,  ut,  ubicunque  erunt  posita,  25 
conveniant,  nisi  multa  lectione  atque  auditione  adsequi 
nullo  modo  possumus,  cum  omnem  sermonem  auribus 
primum  accipiamus.  Propter  quod  infantes  a  mutis  nu- 
tricibus  iussu  regum  in  solitudine  educati,  etiamsi  verba 
quaedam  emisisse   traduntur,   tamen   loquendi  facultateao 

11  caruerunt.  Sunt  autem  alia  huius  naturae,  ut  idem 
pluribus  vocibus  declarent,  ita  ut  nihil  significationis,  quo 
potius  utaris,  intersit,  ut  'ensis'  et  'gladius';  alia  vero 
etiamsi   propria  rerum   aliquarum    sint   nomina,   rpoTriKwg 


QVINTILIAN  U5 

quasi  tamen  ad  enndem  intellectum  feruntnr,  lit  'ferrum' 
et  'mucro/  Nam  per  abusionem  sicarios  etiam  omnis  vo-l2 
camus  qui  caedem  telo  quocuuque  conmiserunt.  Alia  cir- 
cuitu  verborum  plurium  osteudimus,  quale  est :  M  pressi 
scopia  lactis.  Plurima  vero  mutatione  figuramus :  'Scio/ 
'Non  iguoro'  et  'Non  me  fugit'  et  'Non  me  praeterit'  et 
'Quis  uescit  ?'  et  'Neminidubiumest.'  Sed  etiam  exprox- 13 
imo  mutuari  licet.  Nam  et '  intellego '  et '  seutio '  et '  video ' 
saepe  idem  valent  quod  '  scio/     Quorum  nobis  ubertatem 

10  ac  divitias  dabit  lectio,  ut  non  solum  quomodo  occurrent 
sed  etiam  quomodo  oportet  utamur.     Non  semper  enim  14 
haec  inter  se  idem  faciunt;  nee  sicut  de  intellectu  animi 
recte  dixerim  'video,'  ita  de  visu  oculorum  '  intellego/ nee 
ut '  mucro '  gladium  sic  mucronem  '  gladius '  ostendit.    Sed  15 

15  ut  copia  verborum  sic  paratur,  ita  non  verborum  tantum 
gratia  legendum  vel  audiendum  est.  Nam  omnium,  quae- 
cunque  docemus,  hoc  sunt  exempla  potentiora  etiam  ipsis 
quae  traduntur  artibus,  cum  eo  qui  discit  perductus  est, 
ut  intellegere  ea  sine  demonstrante  et  sequi  iam  suis  viri- 

20  bus  possit,  quia  quae  doctor  praecepit,  orator  ostendit. 

Alia  vero  audientes,  alia  legentes  magis  adiuvant.     Ex- 16 
citat  qui  dicit  spiritu  ipso,  nee  imagine  et  ambitu  rerum 
sed  rebus  incendit.      Vivunt  omnia  enim  et  moventur, 
excipimusque   nova   ilia  velut   nascentia   cum  favore   ac 

25Sollicitudine.     Nee  fortnna  modo  iudicii  sed  etiam  ipso- 
rum  qui  orant   periculo   adficimur.      Praeter  haec  vox,  17 
actio  decora,  accommodata,  ut  quisque  locus  jDostulabit, 
pronuntiandi  vel  potentissima  in  dicendo  ratio  et,  ut  semel 
dicam,  pariter  omnia  decent.     In  lectione  certius  iudi- 

3ocium  quod  audienti  frequenter  aut  suus  cuique  favor  aut 
ille  laudantium  clamor  extorquet.     Pudet  enim  dissentire,  18 
et  velut  tacita  quadam  verecundia  inhibemur  plus  nobis 
credere,   cum  interim    et  vitiosa   pluribus   placent,   et  a 
conrogatis  laudantur  etiam  quae  non  placent.     Sed  e  con- 19 


246  QVINTILIAN 

trario  quoque  accidit,  nt  optime  dictis  gratiam  prava 
iudicia  non  referant.  Lectio  libera  est  nee  actionis  im- 
petu  transcnrrit,  sed  repetere  saepins  licet,  sive  dnbites 
sive  memoriae  adfigere  velis.  Repetamns  autem  et  tracte- 
mus,  et  ut  cibos  mansos  ac  prope  liqnefactos  demittimuss 
quo  facilius  digerantur,  ita  lectio  non  cruda  sed  mnlta 
iteratione  mollita  et  velut  confecta  memoriae  imitationi- 
que  tradatur. 

20  Ac  diu  non  nisi  optimus  quisque  et  qui  credentem  sibi 
minime  fallat  legendus  est,  sed  diligenterac  paene  ad  scri-io 
bendi  sollicitudinem,  nee  per  partis  modo  scrutanda  om- 
nia, sed   perlectus  liber  ntique  ex  integro    resumendus. 
praecipue  oratio   cuius  virtutes  frequenter  ex  iudnstria 

21  quoque  occultantur,     Saepe  enim  praeparat,  dissimulat, 
insidiatur  orator,  eaque  in  prima  parte  actionis  dicit  quae  is 
sunt  in  summa  prof utura.     Itaque  suo  loco  minus  placent, 
adhuc  nobis  quare  dicta  sint  ignorantibus  ;  ideoque  erunt 

22  cognitis  omnibus  repetenda.  Illud  vero  utilissimum,  nosse 
eas  causas  quarum  orationes  in  manus  sumpserimus  et, 
quotiens  continget,  utrinque  habitas  legere  actiones  :  ut2o 
Demosthenis  atque  Aescbinis  inter  se  contrarias,  et  Ser- 
vii  Sulpicii  atque  Messalae  quorum  alter  pro  Aufidia,  con- 
tra dixit  alter,  et  PoUionis  et  Cassii  reo  Asprenate  alias- 

2;j  que  plurimas.  Quin  etiam  si  minus  pares  videbuntur 
aliquae  tamen  ad  cognoscendam  litium  quaestionem  rectess 
requirentur,  ut  contra  Ciceronis  orationes  Tuberonis  in 
Ligarium  et  Hortensii  pro  Verre.  Quin  etiam,  easdem 
causas  ut  quisque  egerit,  utile  erit  scire.  \Nam  de  dome 
Ciceronis  dixit  Calidius  et  pro  Milone  orationem  Brutus 
exercitationis  gratia  scripsit,  etiamsi  egisse  eum  Cornelius  3o 

24  Celsus  falso  existimat,  et  Pollio  et  Messala  defenderunt 
eosdem,  et  nobis  pueris  insignes  pro  Voluseno  Catulo  Do- 
mitii  Afri,  Crispi  Passieni,  Decimi  Laelii  orationes  fere- 
bantur.     Neque  id   statim  legenti  persuasum  sit,  omnia 


QVINTILIAN  247 

quae  optimi  anctores  dixerint,  ntique  esse  perfecta.  Nam 
et  labuntur  aliquaudo  et  oneri  cedunt  et  indulgent  ingeni- 
oriim  suoriim  voluptati,  nee  semper  intendunt  animnm, 
nonnumquam  fatigantur,  cum  Ciceroni  dormitare  interim 

5  Demosthenes,  Horatio  vero  etiam  Homerus  ipse  videatnr. 
Summi   enim  sunt,  homines   tamen,  acciditque   his   qui,  25 
quidquid  apud  illos  reppererunt,  dicendi  legem  putant,  ut 
deteriora  imitentur,  (id  enim  est  facilius)  ac  se  abunde 
similis  putent,  si  vitia  magnorum  consequantur.    Modesto  26 

10  tamen  et  circumspecto  iudicio  de  tantis  viris  pronuntian" 
dum  est,  ne,  quod  plerisque  accidit,  damnent  quae  non 
intellegiint.  Ac  si  necesse  est  in  alteram  errare  partem, 
omnia  eorum  legentibus  placere  quam  multa  displicere 
maluerim. 

15      Plurimum  dicit  oratori  conferre  Theophrastus  lectionem  27 
poetarum,  multique    eius    indicium    secuntur,  neque  in- 
merito.     Namque  ab  his  in  rebus  spiritus  et  in  verbis  sub- 
limitas  et  in  adfectibus  motus  omnis  et  in  personis  decor 
petitur,  praecipueque  velut  adtrita  cotidiano  actu  forensi 

2oingenia  optime  rerum  talium  blanditia  reparantur.     Ideo- 
que  in  hac  lectione  Cicero  requiesceiidum  pntat.     Memi- 28 
nerimus  tamen,  non  per  omnia  poetas  esse  oratori  sequen- 
dos  nee  libertate  verborum  nee  licentia  figurarum  ;  poct- 
icam  ostentationi  comparatam  et  praeter  id  qnod  solam 

25  petit  voluptatem  eamque  etiam  fingendo  non  falsa  modo 
sed  etiam  quaedam  incredibilia  sectatur,  patrocinio  quoque 
aliquo  iuvari :  quod  adligata  ad  certam  jiedum  necessita-  29 
tern  non  semper  uti  propriis  possit,  sed  dejiulsa  recta  via 
necessario  ad  eloquendi  quaedam  deverticnla  confugiat, 

30  nee  mutare  quaedam  modo  verba  sed  extendere,  conri- 
pere,  convertere,  dividere  cogatur  ;  nos  vero  armatos  stuvu 
in  acie  et  sumniis  de  rebus  decerncrc  et  ad  victoriam  niti. 
Neque  ego  arma  squalere  situ  ac  rubigine  velim,  sed  ful-30 
gorem  in  us  esse  qui  terreat,  qualis  est  ferri,  quo  mens 


M8  QVINTILIAN 

simul  visnsque  praestringitur,  non  qualis  auri  argentique, 
imbellis  et  potius  habenti  periculosus. 

31  Ilistoria  quoque  alere  oratorem  quodam  uberi  iucundo- 
qiie  siico  potest,  veriim  et  ipsa  sic  est  legeuda,  ut  sciamus, 
plerasque  eius  virtutes  oratori  esse  vitandas.  Est  enim  5 
proxima  poetis  et  quodam  modo  carmen  solutum  et  scri- 
bitur  ad  narrandum,  11011  ad  probaiidum  ;  totamque  opus 
non  ad  actum  rei  pugnamque  praesentem  sed  ad  memo- 
riam  posteritatis  et  ingenii  famam  componitur  ;  ideoque  et 
verbis  remotioribus  et  liberioribus  figuris  narrandi  taedium  10 

32  evitat.  Itaque,  ut  dixi,  neque  ilia  Sallustiana  brevitas  qua 
nibil  apud  auris  vacuas  atque  eruditas  potest  esse  per- 
fectius,  apud  occupatum  variis  cogitationibus  iudicem  et 
saepius  ineruditiim  captanda  nobis  est,  neque  ilia  Livii 
lactea  ubertas  satis  docebit  eum  qui  non  speciem  exposi-  is 

33tioiiis  sed  fidem  quaerit.  Adde  quod  M.  TuUius  ne  Tbu- 
cydidem  quidem  aut  Xenophontem  utilis  oratori  putat, 
quamquam  ilium  belliciim  canere,  liuius  ore  JShisas  esse  lo- 
cutas  existimet.  Licet  tamen  nobis  in  digressiouibus  uti 
vel  historico  nonnumquam  nitore,  dum  in  his  de  quibus  erit  20 
quaestio  meminerimus,  11011  atliletarum  toris  sed  militum 
lacertis  opus  esse,  nee  versicolorem  illam  qua  Demetrius 
Phalereus  dicebatur  uti,  vestem  bene  ad  forensem  pulve- 

34  rem  facere.  Est  et  alius  ex  liistoriis  usus  et  is  quidem 
maximus,  sed  non  ad  praesentem  j)ertineiis  locum,  ex  cog-  25 
nitione  rerum  exemplorumque  quibus  in  primis  instructus 
esse  debet  orator,  ne  omnia  testimonia  expectet  a  litiga- 
tore,  sed  pleraque  ex  vetustate  diligenter  sibi  cognita  su- 
mat,  hoc  potentiora  quod  ea  sola  criniinibus  odii  et  gratiae 
vacant.  3o 

35  A  philosophorum  vero  lectione  ut  essent  inulta  nobis 
petenda,  vitio  factum  est  oratorum  qui  quidem  illis  opti- 
ma sui  operis  parte  cesserunt.  Xaiii  et  de  iustis,  honestis, 
utilibus,  iisque  quae  sint  istis  contraria,  et  de  rebus  divinis 


QVINTILIAN  349 

maxime  dicnnt  et  argumentantur  acriter  Stoici,  et  alterca- 
tioiiibus  atqne  interrogationibus  oratorem  fnturum  optinie 
Socratici  praeiDarant.  Set!  his  quoque  adliibendnm  est  36 
simile  iudicium,  ut  etiam  cum  in  rebus  versemur  isdem, 
5non  tamen  eaudem  esse  condicionem  sciamus  litiiim  ac 
disputatiouum,  fori  et  auditorii,  praeceptorum  et  pericu- 
lorum. 

Credo  exacturos  plerosque,  cum  tantum  esse  utilitatis37 
in  legend o  iudicemns,  ut  id  quoque  adiungamus  ojieri  qui 

10  siut  legendi,  quae  in  auctore  quoque  praecipua  virtus.    Sed 
persequi  singulos  infiniti  fuerit  operis.     Quippe  cum  in  38 
Bruto  M.  Tullius  tot  milibus  versuum  de  Romanis  tantum 
oratoribus  loquatur  et  tamen   de  omnibus  aetatis   suae, 
exceptis  Caesare  atque  Marcello,  silentium  egerit:    quis 

iserit  modus,  si  et  illos  et  qui  postea  fuerunt  et  Graecos 
omnis  persequamur  ?     Fuit  igitur  brevitas  ilia  tutissima39 
quae  est  apud  Livium  in  epistola  ad  filium  scripta,  Lc- 
gendos  Demostlienem  atque  Oiceroneni,  turn  ita,  ut  quisque 
esset  Demostheni  et  Ciceroni  similliimis.     Non  est  tamen 40 

2odissimnlanda  nostri  quoque  iudicii  summa.  Paucos  euim 
vel  potius  vix  ullum  ex  his  qui  vetustatem  pertulerunt 
existimo  posse  reperiri,  quin  iudicium  adhibentibus  adla- 
turus  sit  utilitatis  aliquid,  cum  se  Cicero  ab  illis  quoque 
vetustissimis  auctoribus,  ingeniosis  quidem  sed  arte  caren- 

25tibus,  plurimum  fateatur  adiutum.     Nee  multo  aliud  de 
novis  sentio.     Quotus  enim  quisque  iuveniri  tam  demens41 
potest  qui  ne  minima  quidem  alicuius  certe  fiducia  partis 
memoriam  posteritatis  speraverit  ?   qui  si  quis  est,  intra 
primes  statim  versus  deprehendetur  et  citius  nos  dimittet, 

3oquam  ut  eius  nobis  magno  temporis  detrimento  constet  ex- 
perimentum.     Sed  non  quidquid  ad  aliquam  partem  scien-43 
tiae  pertinet,  protinus  ad  faciendam  etiam  phrasin  de  qua 
loquimur  accommodatum. 

Verum  antequam  de  singulis  loquar,  pauca  in  universum 


250  QVINTILIAN 

43  de  varietate  opiuiouum  dicenda  sunt.  Nam  quidam  solos 
veteres  legendos  putant  neque  in  ullis  aliis  esse  iiaturalem 
eloqiieiitiam  at  robur  viris  dignum  arbitrantur;  alios  recens 
haec  lascivia  deliciaeque  et  omnia  ad  voluptatem  multi- 

44  tudinis  imperitae  composita  delectant.  Ipsorum  etiam  qui  s 
rectum  dicendi  genus  sequi  volunt  alii  pressa  demiim  et 
tenuia  et  quae  minimum  ab  usu  cotidiano  recedant,  sana 
et  vere  Attica  putant,  quosdam  elatior  ingenii  vis  et  magis 
eoncitata  et  plena  spiritus  capit ;  sunt  etiam  lenis  et  nitidi 
et  compositi  generis  non  pauci  amatores.  De  qua  diffe-  lo 
rentia  disseram  diligentius,  cum  de  genere  dicendi  quae- 
rendum  erit.  Interim  summatim,  quid  et  a  qua  lectione 
petere  possint  qui  confirmare  facultatem  dicendi  volent, 

45adtingam.    Paucos  (sunt  enim  eminentissimi)  excerpere  in 
animo  est.     Facile  est  autem  stadiosis  qui  sint  his  simil- is 
limi  iudicare  ;  ne  quisquam  queratur,  omissos  forte  quos 
ipse  valde  probet.    Fateor  enim  pluris  legendos  esse  quam 
qui  a  me  nominabuntur.   [  ■  •  .  ] 


iScn'ptores  Romani. 

85  Idem  nobis  per  Eomanos  quoque  auctores  ordo  ducendus  20 
est.    Itaque  ut  apud  illos  Homerus,  sic  apud  nos  Vergilius 
auspicatissimum  dederit  exordium,  omnium  eius  generis 
poetarum  Graecorum  nostrorumque  baud  dubie  proximus. 

86  Vtor  enim  verbis  eisdem  quae  ex  Afro  Domitio  iuvenis  ex- 
cepi  qui  mihi  interroganti,  quem  Homero  crederet  maxime  25 
accedere,  ^Secundus/  inquit,  'est  Vergilius,  propior  ta- 
men  primo  quam  tertio.'  Et  hercule  ut  illi  naturae  cae- 
lesti  atque  inmortali  cesserimus,  ita  curae  et  diligentiae 
vel  ideo  in  hoc  plus  est,  quod  ei  fuit  magis  laborandum,  et 
quantum  eminentibus  vincimur,  fortasse  aequalitate  pen- 30 

87samus.     Ceteri  omnes  longe  sequentur.     Nam  Macer  et 


QVIKTILIAN  251 

Lucretius  legendi  quidem,  sed  iion  ut  plirasin,  id  est  cor- 
pus eloquentiae  faciant,  elegantes  in  sua  quisque  materia, 
sed  alter  humilis,  alter  difficilis.  Atacinus  Varro  in  eis 
per  quae  nomen  est  adsecutus,  interpres  operis  alieni,  non 

5  spernendus  quidern,verum  ad  augendam  facultatem  dicendi 
parum  locuples.     Ennium  sicut  sacros  vetustate  lucos  ado-  88 
remus  in  quibus  grandia  et  antiqua  robora  iam  non  tantam 
habent  speciem  quantam  religionem,     Propiores  alii  atque 
ad  hoc  de  quo  loquimur  magis  utiles.     Lascivus  quidem 

10  in  herois  quoqne   Ovidius  et  nimium  amator  iugenii  sui, 
laudandus  tamen  in  partibus.     Cornelius  autem  Severus,  89 
etiamsi  sit  versificator  quam  poeta  melior,  si  tamen,  nt  est 
dictum,  ad  exemplar  primi  libri  bellum  Siculum  perscrip- 
sisset,  vindicaret  sibi  iure  secundum  locum.     Serranum 

isconsummari  mors  inmatura  non  passa  est,  puerilia  tamen 
eius  opera  et  maximam  indolem  ostendunt  et  admirabilem 
praecipue  in  aetate  ilia  recti  generis  voluntatem.    Multum  90 
in  Valeria  Flacco  nuper  amisimus.    Vehemens  et  poeticum 
ingenium  Saleii  Bassi  fuit,  nee  ipsum  senectnte  maturuit. 

20  Rahirius  ac  Pedo  non  indigni  cognitione,  si  vacet.     Luca- 
nus  ardens  et  concitatns  et  sententiis  clarissimus  et,  ut 
dicam  quod  sentio,  magis  oratoribus  quam  poetis  imitan- 
dus.     Hos  nominavimus,  quia  Germanicum  Augustum  ab91 
institutis  studiis   deflexit   cura   terrarum,  parumque   dis 

25  visum  est  esse  eum  maximum  poetarum.  Quid  tamen  his 
ipsis  eius  operibus,  in  quae  doniito  imperio  iuvenis  seces- 
serat,  sublimius,  doctius,  omnibus  denique  numeris  prae- 
stantius  ?  quis  enim  caneret  bella  melius  quam  qui  sic 
gerit  ?  quem  i^raesidentes  studiis  deae  propius  audirent  ? 

3ocui  magis  suas  artis  aperiret  familiare  numen  Minerva? 
dicent  haec  j^lenius  futura  saecula,  nunc  enim  ceterarum  92 
f  ulgore  virtutum  laus  ista  praestringitur.    Nos  tamen  sacra 
litterarum  colentes  feras,  Caesar,  si  non  tacitum  hoc  prae- 
terimus  et  Yergiliano  certe  versu  testamur  : 


252  QVINTILIAN 

Inter  victrices  liederam  tibi  seiyere  laurus. 

93  Elegia  quoque  Graecos  provocamus,  cuius  mihi  tersus  atqne 
elegaus  maxime  videtur  auctor  Tihullus.  Sunt  qui  Pro- 
'pertium  malint.  Ovidins  utroquo  lascivior,  sicut  durior 
Gallus.  Satira  quidem  tota  nostra  est,  in  qua  primus  in-  5 
signem  laudem  adeptus  Lucilins  quosdam  ita  deditos  sibi 
adbuc  habet  amatores,  ut  eum  non  eiusdem  modo  operis 

94  auctoribus  sed  omnibus  poetis  praeferre  non  dubitent.  Ego 
quantum  ab  illis  tantum  ab  Horatio  dissentio  qui,  Lucilium 
'fluere  lutulentum  et  esse  aliquid  quod  tollere  possis,'io 
putat.  Nam  cruditio  in  eo  mira  et  libertas  atque  inde 
acerbitas  et  abunde  salis.  Multum  eo  est  tersior  ac  purus 
magis  Horatius  et,  nisi  labor  eius  amore,  praecipuus. 
Multum  et  verae  gloriae  quamvis  uno  libro  Persins  meruit. 

95  Sunt  clari  hodieque  et  qui  olim  nomiuabuntur.  Alterum  is 
illud  etiam  prius  satirae  genus  sed  non  sola  carminum  va- 
rietate  mixtum  condidit  Tercntins  Varro,  vir  Romanorum 
eruditissimus.  Plurimos  hie  libros  et  doctissimos  compo- 
suit,  peritissimus  linguae  Latinae  et  omnis  antiquitatis  et 
rerum    Graecarum    nostrarumque,   plus   tamen    scientiae2o 

96conlaturus  quam  eloquentiae.  Iambus  non  sane  a  Ro- 
manis  celebratus  est  ut  proprium  opus,  sed  aliis  quibus- 
dam  interpositus  :  cuius  acerbitas  in  CatuUo,  Bihaculo, 
Horatio,  quamquam  illi  epodos  intervenit,  reperietur.  At 
lyricorum  idem  Horatius  fere  solus  legi  dignus.  Namet25 
insurgit  aliquando  et  plenus  est  iucunditatis  et  gratiae  et 
variis  figuris  et  verbis  felicissime  audax.  Si  quem  adicere 
velis,  is  erit  Caesins  Basstis  quem  nuper  vidimus,  sed  eum 

97  longe  praecedunt  ingenia  viventium.  Tragoediae  scripto- 
res  veterum  Accius  atque  Pacninus  clarissimi  gravitate  30 
sententiarum,  verborum  pondere,  auctoritate  personarum. 
Ceterum  nitor  et  summa  in  exeolendis  oj^eribus  manus 
magis  videri  potest  temporibus  quam  ipsis  defuisse.  Vi- 
rium  tamen  Accio  plus  tribuitur  ;  Pacuvium  videri  doctio- 


QVINTILIAN  *f^^ 


253 


rem  qui  esse  docti  adfectant  volnntA  lam  Varii  Thyestes98 
cuilibet  Graecarum  comparari  potest.  Oviclii  Medea  vide- 
tur  mihi  osteiidere,  quantum  ille  vir  praestare  potuerit, 
si  ingenio  suo  imperare  quam  indulgere  maluisset.  Eorum 
5  quos  viderim  longe  princeps  Pomponius  Secundus  quern 
senes  quidem  parum  tragicum  putabant,  eruditione  ac 
nitore  praestare  confitebautur.  In  comoedia  maxime99 
claudicamus,  licet  Varro  'Musas/ Aelii  Stilonis  sententia, 
'Plautino'  dicat  'sermone  locuturas  fuisse,  si  Latine  loqui 

10  vellent/  licet  Caecilium  veteres  laudibus  feraut,  licet  Teren- 
tii  scripta  ad  Scijiionem  Africanum  referantur,  quae  tamen 
sunt  in  hoc  genere  elegantissima  et  plus  adliuc  habitura  gra- 
tiae,  si  intra  versus  trimetros  stetissent.    Vix  levem  conse-  loo 
quimur  umbram,  adeo  ut  mihi  sermo  ipse  Eomanus  non  re- 

15  cipere  videatur  illam  solis  concessam  Atticis  veuerera,  cum 
eam  ne  Graeci  quidem  in  alio  genere  linguae  suae  obtinue- 
rint.     Togatis  excellit  Afranhis;  utinam  non  inquinasset 
argumenta  puerorum  foedis  amoribus  mores  suos  fassus. 
At  non  historia  cesserit  Graecis,  nee  opponere  Thucydi- 101 

20  di  Sallustlum  verear.  Neque  indiguetur  sibi  Herodotus 
aequari  T.  Livium,  cum  in  uarrando  mirae  iucuuditatis 
clarissimique  candoris,  tum  in  contionibus  supra  quam 
enarrari  potest  eloquentem  ;  ita  quae  dicuntur  omnia  cum 
rebus,  tum  personis  accommodata  sunt ;  adfectus  quidem, 

25  praecipueque  eos  qui  sunt  dulciores,  ut  parcissime  dicam, 
nemo  historicorum  conmendavit  magis.     Ideoque  inmor-i02 
talem  illam  Sallustii  velocitatem  diversis  virtutibus  con- 
secutus  est.     Nam  mihi  egregie  dixisse  videtur  Servilius 
Nonianns,  'pares  eos  magis  quam  similes,'  qui  et  ipse  a  no- 

30  bis  auditus  est,  clarus  vi  ingenii  et  sententiis  creber  sed 
minus  pressus  quam  historiae  auctoritas  postulat.     Quam  103 
paulum  actate  praecedens  eum  Bassus  Aufidms  egregie, 
utique  in  libris  belli  Germanici,  praestitit  genere  ipso, 
probabilis  in  omnibus,  in  quibusdam  suis  ipse  viribus  mi- 


254  QVINTILIAN 

104  nor.  Superest  adhuc  et  exornat  aetatis  nostrae  gloriani 
vir  saeculorum  memoria  digniis,  qui  olim  nomiaabitur, 
nunc  intellegitur.     Ilabet  amatores  nee  inmerito  Cremuti 

— •  libertas,  quamqnam  circumcisis  quae  dixisset,  ei  nocuerit. 
Sed  elatum  abunde  spiritum  et  audaces  sententias  depre-s 
bendas  etiam  in  his  quae  manent.     Sunt  et  alii  scriptores 
boni,  sed  nos  genera  degustamus,  non  bibliothecas  excu- 
timus. 

105  Oratores  vero  vel  jii'aecijiue  Latinarn  eloquentiam  pa- 
rem  facere  Graecae  possint.  Nam  Ciccronem  cuicumque  lo 
eoruni  fortiter  opposuerim.  Nee  ignore,  quantam  mibi 
concitem  pugnam,  cum  praesertim  non  sit  id  propositi,  ut 
eum  Demostheni  comparem  lioe  tempore  ;  neque  enim 
adtinet,  ciim  Demostbenem  in  primis  legendum  vel  edi- 

106scendum  potius  putem.  Quorum  ego  virtutes  plerasqueis 
arbitror  similis,  consilium,  ordinem,  dividendi,  pracparan- 
di,  probandi  rationem,  denique  quae  sunt  inventionis. 
In  eloquendo  est  aliqua  diversitas  :  densior  ille  hie  co- 
piosior ;  ille  coneludit  astrictius,  hie  latins;  pugnat  ille 
acumine  semper,  hie  frequenter  et  pondere  ;  illi  nihil  de-20 
train  potest,  huic  nihil  adiei ;   eurae  plus  in  illo,  in  hoe 

107  naturae.     Salibus  certe  et  conmiseratione  qui  duo  pluri- 
mum  in  adfectibus  valent,  vineimus.    Et  fortasse  epilogos 
illi  mos  civitatis  abstulerit;  sed  et  nobis  ilia  quae  Attici 
mirantur,  diversa  Latini  sermonis  ratio  minus  permiserit.  25 
In  epistulis  quidem,  quamquamsunt  utriusque,  dialogisve, 

lOSquibus  nihil  ille,  nulla  eontentio  est.     Cedendum  vero  in 
hoc,  quod   et  prior  fuit  et  ex  magna  parte  Ciceronem, 
quantus  est,  fecit.     Nam  mihi  videtur  M.  Tullius,  cum  se 
totum  ad  imitationem  Graecorum  contulisset,  effinxisseao 
vim  Demosthenis,  copiam  Platonis,  iucunditatem  Isoeratis. 

109  Nee  vero  quod  in  quoque  optimum  fuit,  studio  eonseeutus 
est  tantum,  sed  plurimas  vel  potius  omnis  ex  se  ipso 
virtutes   extulit   inmortalis   ingenii   beatissima  ubertate. 


QYINTILIAN  255 

i^on  enim  'pluvias,'  ut  ait  Pindarus,  'aquas  conligit,  sed 
vivo  gurgite  exundat/  dono  quodam  providentiae  geni- 
tus  in  quo  totas  viris  suas  eloquentia  experiretur.     Nam  110 
quis  docere  diligentius,  movere  vehementius  potest  ?  cui 

stanta  umquam  iucunditas  adfuit  ?  ut  ipsa  ilia  quae  extor- 
quet,  impetrare  eum  credas,  et  cum  trausversum  vi  sua 
iudicem  ferat :   tamen  ille  non  rapi  videatur,  sed  sequi. 
lam  in  omnibus  quae  dicit;,  tanta  auctoritas  inest,  ut  dis-111 
sentire  pudeat,  nee  advocati  studium  sed  testis  aut  iudicis 

loadferat  fidem ;  cum  interim  haec  omnia  quae  vix  singula 
quisquam  intentissima  cura  consequi  posset,  fluunt  inlabo- 
rata  et  ilia  qua  nihil  pulchrius  auditum  est  oratio  prae 
se  fert  tamen  felicissimam   facilitatem.     Quare  non  in- 113 
merito  ab  hominibus  aetatis  suae  regnare  in  iudiciis  dictus 

15  est,  apud  posteros  vero  id  consecutus,  ut  Cicero  iam  non 
hominis  nomen,  sed  eloquentiae  habeatur.     Hunc  igitur 
spectemus,  hoc  propositum  nobis  sit  exemplum,  ille  se 
profecisse  sciat  cui  Cicero  valde  placebit.     Multa  in  Asi-lVS 
nio  Pollione  inventio,  summa  diligentia,  adeo  ut  quibus- 

20 dam  etiam  nimia  videatur,  et  consilii  et  auimi  satis;  a 
nitore  et  iucunditate  Ciceronis  ita  longe  abest,  ut  videri 
possit  saeculo  prior.  At  Messala  nitidus  et  candidus  et 
quodam  modo  praeferens  in  dicendo  nobilitatem  suam, 
viribus  minor.     C.  vero  Caesar  si  foro  tantum  vacasset,  114 

25  non  alius  ex  nostris  contra  Ciceronem  nominaretur.  Tan- 
ta in  eo  vis  est,  id  acumen,  ea  concitatio,  ut  ilium  eodem 
animo  dixisse  quo  bellavit  adpareat;  exornat  tamen  haec 
omnia  mira  serraonis,  cuius  proprie  studiosus  fuit,  ele- 
gantia.     Multum  ingenii  in  Caelio  et  praecipue  in  accu- 115 

sosando  multa  urbanitas,  dignusque  vir  cui  et  mens  melior 
et  vita  longior  contigisset.  Inveni  qui  Calvwn  praefer- 
rent  omnibus,  inveni  qui  Ciceroni  crederent,  cum  nimia 
contra  se  calumnia  verum  sanguinem  perdidisse,  sed  est 
et  sancta  et  gravis  oratio  et  custodita  et  frequenter  vehe- 


256  QVINTILIAN 

mens  quoque.     Imitator  autem  est  Atticorum,  fecitque 
illi  properata  mors  iniuriam,  si  quid  adiectiirus  sibi,  Don 

116  si  quid  detracturus  fuit.     Et  Servius  Sidpicius  insignem 
non  inmerito  famam  tribus  orationibns  meruit.     Multa, 
si  cum   iudicio  legatur,  dabit   imitatioiie   digna   Cassius^ 
Severus,  qui   si  ceteris  virtutibus  colorem  et  gravitatem 
orationis    adiecisset,    ponendus    inter    praecipuos    foret. 

117 Nam  et  ingenii  plurimum  est  in  eo  et  acerbitas  mira,  et 
urbanitas  et  vis  sumnui,  scd  plus  stomacho  quam  consilio 
dedit.     Praeteroa  ut  amari  sales,  ita  frequenter  amaritudo  lo 

118  ipsa  ridicula  est.  Sunt  alii  multi  diserti  quos  persequi 
longum  est.  Eorum  quos  viderim  Domitius  Afer  et  Iiilius 
Africanus  longe  praestantissimi.  Arte  ille  et  toto  genere 
dicendi  praeferendus  et  quem  in  numero  veterum  liabere 
non  timeas;  liic  concitatior  sed  in  cura  verborum  nimiusis 
et  compositione  nonnumqnam  longior  et  translationibus 

lioparum  modicns.  Erant  clara  et  nuper  ingenia.  Nam  et 
Tracliahis  plerumque  sublimis  et  satis  apertus  fuit  et  quem 
velle  optima  crederes,  auditus  tamen  maior;  nam  et  vocis, 
quantam  in  nullo  cognovi,  felicitas  et  pronuutiatio  vel2o 
scenis  suffectura  et  decor,  omnia  denique  ei  quae  sunt 
extra  superf  nerunt :  et  Vibius  Crispus  compositus  et  iu- 
cundus  et  delectationi  natus,  privatis  tamen  causis  quam 

120publicis   melior.      lulio   Secundo,  si   longior   contigisset 
aetas,  clarissimum  profecto  nomen  oratoris  apud  posterosas 
foret.     Adiecisset  enim  atque  adiciebat  ceteris  virtutibus 
suis  quod  desiderari  potest.     Id  est  autem,  ut  esset  multo 
magis  pugnax  et  saepius  ad  curam  rerum  ab  elocutione 

121  respiceret.      Cetenim   interceptus   quoque   magnum   sibi 
vindicat  locum:  ea  est  facundia,  tanta  in  explicando  quodaol 
velit  gratia,  tarn  candidum  et  lene  et  speciosum  dicendi 
genus,  tanta  verborum  etiam  quae  adsumpta  sunt  proprie- 
tas,  tanta  in  quibusdam  ex  periculo  petitis  significantia. 

122Habebunt  qui  post  nos  do  oratoribus  scribent,  magnara 


QVlNTILIAN  257 

eos  qui  nunc  vigent  materiam  vere  laudandi.  Sunt  enim 
summa  hodie,  quibus  inlustratur  forum,  ingenia.  Nam- 
que  et  consummati  iam  patroni  veteribus  aemulautur  et 
eos  iuvenum  ad  optima  tcndentium  imitatur  ac  sequitur 

5  industria. 

Supersunt  qui  de  philosophia  scripserunt,  quo  in  genere  123 
paucissimos  adhuc  eloquentis  litterae  Komanae  tulerimt. 
Idem  igitur  M.  Tullius  qui  ubique,  etiam  in  hoc  opere 
Platonis  aemulus  extitit.     Egregius  vero  multoque  quam 

10  in  orationibus  praestantior  Brutus  suffecit  ponderi  rerum  ; 
scias  eum  sentire  quae  dicit.     Scripsit  non  parum  multal24 
Cornelius  Celsus,  Sextios  secutus,  non  sine  cultu  ac  nitore. 
Plautus  in  Stoicis  rerum  cognitioni  utilis.     In  Epicureis 
levis  quidem,  sed  non  iniucundus  tamen  auctor  est  Catius. 

15  Ex  industria  Senecam  in  omni  genere  eloquentiae  distulil35 
propter  vulgatam   falso  de  me  opinionem   qua  damnare 
eum  et  invisum  quoque  habere  sum  creditus.     Quod  ac- 
cidit   mihi,  dum   conruptum   et   omnibus  vitiis   fractum 
dicendi   genus   revocare   ad   severiora   indicia    contendo. 

20 Turn  autem  solus  hie  fere  in  manibus  adolescentium  fuit.  12G 
Quem  non  equidem  omnino  conabar  excutere,  sed  potioribus 
praeferri  non  sinebam  quos  ille  non  destiterat  incessere, 
cum  diversi  sibi  conscius  generis  placere  se  in  dicendo 
posse  eis  quibus  illi  phicent  diffideret.     Amabant  autem 

25  eum  magis  quam  imital)antur  tantumque  ab  eo  defluebant, 
quantum  ille  ab  antiquis  descenderat.     Foret  enim  optan-127 
dum,  paris  ac  saltem  proximos  illi  viro  fieri.     Sed  place- 
bat  propter  sola  vitia  et  ad  ea  se  qnisque  dirigcbat  effin- 
genda  quae  poterat ;  deinde  cum  se  iactaret  eodem  modo 

3odicere,  Senecam  infamabat.  Cuius  et  multae  alioqui  etl28 
magnae  virtutes  fuerunt,  ingenium  facile  et  copiosum, 
plurimum  studii,  multa  rerum  cognitio,  in  qua  tamen 
aliquando  ab  his,  quibus  inquirenda  quaedam  mandabat, 
deceptus  est.  Tractavit  etiam  omnem  fere  studiorum 
17 


258 


QVINTILIAN 


129  materiam.  Nam  et  orationes  eiiis  et  poemata  et  epistulae 
et  dialog!  feruntiir.  In  philosophia  parum  diligens,  egre- 
gius  tamen  vitiorum  insectator  fuit.  Multae  in  eo  clarae- 
que  sententiae,  multa  etiam  morum  gratia  legenda,  sed 
in  eloquendo  conrujjta  pleraque  atque  eo  perniciosissimas 
quod  abundant  dnlcibus  vitiis.     Velles  eum  suo  ingenio 

ISOdixisse,  alieno  iudicio.  Nam  si  obliqua  contempsisset,  si 
prava  non  concupisset,  si  non  omnia  sua  amasset,  si  rerum 
pondera  minutissimis  sententiis  non  fregisset,  consensu 
potius  eruditorum  quam  puerorum  amore  comprobaretur.  lo 

131  Vcrum  sic  quoque  iam  robustis  et  severiore  genere  satis 
fimatis  legendus  vel  ideo,  quod  exercere  potest  utrimqne 
indicium.  Multa  enim,  ut  dixi,  probanda  in  eo,  multa 
etiam  admiranda  sunt,  eligere  modo  curae  sit,  quod 
utinam  ipse  fecisset.  Digna  enim  fuit  ilia  natura  quae  is 
meliora  vellet :  quod  voluit,  effecit. 


■^v*" 


TACITVS 

P.  Cornelius  Tacitus  was  boru  about  55  a.d.,  probal)ly  iu  north- 
ern Italy.  He  seems  to  have  received  his  education  iu  Rome,  where 
he  came  under  the  influence  of  Quintilian,  then  iu  the  zenith  of  his 
fame,  and  of  the  illustrious  orators  M.  Aper  and  I.  Secundus,  whom 
he  immortalized  iu  the  DiaJogus  de  Oratorlhus,  his  earliest  work, 
published  iu  the  reigu  of  Titus  (79-81).  In  78  he  married  the 
daughter  of  Agricola,  whose  biography  he  wrote  twenty  years 
later.  Tacitus  began  his  long  official  career  under  Vespasian,  was 
consul  iu  97  and  proconsul  of  Asia  Minor  about  112,  iu  the  reigu  of 
Trajan.  The  year  of  his  death  is  uuknown,  but  it  was  probablj'  uot 
later  than  120  a.d. 

As  we  learn  from  tlie  letters  of  the  younger  Pliuy,  his  intimate 
friend,  he  had  a  great  reputation  as  an  orator  at  an  early  age,  but 
none  of  his  speeches,  though  doubtless  published,  have  been  pre- 
served. 

After  the  death  of  Domitian  (96)  he  seems  to  have  devoted  all  Ills 
leisure  to  historical  composition. 

The  Agricola  and  Gcrmania  appeared  in  98,  the  Historiae  betwecu 
105  and  109,  and  tiie  Annates  about  115. 

Of  the  Histories,  which  dealt  with  the  reigns  of  Galba,  Otho,  Vi- 
tellius,  Vespasian,  Titus,  and  Domitian,  only  the  first  four  books, 
and  a  part  of  the  fifth,  comprising  the  narrative  of  the  year  09-70, 
have  come  down  to  us. 

The  Annals  began  with  the  death  of  Augustus  aud  ended  with 
the  assassination  of  Nero.  Only  Eooks  I. -IV.,  parts  of  V.  and  VI. 
and  XI.-XVI.,  are  preserved  ;  the  story  of  the  reign  of  Caligula,  the 
beginning  of  that  of  Claudius,  and  the  close  of  Nero's  being  lost. 

Tacitus  is  unquestionably  the  greatest  of  Roman  historians.  As 
an  analytic  observer  of  human  character  and  motives  he  is  only 
equalled  by  Thucydides,  and  as  a  stylistic  artist  he  has  perhaps  no 
superior  in  any  literature.  The  pictures  which  he  has  drawn  have 
impressed  themselves  indelibly  upon  the  imagination  of  the  world, 


^GO  TACITVS 

ji  result  due  iu  no  small  part  to  the  cousummate  dramatic  skill  with 
which  his  characters  are  made  to  unfold  themselves.  The  trust- 
worthiness of  Tacitus  has  in  modern  times  been  frequently  im- 
pugned, and  it  mnst  be  admitted  that  his  austere  temperament  and 
an  intense  indignation,  cansed  by  the  contemplation  of  past  servi- 
tude, cruelty,  and  degeneration,  prevented  him  from  impartially  dis- 
tributing light  and  shade.  But  sombre  as  is  the  background  of  his 
historical  canvas,  crushing  as  is  his  iinmatched  power  of  innuendo, 
lie  nevertheless  spared  no  eft'ort  to  get  access  to  all  the  sources  of 
information  which  lay  in  profusion  around  him,  and,  as  a  result,  his 
narrative,  though  one-sided,  is  essentially  true,  honest,  and  reliable. 
Of  exhaustive  commentaries  to  his  works  may  be  mentioned : 
Dialogus,  by  Gudeman,  Boston,  1894,  pp.  584  ;  Germania  (1894),  Agri- 
cola  (1898),  Annals,  Vol.  I.=  (1896),  II.  (1891),  by  Furneaux,  Oxford? 
Histories,  by  Spoouer,  Loudon,  1891. 


TACITVS 


yj  /     Dialogus  de  Oratoribiis :  Aper's  Defence  of  Oratory. 


'  Secunis  sit/  inquit  Apei%  'et  Saleins  Bassus  et  quis-5 
qnis  alius  studium  poeticae  et  cai'miniim  gloriam  fovet, 
cum  causas  agere  iion  possit.     Ego  enim,  qiiatenus  ar- 
bitrum  litis  liuius   inveni,  nou  patiar   Maternum    socie- 

5  tate  plurium  defendi,  sed  ipsum  solum  apud  nos  arguam, 
quod  natus  ad  eloquentiam  virilem  et  oratoriam  qua  pa- 
rere  simul  et  tueri  amicitias,  adsciseere  necessitudines, 
coniplecti  provincias  possit,  omittit  studium,  quo  uon  aliud 
in  civitate  nostra  vel  ad  utilitatem  fructuosius  vel  ad  vo- 

loluptatem  dulcius  vel  ad  dignitatem  amplius  vel  ad  urbis 
famam  pulchrius  vel  ad  totius  imperii  atque  omnium  gen- 
tium notitiam  inlustrius  excogitari  potest.  Nam  si  ad 
utilitatem  vitae  omnia  consilia  factaque  nostra  dirigenda 
sunt,  quid  est  tutius  quam  eam  exercere  artem  qua  semjier 

isarmatus  praesidium  amicis,  opem  alienis,  salutem  pericli- 
tantibus,  invidis  vero  et  inimicis  metum  et  terrorem  ultro 
feras,  ipse  securus  et  velut  quadam  perpetua  potentia  ac 
potestate  munitus  ?  cuius  vis  et  utilitas  rebus  prospere 
fluentibus  aliornm  perfugio  et  tutela  intellegitur  :  sin  pro- 

2oprium  periculum  incrcpuit,  non  liercuie  lorica  et  gladius 
in  acie  firmius  munimentum  quam  reo  et  periclitanti  elo- 
quentia,  praesidium  simul  ac  telum  quo  propugnare  pariter 
et  incessere  sive  in  iudicio  vel  in  senatu  sive  apud  princi- 


362  TACITVS 

pem  possis.  Quid  aliud  infestis  patribus  nuper  Eprius 
Marcellus  quam  eloquentiam  snam  opposuit  ?  qua  acciiic- 
tus  et  minax  disertam  quidem,  sed  inexevcitatam  et  eius 
modi  certaminum  rudem  Helvidii  sapientiarn  elusit. 
Plura  de  utilitate  nou  dico,  cui  parti  minime  contra  dictii-s 
rum  Maternum  meum  arbitror. 

*Ad  voluptatem  oratoriae  eloquentiae  trauseo  cuius 
iucunditas  non  uno  aliquo  momeuto,  sed  omnibus  prope 
diebus  ac  prope  omnibus  lioris  contingit.  Quid  enim  dul- 
cius  libero  et  iugenuo  auimo  et  ad  voluptates  holiestasio 
nato  quam  videre  plenam  semper  et  frequentem  domum 
suam  concursu  splendidissimorum  hominum  ?  idque  scire 
non  pecuniae,  non  orbitati,  non  officii  alicuius  admini- 
strationi,  sed  sibi  ipsi  dari  ?  ipsos  quiii  immo  orbos  et 
locupletes  et  potentes  venire  plerumque  ad  iuvenem  et  is 
pauperem,  ut  aut  sua  ant  amicorum  discrimina  com- 
mendent.  Yllane  tanta  ingentium  opum  ac  magnae  po- 
tentiae  voluptas  quam  spectare  homines  veteres  et  senes 
et  totius  urbis  gratia  subnixos  in  summa  rerum  omnium 
abundantia  confitentes,  id  quod  optimum  sit  se  non  ]ui-2o 
bere  ?  iam  vero  qui  togatorum  comitatus  et  egressus  I 
quae  in  publico  species  I  quae  in  iudiciis  veneratio  !  quod 
gaudium  consurgendi  adsistendique  inter  tacentes  et  in 
unum  converses  I  coire  populum  et  circumfundi  coro- 
nam  et  accipere  adfectum,  quemcumque  orator  indueritl25 
vulgari  dicentium  gaudia  et  imperitornm  quoque  oculis 
exposita  percenseo  :  ilia  secretiora  et  tantum  ipsis  oranti- 
bus  nota  maiora  sunt.  Sive  accuratam  meditatamque 
profert  orationem,  est  quoddam  sicut  ipsius  dictionis,  ita 
gaudii  pondus  et  constantia  ;  sive  novam  et  recentem  cu-  30 
ram  non  sine  aliqua  trepidatione  animi  adtulerit,  ipsa  sol- 
licitudo  conmendat  eventum  et  lenocinatur  voluptati. 
Sed  extemporalis  audaciae  atque  ipsius  temeritatis  vel 
praecipua  iucunditas  est ;  nam  in  ingenio  quoque,  sicut 


TACITYS  263 

ill  agro,  quamquam  quae  seruntur  atque  elaborantur  grata, 
gratiora  tamen  quae  sua  sponte  nascuiitur. 

•'  Equidem,  ut  de  me  ipse  fatear,  non  eum  diem  laetio-  7 
rem  egi,  quo  mihi  latus  clavus  oblatus  est,  vel  quo  homo 
snovus  et  in  civitate  minime  favorabili  natus  quaesturam 
aut  tribunatum  aut  praeturam  accepi  quam  eos  quibus 
mihi  pro  mediocritate  huius  quantulaecumque  in  dicendo 
facultatis  aut  apud  patres  reum  prospere  defendere  aut 
apud  centumviros  causam  aliquam  feliciter  orare  aut  apud 

loprincipem  ipsum  illos  libertos  et  procuratores  princiiDum 
tueri  et  defendere  datur.  Tum  mihi  supra  tribuuatus  et 
praeturas  et  consulatus  ascendere  videor,  tum  habere  quod, 
si  non  in  animo  oritur,  nee  codiciilis  datur  nee  cum  gratia 
venit.      Quid  ?  fama  et  laus  cuius  artis  cum  oratorum 

15  gloria  comparanda  est  ?  quid  ?  non  iulustres  sunt  in  urbe 
non  solum  apud  negotiosos  et  rebus  intentos,  sed  etiam 
apud  iuvenes  vacuos  et  adulescentis  quibus  modo  recta 
est  indoles  et  bomi  sjies  sui  ?  quorum  nomina  prius  j^a- 
reutes  liberis  suis  ingerunt  ?  quos  saepius  vulgus  quoque 

2oimperitum  et  tunicatus  hie  populus  transeuntis  nomine 
vocat  et  digito  demonstrat  ?  advenae  quoque  et  peregrin! 
iam  in  municipiis  et  coloniis  suis  auditos,  cum  primum 
urbem  adtigerunt,  requirunt  ac  velut  adgnoscere  concu- 
piscunt. 

25     'Ausim  contendere  Marcellum  hunc  Eprium,  de  quo  8 
modo  locutus  sum,  et  Crispum  Vibium  (libentius  enim 
novis  et  recentibus  quam  remotis  et  oblitteratis  exemplis 
utor)  non  minores  esse  in  extremis  partibus  terrarum  quam 
Capuae  aut  Vercellis,  ubi  nati  dicuntur.     Nee  hoc  illis 

3oalterius  bis,  alterius  ter  milies  sestertium  praestat,  quam- 
quam ad  has  ipsas  opes  possunt  videri  eloquentiae  beneficio 
venisse,  sed  ipsa  eloquentia :  cuius  numen  et  caelestis  vis 
multa  quideni  omnibus  saeculis  exempla  edidit,  ad  quam 
usque  fortunam  liomines  ingeuii  viribus  pervenerint,  sed 


264  TAOITVS 

h.aec,  ut  supra  dixi,  proxima  et  quae  non  aiulitu  cogno- 
scenda,  sed  oculis  spectauda  haberemus.  Nam  quo  sor- 
didins  et  abiectius  nati  sunt  qiioqiie  notabilior  paiipertas 
et  angnstiae  rerum  nascentis  eos  circumstetenmt,  eo  cla- 
riora  et  ad  demonstrandam  oratoriae  eloquentiae  utilitatem  5 
inliistriora  exempla  sunt,  quod  sine  conmendatione  nata- 
lium^  sine  substantia  facultatum,  neuter  moribus  egregius, 
alter  habitu  quoque  corporis  contemptus,  per  multos  iam 
annos  potentissimi  sunt  civitatis  ac,  donee  libuit,  principes 
tori,  nunc  principes  in  Caesaris  amicitia  agunt  feruntque  10 
cuncta  atque  ab  ipso  principe  cum  quadam  reverentia  dili- 
guntur,  quia  Vespasianus,  venerabilis  senex  et  patientissi- 
mus  yeri,  bene  intellegit  ceteros  quidem  amicos  suos  iis 
niti  quae  ab  ipso  acceperint  quaeque  et  ipsis  accumulare 
et  in  alios  congerere  promptum  sit,  Marcellum  autem  etis 
Crispura  adtulisse  ad  amicitiam  suam  quod  non  a  princij)e 
acceperint  nee  accipi  possit.  Minimum  inter  tot  ac  tanta 
locum  optinent  imagines  ac  tituli  et  statuae  quae  neque 
ipsa  tamen  negleguntur,  tarn  hercule  quam  divitiae  et  opes, 
quas  facilius  invenies  qui  vituperet  quam  qui  fastidiat.  20 
His  igitur  et  honoribus  et  ornamentis  et  facultatibus  re- 
fertas  domos  eorum  videmus  qui  se  ab  ineunte  aetate  causis 
forensibus  et  oratorio  studio  dederuut. 

*Nam  carmina  et  versus,  quibus  totam  vitam  Maternus 
insumere  optat  (inde  enim  omnis  fluxit  oratio),  neque  dig- 25 
nitatem  ullam  auctoribus  suis  conciliant  neque  utilitates 
alunt ;  voluptatem  autem  brevem,  laudem  inanem  et  in- 
fructuosam  consecuntur.  Licet  haec  ipsa  et  quae  dein- 
ceps  dicturus  sum  auris  tuae,  Materne,  respnant,  cui  bono 
est,  si  apud  te  Agamemnon  aut  lason  diserte  loquitur? 30 
quis  ideo  domum  defensus  et  tibi  obligatus  redit  ?  quis 
Saleium  nostrum,  egregium  poetam  vel,  si  hoc  honorifi- 
centins  est,  praeclarissimum  vatem,  deducit  aut  salutat 
ant  prosequitur  ?  nempe  si  amicus  eius,  si  propinquus,  si 


i 


TACITVS  265 

denique  ipse  in  aliquod  negotium  inciderit,  ad  lunic  Se- 
ciiudum  recurret  aut  ad  te,  Materne,  non  quia  poeta  es, 
neque  lit  pro  eo  versus  facias,  hi  enim  Basso  domi  iia- 
scuntur,  pulchri  quidem  et  iuciindi,  quorum  tameu  hie 
eexitus  est,  ut  cum  toto  anno,  per  omnes  dies,  magna  noc- 
tium  parte  unum  librum  excudit  et  elucuhravit,  rogare 
ultro  et  ambire  cogatur,  ut  sint  qui  dignentur  audire,  et 
ne  id  quidem  gratis ;  nam  et  domum  mutuatur  et  audito- 
rium exstruit  et  subsellia  conducit  et  libellos  disjDergit. 

10 Et  ut  beatissimus  recitationem  eius  eventus  prosequatur, 
omnis  ilia  laus  intra  unum  aut  alterum  diem,  velut  in 
herba  vel  flore  praecerpta,  ad  nullam  certam  et  solidam 
pervenit  frugem,  nee  aut  amicitiam  inde  refert  aut  clien- 
telam  aut  mansurum  in  animo  cuiusquam  beneficium,  sed 

isclamorem  vagum  et  A'oces  inanis  et  gaudium  volucre. 
Laudavimus  nuper,  ut  miram  et  eximiam,  Vespasiani  libe- 
ralitatem,  quod  quingenta  sestertia  Basso  donasset.  Pul- 
chrum  id  quidem,  indulgentiam  principis  ingenio  mereri : 
quanto  tamen  pulchrius,  si  ita  res  familiaris  exigat,  se 

2oipsum  colere,  suum  genium  propitiare,  suam  experiri  libe- 
ralitatem  !  adice  quod  poetis,  si  modo  dignum  aliquid  ela- 
borare  et  efficere  velint,  relinquenda  conversatio  amicorum 
et  iucunditas  urbis,  deserenda  cetera  officia,  utque  ipsi 
dicunt,  in  nemora  et  lucos,  id  est  in  solitudinem  seceden- 

25dum  est. 

'Ne  opinio  quidem  et  fama  cui  soli  serviunt  et  quod  10 
unum   esse   pretium    omnis   laboris   sui   fatentur,    aequo 
poetas  quam  oratores  sequitur,  quoniam  mediocris  poetas 
nemo  novit,  bonos  pauci.     Quando  enim  vel  rarissimarum 

sorecitationum  fama  in  totam  urbem  penetrat  ?  nedum  ut 
per  tot  i^rovincias  iunotescat.  Quotus  quisque,  cum  ex 
liispania  vel  Asia,  ne  quid  de  Gallis  nostris  loquar,  in 
urbem  venit,  Saleium  Bassum  requirit  ?  atque  adeo  si 
quis  requirit,  ut  semel  vidit,  transit  et  coutentus  est,  ut 


266  TACITVS 

si  picturani  aliquam  vel  statuain  vidisset.  Neque  himc 
meum  sermonem  sic  accipi  volo,  tamqnam  eos  qnibns 
natiira  sua  oratorium  ingenium  denegavit,  deterreain  a 
carminibus,  si  modo  in  hac  studiorum  parte  oblectare 
otium  et  nomen  inserere  possunt  famae.  Ego  vero  om-s 
nem  eloquentiam  omnisqne  eius  partis  sacras  et  venera- 
bilis  puto,  nee  solum  cothurnura  vestrum  aut  heroici 
carminis  sonum,  sed  lyricorum  quoque  iucuuditatem  et 
elegorum  lascivias  et  iamborum  amaritudiuem  et  epigram- 
matum  lusus  et  quamcumque  aliam  speciem  eloquentiaio 
habet,  antepoiiendam  ceteris  aliarum  artium  studiis  credo. 
Sed  tecum  mihi,  Materne,  res  est,  quod,  cum  natura  tua 
in  ipsam  arcem  eloquentiae  te  ferat,  errare  mavis  et  summa 
adepturus  in  levioribus  subsistis.  Vt  si  in  Graecia  natus 
esses,  ubi  ludicras  quoque  artis  exercere  honestum  est,  15 
ac  tibi  Nicostrati  robur  ac  viris  di  dedissent,  non  paterer 
inmanes  illos  et  ad  pugnam  natos  lacertos  levitate  iaculi 
aut  iactu  disci  vanescere,  sic  nunc  te  ab  auditoriis  et 
theatris  in  forum  et  vera  proelia  voco,  cum  praesertim  ne 
ad  illud  quidem  confugere  possis,  quod  plerisque  patro-20 
cinatur,  tamquam  minus  obnoxium  sit  offensae  poetarum 
quam  oratorum  studium.  Effervescit  enim  vis  pulcherri- 
mae  naturae  tuae,  nee  pro  amico  aliquo,  sed,  quod  peri- 
culosius  est,  pro  Catone  offendis.  Nee  excusatur  offensa 
necessitudine  officii  aut  fide  advocationis  aut  fortuitae  et25 
subitae  dictionis  impetu  :  meditatus  videris  elegisse  perso- 
nam notabilem  et  cum  auctoritate  dicturam.  Sentio  quid 
responderi  j^ossit :  hinc  ingentis  adsensus,  haec  in  ipsis 
auditoriis  praecipue  laudari  et  mox  omnium  sermonibus 
ferri.  Telle  igitur  quietis  et  securitatis  excusationem,  30 
cum  tibi  sumas  adversarium  superiorem.  Nobis  satis  sit 
privatas  et  nostri  saeculi  controversias  tueri  in  quibus  si 
quando  necesse  sit  j^ro  periclitante  amico  potentiorum 
auris  offendere,  ct  probata  sit  fides  et  libertas  excusata.' 


TACITVS  367 


Mafernus's  Defense  of  Poetry. 

Quae  cum  dixisset  Aper  acrius,  ut  solebat,  et  iutento  11 

ore,  remissus  et  subrideiis  Maternus  'parautem  me/  iuquit, 

'nou  minus  diu  accusare  oratores  quam  Aper  laudaverat 

5  (fore  enim  arbitrabar  ut  a  laudatione  eorum   digressus 

detrectaret  poetas  atque  carrainum  studium  prosterneret) 

arte  quadam  mitigavit,  concedendo  iis  qui  causas  agere 

uon  possent,  ut  versus  facerent.      Ego   autem,  sicut  in 

causis  agendis  efficere  aliquid  et  eniti  fortasse  possum,  ita 

10  recitatione   tragoediarum    et   ingredi   famam   auspicatus 

sum,  cum  quidem  in  Neronem  improbam  et  studiorum 

quoque    sacra    profanantem   Vatinii  potentiam  fregi   et 

hodie,  si  quid   in   nobis   notitiae   ac   nominis  est,  magis 

arbitror  carminum  quam  orationum  gloria  partum.     Ac 

15  iam  me  deiungere  a  forensi  labore  constitui,  nee  comitatus 

istos  et  egressus  aut  frequentiam  salutantium  eoncupisco, 

non  magis  quam  aera  et  imagines  quae  etiam  me  nolente 

in  domum  meam  inruperunt.     Nam  statum  cuiusque  ac 

securitatem  melius   innocentia   tuctnr  quam  eloquentia, 

20 nee  vereor  ne  mihi   uniquam  verba   in   senatu   nisi    pro 

alterius  discrimine  facienda  sint. 

Nemora  vcro  et  luci  et  secretum  ipsum,  quod  Aper  12 
increpabat,  tantam  mihi  adferunt  voluptatem,  ut  inter 
praecipuos  carminum  fructus  numerem,  quod  non  in  stre- 
ss pitu  nee  sedente  ante  ostium  litigatore  nee  inter  sordes 
ac  lacrimas  reorum  componuntur,  sed  secedit  animus  in 
loca  pura  atqua  innocentia  fruiturque  sedibus  sacris. 
Haec  eloquentiae  primordia,  haec  penetralia;  hoc  primum 
habitu  cultuque  conmendata  mortalibus  in  ilia  casta  et 
30  nuUis  contacta  vitiis  pectora  influxit :  sic  oracula  loque- 
bantur.  Nam  lucrosae  huius  et  sanguinantis  eloquentiae 
usus  recens  et  malis  moribus  natus,  atque,  ut  tu  dicebas. 


2G8  TACITVS 

Aper,  in  locum  teli  repertus.     Ceterum  felix  illud  et,  ut 
more  nostro  loquar,  aureum   saeculum,   et  oratorum  et 
criminum  inops,   poetis  et  vatibus  abundabat  qui  bene 
facta  canerent,  non  qui  male  admissa  defenderent.     Nee 
ullis  aut  gloria  maior  erat  aut  augustior  honor,  primums 
apud  deos,  quorum  proferre  responsa  et  interesse  epulis 
ferebantur,  delude  apud  illos  dis  genitos  sacrosque  reges, 
inter  quos  ueminem  causidicum,  sed  Orpliea  et  Linum  ac, 
si  iutrospicere  altius  velis,  ipsum  Apollinem  accepimus. 
Vel  si  liaec  fabulosa  nimis  et  composita  videntur,  illud  lo 
certe  mihi  concedes,  Aper,  non  minorem  honorem  Homero 
quam  Demostheni  apud  posteros,  uec  angustioribus  ter- 
minis  famam  Euripidis  aut  Sophoclis  quam  Lysiae  aut 
Hyperidis   includi.     Pluris  liodie  reperies  qui  Ciceronis 
gloriam  quam  qui  Vergilii  detrectent :  nee  ullus  Asinii  aut  is 
Messalae  liber  tam  inlustris  est  quam  Medea  Ovidii  aut 
Varii  Thyestes. 
13     Ac  ne  fortunam  quidem  vatum  et  illud  felix  contu- 
bernium  comparare  timuerim  cum  inquieta  et  anxia  ora- 
torum vita.     Licet  illos  certamina  et  pericula  sua  vel  ad  20 
consulatus  evexerint,  malo  seen  rum  et  quietum  Vergilii 
secessum,  in  quo  tamen  neque  apud    divum  Augustum 
gratia   caruit    neque   apud   populum   Romanum   notitia. 
Testes  Augusti  epistulae,  testis  ipse  populus,  qui  auditis 
in  theatro  Vergilii  versibus  surrexit  universus   et  forte  25 
praeseutem   spectantemque  Vergilium  veueratus  est  sic 
quasi  Augustum.     Ne  nostris  quidem  temporibus  Secun- 
dus  Pomponius  Afro  Domitio  vel  dignitate  vitae  vel  per- 
petuitate  famae  cesserit.     Nam  Ci'ispus  iste  et  Marcellus, 
ad  quorum  exempla  me  vocas,  quid  habent  in  hac  sua  for- 30 
tuna  concupiscendum  ?  quod  timent,  an  quod  timentur  ? 
quod  cum  cotidie  aliquid  rogentur,  ii  quibus  non  praestant 
indignautur  ?  quod  adligati  omnis  adulatione  nee  impe- 
rantibus  umquam  satis  servi  videntur  nee  nobis  satis  li- 


TAOITVS  269 

beri  ?  quae  haec  suniiiui  eoruin  potontia  est  ?  tantnm  posse 
liberti  solent.  Me  vero,  'diilces,'  ut  Vergilius  ait,  'Musae/ 
remotnm  a  sollicitiidinibiis  et  curis  et  necessitate  cotidie 
aliquid  contra  animuni  faciendi,  in  ilia  sacra  illosqiie  fon- 

5  tis  f erant ;  nee  insanum  ultra  et  lubricum  forum  f amam- 
que  pallentem  trepidus  experiar.  Non  me  fremitus  salu- 
tantium  nee  anhelans  libertus  excitet,  nee  incertus  futuri 
testamentum  pro  pignore  scribam,  nee  plus  habeam  quam 
quod  possim  cui  velim  relinquere,  quandoque  fatalis  et 

10  mens  dies  veuiet,  statuar  tumulo  non  maestus  et  atrox,  sed 
hilaris  et  coronatus,  et  pro  memoria  mei  nee  consulat  quis- 
quam  nee  roget. 


Speech  of  Messala  on  the  Causes  of  the  Decline  of  Oratory. 

'  Parce/   inquit   Maternus,  '  et  potius  exsolve  jDromis-  27 

15  sum.  Neque  enim  hoc  conligi  desideramus,  disertiores 
esse  antiques,  quod  apud  me  qiiidem  in  confesso  est,  sed 
causas  exquirimus  quas  te  solitum  tractare  dixisti,  paulo 
ante  plane  mitior  et  eloquentiae  temporum  nostrorum 
minus  iratus,  antequam  te  Aper  offenderet  maiores  tuos 

2olacessendo.' 

*Non  3um,Mnquit,  '  offensus  Apri  mei  disputatione, 
nee  vos  offendi  decebit,  si  quid  forte  auris  vestras  per- 
stringat,  cum  sciatis  banc  esse  eius  modi  sermonum  legem, 
iudicium  animi  citra  damnum  adfectus  proferre.' 

•25  '  Perge,'  inquit  Maternus,  '  et  cum  de  antiquis  loquaris, 
utere  antiqua  libertate,  a  qua  vel  magis  degeneravimus 
quam  ab  eloquentia.' 

Cui    Messala,    'non    reconditas,    Materue,    causas    re- 28 
quiris,  nee  aut  tibi  ipsi  aut  liuic  Secundo  vel  liuic  Apro 

yoignotas,  etiamsi  mihi  partis  adsignatis  proferendi  in  me- 
dium quae  omnes  sentimus.     Quis  euini  iguorat  et  elo- 


270  TACITVS 

quentiam  et  ceteras  artis  descivisse  ab  ilia  vetere  gloria 
non  inopia  hominum,  sed  desidia  iuventutis  et  neglegentia 
parentum  et  inscientia  praecipientium  et  oblivione  moris 
antiqui  ?  quae  mala  primiim  in  nrbe  nata,  mox  per  Italiam 
f usa,  iam  in  provincias  manant.     Quamquam  vestra  vobis  5 
notiora  sunt :  ego  de  urbe  et  liuius  propriis  ac  vernaculis 
vitiis  loquar  quae  natos  statim  excipiunt  et  per  singulos 
aetatis  gradus  cumulantur,  si  prius  de  severitate  ac  disci- 
plina  maioruni  circa  educandos  formandosque  liberos  pau- 
ca  praedixero.     Nam  pridem  suus  cuique  filius,  ex  casta  10 
parente   natus,  non   in   cellula  emptae   nutricis,  sed   in 
gremio  ac  sinu  matris  educabatur,  cuius  praecipua  laus 
erat  tueri  domum   et  inservire  liberis.     Aut   eligebatur 
maior  aliqua  natu  propinqua,  cuius  probatis  spectatisque 
moribus  omnis  eiusdem  familiae  suboles  conmitteretur ;  is 
coram  qua  neque  dicere  fas  erat  quod  turpe  dictu,  neque 
facere  quod  inbonestura  factu  videretur.     Ac  non  studia 
modo  curasque,  sed  remissiones  etiam  lususque  puerorum 
sanctitate  quadam  ac  verecundia  temperabat.     Sic  Cor- 
nelian!   Graccliorum,  sic   Aureliam   Caesaris,   sic  Atiam2o 
Augnsti  praefuisse  educationibus  ac  produxisse  principes 
liberos  accepimus.     Quae  disciplina  ac  severitas  eo  perti- 
nebat,  ut  sincera  et  Integra  et  nullis  pravitatibus  detorta 
unius  cuiusque  natura  toto  statim  pectore  adriperet  artis 
lionestas  et  sive  ad  militarem  rem  sive  ad  iuris  scientiam25 
sive  ad  eloquentiae  studium  inclinasset,  id  solum  ageret, 
id  universum  liauriret. 
29     *At  nunc  natus  infans  delegatur  Graeculae  alicui  an- 
cillae,  cui  adiungitur  unus  aut  alter  ex  omnibus  servis,  ple- 
rumque  vilissimus  nee  cuiquam  serio  ministerio  accommo-30 
datus.     Horum  fabulis  et  erroribus  virides  statim  et  rudes 
animi   imbuuntur ;   nee   quisquam    in    tota    domo   peusi 
habet,  quid  coram  infante  domino  aut  dicat  aut  faciat. 
Quin  etiam  ipsi  parentes  non  j^robitati  neque  modestiae 


TAClTVtS  271 

parvulos  adsuefaciunt,  sed  lasciviae  et  dicacitati,  per  quae 
paulatini  impudentia  inrepit.  lam  vero  propria  et  pecu- 
liaria  huius  urbis  vitia  paene  in  utero  matris  coucipi  mihi 
videntur,  histrioualis  favor  et  gladiatorum   equorumque 

5  studia  :  quibus  occupatus  et  obsessus  animus  quantulum 
loci  bonis  artibns  relinquit  ?  quotum  quemque  invenies  qui 
domi  quidquam  aliud  loquatur  ?  quos  alios  adulescentulo- 
rum  sermones  excipimus,  si  quando  auditoria  intravimus  ? 
ne  praeceptores  quidem  ullas  crebriores  cum  auditoribus 

losuis  fabulas  habent ;  conligunt  enim  discipulos  non  seve- 
ritate  disciplinae  nee  ingenii  experimento,  sed  ambitione 
salutationum  et  inlecebris  adulation! s. 

'Transeo  prima  discentium  elementa  in  quibus  et  ipsisSO 
parum  laboratur :  nee  in  auctoribus  cognoscendis  nee  in 

isevolvenda  antiquitate  nee  in  notitia  vel  rerum  vel  homi- 
num  vel  temporum  satis  operae  insumitur.  Sed  expetun- 
tur  quos  rhetoras  vocant ;  quorum  professio  quando  pri- 
mum  in  banc  urbem  introducta  sit  quamque  nullam  apud 
maiores  nostros  auctoritatem  babuerit  .  .  .  statim  referam 

2onecesse  est  animum  ad  earn  disciplinam  qua  usos  esse  eos 
oratores  accepimus  quorum  infinitus  labor  et  cotidiana 
meditatio  et  in  omni  genere  studiorum  adsiduae  exercita- 
tiones  ipsorum  etiam  continentur  libris.  Xotus  est  vobis 
utique  Ciceronis  liber   qui  Brutus  inscribitur,  in  cuius 

25  extrema  parte  (nam  prior  conmemorationem  veterum  ora- 
torum  babet)  sua  initia,  sues  gradus,  suae  eloquentiae 
velut  quandam  edueationem  refert :  se  apud  Q.  Mucium 
ius  civile  didicisse,  apud  Philonem  Academicum,  apud 
Diodotum    Stoicum    omnis   philosophiae   partis   penitus 

3ohausisse;  neque  iis  doctoribus  contentum  quorum  ei 
copia  in  urbe  contigerat,  Achaiam  quoquc  et  Asiam  pera- 
grasse,  ut  omnem  omnium  artium  varietatem  complectere- 
tur.  Itaque  bercle  in  libris  Ciceronis  dcprebendere  licet, 
non  geometriae.  non  musicae,  non  grammaticae,  non  de- 


272  TACITVS 

nique  ulliiis  ingenuae  artis  scientiam  ei  defuisse.  Ille 
diaiecticae  subtilitatem,  ille  moralis  partis  utilitatem,  ille 
rerum  motus  causasqiie  cognoverat.  Ita  est  enim,  optimi 
viri,  ita  est :  ex  multa  eruditione  et  plurimis  artibus  et 
omnium  rerum  scientia  exundat  et  exuberat  ilia  admira-  5 
bills  eloquentia ;  neque  orationis  vis  et  facultas,  sicut 
ceterarum  rerum,  angustis  et  brevibus  terminis  cluditur, 
sed  is  est  orator  qui  de  omni  quaestione  pulchre  et  ornate 
et  ad  persuadendum  apte  dicere  pro  dignitate  rerum,  ad 
utilitatem  temporum,  cum  voluptate  audientium  possiL^   lo 


Agricola :  SpeecJi  of  Calgacus. 

lamque  super  triginta  milia  armatorum   adspicieban-  39 
tur  et  adhuc  adfliiebat  omnis  inventus  et  quibus  cruda  ac 
viridis  senectus,  clari  bello  et  sua  quisque  decora  gestautes, 

scum  inter  pluris  duces  virtute  et  genere  praestans  nomine 
Calgacus  apud  contractam  multitudinem  proelium  poscen- 
tem  in  hunc  modum  locutus  fertur  : 

'  Quotiens    causas   belli    et    necessitatem    nostram   in-  30 
tueor,  magnus  mihi  animus  est  liodiernum  diem  consen- 

losumque  vestrum  initium  libertatis  toti  Britauniae  fore; 
nam  et  universi  servitutis  expertes  et  nullae  ultra  terrae 
ac  no  mare  quidem  securum  inminente  nobis  classe  Ro- 
mana.  Ita  proelium  atque  arma  quae  fortibus  honesta, 
eadem   etiam   ignavis   tutissima    sunt.      Priores    pugnae 

15  quibus  adversus  Romanes  varia  fortuna  certatum  est, 
spem  ac  subsidium  in  nostris  manibus  habebant,  quia  no- 
bilissimi  totius  Britanniae  eoque  in  ipsis  penetralibus  siti 
nee  servientium  litora  adspicientes,  oculos  quoque  a  con- 
tactu  dominationis  inviolatos  liabebamus.     Xos  terrarum 

20  ac  libertatis  extremos  recessus  ipse  ac  sinus  famae  in  hunc 
diem  defendit ;  atque  omne  ignotum  pro  magnifico  est. 
Sed  nunc  terminus  Britauniae  patct,  nulla  iam  ultihi  gens, 
nihil  nisi  fluctus  et  saxa  et  infestiores  Romani,  quorum 
superbiam  frustra  per  obscquium  ac   modestiam  cffuge- 

25  ris.     Raptores  orbis,  postquam  cuncta  vastantibus  def  uere 

terrae,  iam  et  mare  scrutantur  :   si  locuples  hostis  est, 

avari ;  si  pauper,  ambitiosi ;  quos  non  Oriens,  non  Occidens 

satiaverit.     Soli  omnium  opes  atque  inopiam  pari  adfectu 

18 


274  TACITVS 

conciipiscunt.  Auferre  trucidare  rapere  falsis  nominibus 
imperium  atqiie,  ubi  solitudinem  facinnt,  pacem  adpel- 
lant. 

31  'Liberos  cuique  ac  propiuquos  suos  natura  carissimos 
esse  voluit,  hi  per  dilectns  alibi  servituri  auferimtur;  con-r, 
iuges  sororesque  etiam  si  hostilem  libidinem  efPngiant, 
nomine  amicornm  atque  hospitum  polluuntnr.  Bona  for- 
tunaeque  in  tribntum,  ager  atque  annus  in  frumentum, 
corpora  ipsa  ac  manus  silvis  ac  paludibus  emuniendis  in- 
ter verbera  ac  contumelias  conteruntur.  Nata  servituti  lo 
mancipia  semel  veneunt  atque  ultro  a  dominis  aluntur  : 
Britannia  servitutem  suam  cotidie  emit,  cotidie  pascit. 
Ac  sicnt  in  familia  recentissimus  qnisque  servoriim  etiam 
conservis  ludibrio  est,  sic  in  hoc  orbis  terrarum  vetere 
famulatu  novi  nos  et  viles  in  excidium  petimur;  nequei5 
enini  arva  nobis  aut  metalla  ant  portus  sunt  quibus  exer- 
cendis  reservemur.  Virtus  porro  ac  ferocia  subiectorum 
ingrata  imperantibus  ;  et  longinquitas  ac  secretum  ipsum 
quo  tutius,  eo  suspectius.  Ita  sublata  spe  veniae  tandem 
sumite  animum,  tarn  quibus  salus  quam  quibus  gloria  ca-  20 
rissima  est.  Brigantes  femina  duce  exurere  coloniam,  ex- 
pugnare  castra,  ac  nisi  felicitas  in  socordiam  vertisset, 
exuere  iugum  potuere  :  nos  integri  et  indomiti  et  in  Ijber- 
tatem,  non  in  paenitentiam  arma  laturi,  primo  statim  con- 
gressu  ostendamus  quos  sibi  Caledonia  viros  seposuerit.      25 

32  '  An  eandem  Romanis  in  bello  virtutem  quam  in  pace 
lasciviam  adesse  creditis  ?  nostris  illi  dissensionibus  ac 
discordiis  clari  vitia  hostium  in  gloriam  exercitus  sui 
vertunt ;  quem  contractum  ex  diversissimis  gentibus  ut 
secundae  res  tenent,  ita  adversae  dissolvent,  nisi  si  Gallos  30 
et  Germanos  et  (pudet  dictu)  Britanuorum  plerosque,  licet 
dominationi  alienae  sanguinem  coumodent,  diutius  tameu 
liostis  quam  servos,  fide  et  adfectu  teneri  pntatis.  Metus 
ac  terror  sunt  infirma  vincla  caritatis,  quae  ubi  removeris 


TACITVS  275 

qui  timere  desieriut,  odisse  iucijiieut.  Omnia  victoriae 
iiicitamenta  pro  nobis  sunt  :  nullae  Romanos  coniuges  ac- 
cendunt,  nulli  parentes  fugam  exprobraturi  sunt,  aut 
nulla  plerisque  patria  aut  alia  est.  Paucos  nuniero,  tre- 
spidos  ignorantia,  caelum  ipsum  ac  mare  et  silvas,  ignota 
omnia  circum  spectantes,  clausos  quodam  modo  ac  vinctos 
di  nobis  tradiderunt.  Ne  terreat  vanus  adspectus  et  auri 
fulgor  atque  argenti,  quod  neqne  tegit  neque  vulnerat.  In 
ipsahostium  acie  inveniemus  nostras  manus.     Adgnoscent 

10  Britanni  suam  causam,  recordabuntur  Galli  jiriorem  liber- 
tatem,  deserent  illos  ceteri  Germani,  tam  quam  nuper 
Vsipi  reliquerunt.  Nee  quidquam  ultra  f ormidinis :  vacua 
castella,  senum  coloniae,  inter  male  parentis  et  iniuste 
imperantis  aegra  municipia  et  discordantia.     Hie  dux,  hie 

isexercitus,  ibi  tributa  et  metalla  et  ceterae  servientium 
poenae  quas  in  aeternum  perferre  aut  statim  ulcisci  in  hoc 
campo  est.  Proinde  ituri  in  aciem  et  maiores  vestros  et 
posteros  cogitate.' 

Speech  of  A(jricola. 

20     Excepere  orationem  alacres  et,  ut  barbaris  moris,  cantu  33 
fremituque  et  clamoribus  dissonis.     lamque  agmina  et  ar- 
morum  falgores  audentissimi  cuiusque  procursu  :    simul 
instruebatur  acies,  cum  Agricola  quamquam  laetum  et  vix 
munimentis  coercitum  militeniaccendendum  adhuc  ratus, 

25ita  disseruit :  '  Septimus  annus  est,  conmilitones,  ex  quo 
virtute  vestra,  auspiciis  imperii  Ifomani,  fide  atque  oj^era 
nostra  Britanniam  vicistis.  Tot  expeditionibus,  tot  proe- 
liis,  sen  fortitudine  adversus  hostis  sen  patientia  ac  la- 
bore  paene  adversus  ipsam  rcrum  naturam  opus  fuit,  neque 

30  me  militum  neque  vos  ducis  paenituit.  Ergo  egressi,  ego 
veterum  legatorum,  vos  priorum  exercituum  terminos, 
finem  Britanniae  non   fama  uec   rumore,  sed  castris  et 


276  TACITVS 

armis  tenemus  :   inventa  Britannia  et  subacta.     Eqnidem 
saepe  in  agmine,  cum  vos  paludes  niontesqne  et  fliimina 
fatigarent,  fortissimi  cuiusque  voces  audiebam  :  '^qiiando 
dabitur  hostis,  quando  cominus  veuiet  ?"  veniunt,  e  late- 
bris  suis  extrusi  et  vota  virtusque   in   aperto,  omniaqnes 
prona  victoribus  atque   eadem  victis  adversa.     Nam  ut 
superasse  tautum  itineris,  silvas  evasisse,  transisse  aestu- 
aria  pulchrum  ac  decorum  in   frontem,  ita  fugientibus 
periculosissima  quae  hodie  prosperrima  sunt ;  neque  enim 
nobis  aut  locorum  eadem  notitia  aut  conmeatuum  eadem  lo 
abundantia,  sed  manus  et  arma  et  in  his  omnia.     Quod  ad 
me  adtinet,  iam  pridem  mihi  decretum  est  neque  exercitus 
neque  ducis  terga  tuta  esse.     Proinde  et  honesta  mors 
turpi  vita  potior,  et  incolumitas  ac  decus  eodem  loco  sita 
sunt ;  nee  inglorium  f  uerit  in  ipso  terrarum  ac  naturae  fine  is 
cecidisse. 
34     '  Si  novae  gentes  atque  ignota  acies  constitisset,  alio- 
rum  exercituum  exemplis  vos  hortarer  :  nunc  vestra  de- 
cora recensete,  vestros  oculos  interrogate.     Hi  sunt  quos 
proximo  anno  unam  legiouem  furto  noctis  adgressos  cla-20 
more  debellastis ;  hi  ceterorum  Britannorum  fugacissimi 
ideoque  tam  din  superstites.     Quo  modo  silvas  saltusque 
penetrantibus  fortissimum  quodque  animal  contra  ruere, 
pavida  et  inertia  ipso  agminis  sono  pellebantur,  sic  acer- 
rimi  Britannorum  iam  pridem  ceciderunt,  reliquus  est  nu-25 
merus  ignavorum  et  metuentium.     Quos  quod  tandem  in- 
venistis,  non  restiterunt,  sed  deprehensi  sunt ;  novissimae 
res  et  extremus  metus  corpora  defixere  in  his  vestigiis  in 
quibus  pulchram  et  spectabilem  victoriam  ederetis.    Tran- 
sigite  cum  expeditionibus,  imponite  quinquaginta  annisso 
magnum  diem,  adprobate  rei  publicae  numquam  exercitui 
imputari  potuisse  aut  moras  belli  aut  causas  rebellandi.' 


TACITVS  277 

Af/ricola's  Return  and  Life  in  Rome. 

Tradiderat  interim  Agricola  successori  suo  provinciam  40 
quietam  tutamque.  Ac  ne  notabilis  celebritate  et  fre- 
quentia  occurrentium  introitus  esset,  vitato  amicorum 
5  officio  noctu  in  urbem,  noctu  in  Palatinm,  ita  ut  prae- 
ceptiim  erat,  veuit;  exceptusque  brevi  osculo  et  nnllo 
sermone  tnrbae  servientium  inmixtus  est.  Ceterura  iiti 
militare  nomen,  grave  inter  otiosos,  aliis  virtutibus  tempe- 
raret,  tranquillitatem  atque  otiiim  penitus  hausit,  cultu 

lomodicus,  sermone  facilis,  uno  ant  altero  amicorum  comi- 
tatus,  adeo  uti  plerique  quibus  niagnos  viros  per  am- 
bitionem  aestimare  mos  est,  viso  adspectoqiie  Agricola 
quaererent  famam,  pauci  interjoretarentur. 

Crebro  per  eos  dies  apnd   Domitianum   absens  accu-41 

issatns,  absens  absoliitus  est.  Causa  periculi  non  crimen 
ullum  aut  querella  laesi  cuiusquam,  sed  iufensus  virtutibus 
princeps  et  gloria  viri  ac  pessimum  inimicorum  genus, 
laudantes.  Et  ea  insecuta  sunt  rei  publicae  tempora  quae 
sileri  Agricolam  non   sinerent :    tot  exercitus  in   Moesia 

2oDaciaquo  et  Germania  ct  Pannonia  temeritate  aut  per 
ignaviam  ducum  amissi,  tot  militares  viri  cum  tot  cohor- 
tibus  expugnati  et  capti ;  nee  iam  do  limite  imperii  et 
ripa,  sed  de  liibernis  Icgionum  et  possessione  dubitatum. 
Ita  cum  damna  damnis  conlinuarentur  atque  omnis  annus 

25funeribus  et  cladibus  insigniretur,  poscebatur  ore  vulgi 
dux  Agricola,  comparantibus  cunctis  vigorem  ct  constan- 
tiam  et  expertum  bellis  animum  cum  inertia  et  formidine 
ceterorum.  Quibus  sermonibus  satis  constat  Domitiani 
quoque  auris  verberatas,  dum  optimus  quisque  libertorum 

3oanu)re  et  fide,  pessimi  malignitate  et  livore  pronum  de- 
terioribus  principem  exstimulabant.  Sic  Agricola  simul 
suis  virtutibus,  simul  vitiis  alioruni  in  ipsam  gloriam 
praeceps  agebatur. 


278  TAOITVS 

43  Aderat  iani  annus  quo  proconsulatum  Africae  et  Asiae 
sortiretur,  et  occiso  Civica  nuper  nee  Agricolae  consili- 
um deerat  nee  Domitiano  exemplum.  Accessere  quidam 
cogitationum  principis  periti  qui,  iturusne  esset  in  pro- 
vinciam,  ultro  Agricolam  interrogarent.  Ac  primo  oc-5 
cultius  quietem  et  otium  laudare,  mox  operam  suam  in 
adprobanda  excusatione  offerre,  postremo  non  iam  obscuri 
suadentes  siniul  terrentesque  pertraxere  ad  Domitianum. 
Qui  paratus  simulatione,  in  adrogantiam  compositus  et 
audiit  preces  excusantis  et,  cum  adnnisset,  agi  sibi  gratias  lo 
passus  est,  nee  erubuit  beneficii  invidia.  Salarium  tamen 
proconsulare  solitum  offerri  et  qnibusdam  a  se  ipso  con- 
cessum  Agricolae  non  dedit,  sive  offensus  non  petitum, 
sive  ex  conscieiitia,  ne  quod  vetuerat  videretur  emisse. 
Proprium  humani  ingenii  est  odisse  quern  laeseris :  Domi-  is 
tiani  vero  natura  praeceps  in  iram  et,  quo  obscurior,  eo 
inrevocabilior,  moderatione  tamen  prudentiaque  Agricolae 
leniebatur,  quia  non  contumacia  neque  inani  iactatione 
libertatis  famam  fatumque  provocabat.  Sciant  quibus 
moris  est  inlicita  mirari,  posse  etiam  sub  malis  principibus2o 
magnos  viros  esse,  obsequiumque  ac  modestiam,  si  in- 
dustria  ac  vigor  adsint,  eo  laudis  escendere  quo  plerique 
per  abrupta,  sed  in  nullum  rei  publicae  usum,  ambitiosa 
morte  inclaruerunt. 

His  Death.  25 

-13  Finis  vitae  eius  nobis  luctuosus,  amicis  tristis,  extra- 
neis  etiam  ignotisque  non  sine  cura  fuit.  Vulgus  quo- 
que  et  hie  aliud  agens  populus  et  ventitavere  ad  domum 
et  per  fora  et  circulos  locuti  sunt;  nee  quisquam  audita 
morte  Agricolae  aut  laetatus  est  aut  statim  oblitus.  Au-30 
gebat  miserationem  constans  rumor  veneno  interceptum : 
nobis  nihil  comperti,  quod  firmare  ansim.     Ceterum  per 


TACITVS  279 

omnem  valetudiiieni  eius  crebrius  quam  ex  more  princi- 
patus,  per  uimtios  visentis  et  libertorum  intimi  et  medi- 
corum  primi  venere,  sive  cura  illnd  sive  inquisitio  erat. 
Supremo  quidem  die  momenta  ipsa  deficieutis  per  dis- 

spositos  cursores  nuntiata  constabat,  nullo  credente  sic 
accelerari  quae  tristis  audiret.  Speciem  tamen  doloris 
animi  vultu  prae  se  tulit,  securus  iam  odii  et  qui  facilius 
dissimularet  gaudium  quam  metum.  8atis  constabat  lecto 
testamento  Agricolae,   quo  coheredem  optimae  uxori  et 

lopiissimae  filiae  Domitianum  scripsit,  laetatum  eum  velut 
honore  iudicioque.  Tam  caeca  et  conrupta  mens  adsiduis 
adulationibus  erat,  ut  nesciret  a  bono  patre  non  scribi 
heredem  nisi  malum  principem. 

Natus  erat  Agricola  Gaio  Caesare  iterum  consule  Idibus44 

isluniis;  excessit  quinto  et  quinquagesimo  anno,  decu- 
mo  Kalendas  Septembris  Conlega  Priscoque  consulibus. 
Quod  si  habitum  quoque  eius  posteri  noscere  velint,  de- 
ccntior  quam  sublimior  fuit ;  nihil  metus  in  vultu,  gratia 
oris   supererat.     Bonum  virum  facile  crederes,  magnum 

2olibenter.  Et  ipse  quidem,  quamquam  medio  in  spatio  in- 
tegrae  aetatis  ereptus.  quantum  ad  gloriam,  longissimum 
aevum  peregit.  Opibus  nimiis  non  gaudebat,  speciosae 
non  contigerant.  Quippe  et  vera  bona  quae  in  virtutibus 
sita  sunt,  impleverat,  et  consulari  ac  triumplialibus  orna- 

25  mentis  praedito  quid  aliud  adstruere  fortuna  poterat,  filia 
atque  uxorc  snperstitibus  ?  Potest  videri  etiam  beatus 
incolumi  dignitate,  florente  fama,  salvis  adfinitatibus  et 
amicitiis  futura  effugisse.  Nam  sicut  ei  non  licuit  durare 
in  banc  beatissimi  saeculi  luccm  ac  principem  Traianum 

sovidere,  quod  augurio  votisque  apud  nostras  auris  omina- 
batur,  ita  festinatae  mortis  grande  solacium  tulit  evasisse 
postremiim  illud  tempus  quo  Domitianus  non  iam  per 
intervalla  ac  spiramenta  tcmporum,  sed  continuo  et  velut 
uno  ictu  rem  publicam  cxhausit. 


380  TACITVS 

45  Non  viclit  Agricola  obsessam  curiam  et  clansnm  ar- 
mis  senatum  et  eaclem  strage  tot  consularinm  caedis,  tot 
nobilissiniarnm  feminarum  exilia  et  fngas.  Vna  adhuc 
victoria  Cams  Metiiis  censebatur,  et  intra  Albaiiam  arcem 
seutentia  Messaliui  strepebat,  et  Massa  Baebius  nondnms 
reus  erat :  mox  nostrae  duxere  Helvidium  in  carcerem 
manus  ;  nos  Maurici  Rusticique  visus,  nos  innocenti  san- 
guine Senecio  perfudit.  Nero  tamen  subtraxit  oculos 
suos  iussitque  scelera,  non  spectavit  :  praecipna  sub  Domi- 
tiano  miseriarum  pars  erat  videre  et  adspici,  cum  suspiria  lo 
nostra  subscriberentur,  cum  denotandis  tot  liominum  pal- 
loribus  sufficeret  saevus  ille  vultus  et  rubor  quo  se  contra 
pudorem  muniebat. 

Tu  vero  felix,  Agricola,  non  vitae  tantum  claritate,  sed 
etiam  opportunitate  mortis.     Vt  perhibent  qui  interfue-is 
runt  novissimis  sermonibus  tuis,  constans  et  libens  fatum 
excepisti,  tamquam  pro  virili  portione  innocentiam  prin- 
cipi  donares.     Sed  mihi  filiaeque  eius  praeter  acerbitatem 
parentis  erepti  auget  maestitiam  quod  adsidere  valetudini, 
fovere  deficientem,  satiari  vultu  complexuquenon  contigit.  20 
Excepissemus  certe  mandata  vocesque  quas  penitus  animo 
figeremus.     Noster  hie  dolor,  nostrum  vulnus,  nobis  tarn 
longae  absentiae  condicioue  ante  quadriennium  amissus 
est.    Omnia  sine  dubio,  optime  parentum,  adsidente  aman- 
tissima  uxore  superfuere  lionori  tuo  :  paucioribus  tamen  25 
lacrimis  comploratus  es,  et  novissima  in  luce  desideravere 
aliquid  oculi  tui. 

46  Si  quis  piorum  manibus  locus,  si,  ut  sapientibus  placet, 
non  cum  corpore  extinguuntur  magnae  animae,  placide 
quiescas,  nosque  domum  tnam  ab  infirmo  desiderio  etao 
muliebribus  lamentis  ad  contemplationem  virtutum  tua- 
rum  voces  quas  neque  lugeri  neque  plangi  fas  est.  Ad- 
miratione  potius  et  inmortalibus  laudibus  et,  si  natura 
sudpeditet,  similitudine  te  colamus  :   is  verus  honos,  ea 


TACITVS  281 

coniunctissimi  cuiusque  pietas.  Id  filiae  quoque  uxoriqiie 
praeceperim,  sic  patris,  sic  mariti  memoriam  venerari,  ut 
omnia  facta  dictaque  eius  secum  revolvant,  formamque  ac 
figurain  animi  magis  quam   corporis  complectantur,  non 

5  quia  intercedendum  putem  imaginibns  quae  marmore  aut 
acre  finguntur,  sed,  ut  vultus  hominum,  ita  simulacra 
vultus  imbecilla  ac  mortalia  sunt,  forma  mentis  aeterna 
quam  tenere  et  exprimere  non  per  alienam  materiam  et 
artem,  sed  tuis  ipse  moribus  possis.     Quidquid  ex  Agricola 

loamavimus,  quidquid  mirati  sumus,  manet  mansurumque 
est  in  animis  hominum,  in  aeternitate  temporum,  in  fama 
rerum  ;  nam  multos  veterum  velut  inglorios  et  ignobilis 
oblivio  obruit :  Agricola  posteritati  narratus  et  traditus 
superstes  erit. 


Historiae,  Book  I.,  1-3 :  Introduction. 

1  Initinm  milii  operis  Servius  Galba,  iteram  Titus  Vi- 
niiis  cousiiles  erunt.  Nam  post  conditam  urbeni  octin- 
geutos  et  viginti  prioris  aevi  auuos  inulti  auctores  ret- 
tuleruiit,  dum  res  populi  Eomaui  memorabaiitur  pari  s 
eloquentia  ac  libertate  :  postquam  bellatum  apud  Actium 
atque  omnetn  potentiam  ad  unum  conferri  pacis  interfuit, 
magna  ilia  ingeiiia  cessere  ;  simul  Veritas  pluribus  modis 
infracta,  primum  iuscitia  rei  publicae  iit  alienae,  mox  libi- 
dine  adseiitandi  aut  rursus  odio  adversus  dominantis  :  itaio 
nentris  cura  posteritatis  inter  infensos  vel  obnoxios.  Sed 
ambitionem  scriptoris  facile  averseris,  obtrectatio  et  livor 
pronis  auribus  accipiuntur ;  quippe  adulationi  foedum 
crimen  servitutis,  malignitati  falsa  species  libertatis  inest. 
Mibi  Galba  Otho  Vitellius  nee  beneficio  nee  iniuria  cogniti.  is 
Dignitatem  nostram  a  Vespasiano  incohatam,  a  Tito  auc- 
tam,  a  Domitiano  longius  provectam  non  abnuerim,  sed 
inconruptam  fidem  professis  neque  amore  quisquam  et  sine 
odio  dicendus  est.  Quod  si  vita  subpeditet,  principatum 
divi  ISTervae  et  imperium  Traiani,  uberiorem  securioremque  20 
materiam,  senectuti  seposui,  rara  temporum  felicitate,  ubi 
sentire  quae  veils  et  quae  sentias  dicere  licet. 

2  Opus  adgredior  opimum  casibus,  atrox  proeliis,  di- 
scors  seditionibus,  ipsa  etiam  pace  saevum.  Quattuor 
principes  ferro  interempti  ;*trina  bella  civilia.  plura  ex- 25 
terna  ac  plerumque  permixta  ;  prosperae  in  Oriente,  ad- 
versae  in  Oecidente  res  ;  turbatum  Illyricum,  Galliae  nu- 
tantes.  perdomita  Britannia  et  statim  missa  ;  coortae  in 
nos  Sarinatarum  ac  Sueborum  gentes.  nobilitatus  cladibus 


TAOITVS  283 

mutuis  Dacus,  mota  prope  etiam  Parthorum  anna  falsi 
Neronis  ludibrio.  lam  vero  Italia  novis  cladibus  vel  post 
iougam  saeculorum  seriem  repetitis  adflicta.  Haustae  aut 
obrutae  urbes,  fecundissima  Campauiae  ora,  et  urbs  iucen- 
5  diis  vastata,  consumptis  antiquissimis  delubris,  ipso  Capito- 
lio  civinm  manibus  incense.  Pollutae  caerimoniae,  magna 
adulteria;  plenum  exiliis  mare,  infocti  caedibns  scopnli. 
Atroeius  in  urbe  saevitum  ;  nobilitas,  opes,  omissi  gestique 
honores  pro  crimine  et  ob  virtutes  certissimnm  exitium. 

lojSTecminns  praemia  delatorum  invisa  qnam  scelera,  cum 
alii  sacerdotia  et  consulatus  ut  spolia  adejDti,  procurationes 
alii  et  interiorem  potentiam,  ugerent  verterent  cuncta  odio 
et  terrore.  ConrnjDti  in  dominos  servi,  in  patron os  liberti ; 
et  quibus  deerat  inimicus,  per  amicos  oppressi. 

15     Non   tamen    adeo   virtntum    sterile   saeculum,  nt   nou  3 
et  bona  exempla  prodiderit.     Comitatae  profugos  liberos 
matres,  secutae   maritos    in    exilia    coniuges ;    propinqui 
andentes,  constantes    generi,  contnmax    etiam    ad  versus 
tormenta   servorum  fides;    supremae    claroruui    virorum 

20 necessitates,  ipsa  necis  fortiter  tolerata  etlaudatis  antiquo- 
rum  mortibus  pares  exitus.  Praeter  multiplices  rerum 
humanarum  casus  caelo  terraque  prodigia  et  I'ulminum 
monitus  et  futurorum  praesagia,  laeta  tristia,  ambigua 
manifesta  ;  nee  eniin  umquam  atrocioribus  populi  Romani 

25  cladibus  magisve  iustis  indiciis  adprobatum  est  non  esse 
curae  deis  securitatem  nostram,  esse  ultionem. 


Boole  I.,  Jfi) :  Characli'v  of  (hilba. 

Hunc  exitum  liabuit  Servius  Galba,  tribus  et  septua-49 
ginta  annis  quinque  principes  prospera  fortuua  emensus 
30  et  alieno    imperio  felicior  quam  suo.     ^\'tus  in  familia 
nobilitas,    magnae  opes :    ipsi    medium   ingenium,   magis 


284  TACITVS 

extra  vitia  quum  cum  virtutibus.  Famae  nee  iucnriosus 
uec  venditator ;  pecuniae  alienae  non  adpetens,  suae 
parous,  publicae  avarus  ;  amicorum  libertorumque,  ubi 
in  bouos  incidisset.  sine  reprehensione  patiens,  si  mali 
forent,  usque  ad  culpam  ignarus.  Sed  claritas  natalium  s 
et  metus  temporum  obtentui,  ut,  quod  segnitia  erat,  sa- 
pientia  vocaretur.  Dum  vigebat  aetas,  militari  laude  apud 
Germanias  floruit.  Pro  cousule  Africam  moderate,  iam 
senior  citeriorem  Hispaniam  pari  iustitia  continuit,  maior 
privato  visus,  dum  privatus  fuit,  et  omnium  consensu  lo 
capax  im^aerii,  nisi  imjaerasset. 

Book  lI.,Jf6-49:    The  Death  of  Otho. 

46      Opperiebatur  Otho   nuntium   pugnae   nequaquam   tre- 
pidus  et  consilii  certus.     Maesta  primum  fama,  dein  pro- 
fugi  e  proelio  perditas  res  patefaciunt.     Non  expectavit  is 
militum  ardor  vocem  imperatoris  ;  bonum  baberet  animum 
iubebant  :  superesse  adhuc  novas  viris,  et  ipsos  extrema 
passuros  ausurosque.     Neque  erat  adulatio  :  ire  in  aciem, 
excitare  partium  fortunam  furore  quodam   et   instinctu 
flagrabant.      Qui   procul   adstiteraut   tendere   manus,    etso 
proximi  prensare  genua,  promptissimo  Plotio  Firmo.     Is 
praetorii  praefectus  identideni  orabat,  ue  fidissimum  exer- 
citum,  ne  optime  meritos  milites  desereret ;  maiore  animo 
tolerari  adversa   quam  relinqui.  fortis  et  strenuos  etiam 
contra  fortunam  insistere  spei,  timidos  et  ignavos  ad  de-25 
sperationem  formidine   properare.     Quas   inter  voces   ut 
flexerat  vultum  aut  induraverat  Otho,  clamor  et  gemitus. 
Nee  praetoriani  tantum.  proprius  Othonis  miles,  sed  prae- 
missi  e  Moesia  eandem  obstinationem  adventantis  exer- 
citus,  legiones  Aquileiam  ingressas  nuntiabant,  ut  nemo  30 
dubitet  potuisse  renovari  bellum  atrox,  lugubre,  incertum 
victis  et  victoribus. 


TACIT  VS  285 

Ipse  aversus  a  consiliis  belli  'hnnc/  inqnit,  'auimum,  47 
banc  virtutem  vestram  ultra  periciilis  obicere  nimis  grande 
vitia  meae  pretium  puto.     Quanto  plus  spei  ostenditis,  si 
vivere  placeret,  tan  to   pulchrior  mors  erit.     Exjjerti   in 

5  vicem  sumus  ego  ac  fortuna.  Nee  tempus  conputaveritis  ; 
difficilius  est  temperare  felicitati  qua  te  non  putes  diu 
usurum.  Civile  bellum  a  Vitellio  coepit  et,  ut  de  princi- 
patu  certaremus  arinis,  initium  illic  fuit ;  lie  plus  quum 
semel  certenius,  penes  me  exemplum  erit,  liinc  Otbonem 

loposteritas  aestimet.  Fruetur  \'itellius  fratre,  coniuge. 
liberis,  milii  non  ultione  neque  solaciis  opus  est.  Alii 
diutius  imperium  tenuerint,  nemo  tam  fortiter  reliquerit. 
An  ego  tantum  Romauae  pubis,  tot  egregios  exercitus 
sterni  rursus  et  rei  publicae  eripi  patiar  ?    Eat  hie  mecum 

15  animus,  tamquam  perituri  pro  me  fueritis,  sed  este  super- 
stites.  Xec  diu  moremur,  ego  incolumitatem  vestram, 
vos  constantiam  meam.  Plura  de  extremis  loqui  pars  ig- 
naviae  est.  Praecipuuni  destinationis  meae  documentum 
habete,  quod  de  iiemine  queror  ;  nam  incusare  deos  vel 

20  homines  eius  est  qui  vivere  vclit.' 

Talia  locutus,  ut  cuique  aetas  aut  dignitas,  eomiter  ad-  48 
pellatos,  irent  propere  neu  remanendo  iram  victorisas  pe- 
rarent,  iuvenes  auctoritate,  senes  precibus  movebat,  placi- 
dus  ore,  intrepidus  verbis,  intempestivas  suorum  lacrimas 

25Coercens.  Dari  navis  ac  vehicula  abeuntibus  iubet ;  libel- 
los  epistulasque  studio  erga  se  aut  in  Vitellium  contume- 
liis  insignis  abolet ;  peeunias  distribuit  parce  nee  ut  peri- 
turus.  Mox  Salvium  Cocceianuni,  fratris  filium  prima 
iuventa,  trepidum  et   maerentem    ultro   solatus   est  lau- 

sodandopietatemeius,  castigando  forniidincm  :  an  Vitellium 
tam  iumitis  auimi  fore,  ut  pro  incolumi  tota  domo  ne 
hanc  quidem  sibi  gratiam  redderet  ?  mereri  se  festinato 
exitu  clementiam  victoris  ;  non  enim  ultima  desperatione, 
sed   poscente   proelium   exercitu    remisisse    rei    publicae 


386  TACITVS 

novissinmm   casum.      Satis   sibi    nomiuis,    satis    posteris 
suis  nobilitatis  quaesitiim.     Post  lulios  Claudios  Servios 
se  primum  in  familiam  novam  imperium  iutulisse.     Pro- 
inde   erecto   animo    capesseret  vitam,  neu   patrnum  sibi 
Othonem  fuisse  aut  oblivisceretur  umquarn  aut  nimium  5 
memiuisset. 
49     Post  quae  dimotis  omnibus  paulum  requievit.     Atqne 
ilium  supremas  iam  curas  animo  volutantem  repens  tu- 
multus  avertit,  nnntiata  consternatione  ac  licentia  mili- 
tum ;    namque    abeuntibus    exitium   minitabantur,    atro-10 
cissima  in  Verginium  vi  qucm  clausa  domo  obsidebant. 
Increpitis  seditionis  auctoribus  regressus  vacavit  abenn- 
tium  adloqniis,  donee  omnes  inviolati  digrederentur.     Ves- 
perascente  die  sitini  haustu  gelidae  aquae  sedavit.     Turn 
adlatis  pugionibus  duobns,  cum  utrnmque  pertemptasset,  15 
alterum  capiti  subdidit.     Et  explorato  iam  profectos  ami- 
cos,  nocteni  quietam.  utque  adfirmatur,  non  iusomnem 
egit :  Ince  prima  in  ferrum  pectore  incubuit. 


Book  II.,  7J1-77 :    Vff(pasi((i)  and  Mucianus. 

74  In  tanta  mole  belli  plerumqne  cunctatio  ;  et  Vespasianus  20 
mode  in  spam  erectns,  aliqnando  adversa  repntabat  :  quis 
ills  dies  foret  quo  sexaginta  aetatis  annos  et  duos  filios 
iuvenes  bello  permitteret  ?  esse  privatis  cogitationibus  pro- 
gressum,  et  prout  velint,  plus  minusve  sumi  ex  fortuna ; 
imperium  cupientibus  nihil  medium  inter  summa  aut  25 
praecipitia. 

75  Versabatur  ante  oculos  Germanici  exercitus  robur,  no- 
tum  viro  militari,  suas  legiones  civili  bello  inexpertas,  Vi- 
tellii  victrices,  et  apud  victos  plus  querimoniarum  quam 
virium.    Fluxam  per  discordias  militu m  lidem  et  periculum  30 
ex  siugulis;  quid  enim  profuturas  cohnrtes  alasque,  si  unus 


TACITVS  287 

alterque  praesenti  facinore  paratum  ex  diverse  praemium 
petat?  sic  Scriboniaimm  sub  Olaudio  interfectum,  sic  per- 
cussorem  eius  Volaginium  e  gregario  ad  siimma  militiae 
provectum  :  facilius  universos  impelli  quam  singulos  vitari. 

5      His  pavoribus  nntantem  et  alii  legati  amicique  firma-76 
bant  et  Mucianns  post  multos  secretosque  sermones  iam  et 
coram  ita  locutns  :  '  omnes  qui  magnarum  rerum  consilia 
suscipiunt  aestimare  debent,  an  quod  incohatur  rei  pub- 
licae  utile,  ipsis  gloriosum,  an  promptum  effectu  aut  certe 

lonon  ardnum  sit ;  simul  ipse  qui  suadet  considerandus  est, 
adiciatne  consilio  periculum  sunm  et,  si  fortuna  coeptis 
adfuerit,  cui  sunimum  decus  adquiratur.  Ego  te,  Vespa- 
siane,  ad  imperiuni  voco,  quam  salutare  rei  publicae,  quam 
tibi  magnificum,  iuxta  deos  in  tua  manu  positum  est.     Nee 

lospeciem  adulantis  expaveris  :  a  contumelia  quam  a  laude 
propius  fuerit  post  Vitellium  eligi.  Non  ad  versus  divi 
Augusti  acerrimam  mentem  nee  adversus  cautissimam  Ti- 
berii  senectutetn,  ne  contra  Gai  quidem  aut  Claudii  vel 
Neronis  fundatam  longo  impcrio  domum  exsurgimus;  ces- 

aosisti  etiam  Gralbae  imaginibus;  torpere  ultra  et  polluendam 
perdendamquo  rem  publicam  relinqnere  sopor  et  ignavia 
videretur,  etiam  si  tibi  quam  inhonesta,  tam  tuta  servitus 
esset.  Abiit  iam  et  transvectum  est  tempus  quo  posses 
videri   concupisse.  confugiendum  est  ad  imperium.      An 

asexcidit  trucidatus  Corbulo  ?  splendidior  orgino  quam  nos 
sumus,  fateor,  sed  et  Nero  nobilitate  natal inm  \'itellium 
auteibat.  Satis  clarus  est  apud  timentem  quisquis  timetur. 
Et  posse  ab  exercitu  prineipem  fieri  sibi  ipse  Vitellius  do- 
cumento,  nullis  stipendiis,  nulla  militari  fama,  Galbae  odio 

soprovectus.  Ne  Othonem  quidem  ducis  arte  aut  exercitns 
vi,  sed  praepropera  ipsius  desperatione  victum,  iam  desi- 
derabilem  et  magnum  prineipem  fecit,  cum  interim  spargit 
legiones.  exarmat  cohortes.  nova  cotidie  bello  semina  mini- 
strat.      Si  quid  ardoris  ac  ferociae  miles  habuit.  popinis  et 


288  TACITVS 

comissatiouibus  et  principis  imitatione  deteritnr  ;  tibi  e 
ludaea  et  Suria  et  Aegypto  iiovem  legioues  integrae,  nulla 
acie  exhaustae,  non  discordia  conruptae,  sed  firmatus  usu 
miles  et  belli  domitor  externi ;  classiuni  alarum  cohortium 
robora  et  fidissimi  reges  et  tna  ante  omnis  experientia.  5 
77  Nobis  nihil  ultra  adrogabo  quam  ne  post  Valentem 
et  Caecinam  numeremur.  Ne  tamen  Mucianum  socium 
spreveris,  quia  aemulum  non  experiris.  Me  Vitellio  an- 
tepono,  te  niilii.  Tuae  domui  triumphale  nomen,  duo 
iuvenes,  capax  iam  imperii  alter  et  primis  militiae  annis  10 
apud  Germauicos  quoque  exercitus  clarus.  Absurdum 
fuerit  non  cedere  imperio  ei  cuius  filium  adoptaturus  es- 
sem,  si  ipse  imperarem.  Ceterum  inter  nos  non  idem 
prosperarum  adversarumque  rerum  ordo  erit ;  nam  si  vin- 
cimus,  honorem  quem  dederis  liabebo,  discrimen  ac  peri- 15 
cula  ex  aequo  patiemur.  Immo,  ut  melius  est,  tu  tuos 
exercitus  rege,  milii  bellum  et  proeliorum  incerta  trade. 
Acriore  liodie  disciplina  victi  quam  victores  agunt.  Hos 
ira,  odium,  ultionis  cupiditas  ad  virtutem  accendit ;  illi 
per  fastidium  et  contumacia  liebescunt,  Aperiet  et  re- 20 
cludet  contecta  et  tumescentia  victricium  partium  vulnera 
bellum  ipsum ;  nee  mihi  maior  in  tua  vigilantia  parsimonia 
sapientia  fiducia  est  quam  in  Vitellii  torpore  inscitia  sae- 
vitia.  Sed  meliorem  in  bello  causam  quam  in  pace  habe- 
mus  ;  nam  qui  deliberant,  desciverunt.'  25 


Booh  IV.,  5-8 :  Helvidius  Priscus  and  Marcellus. 

5      Helvidius  Priscus  e  Caracinae  municipio  Cluviis,  patre, 
qui  ordinem  primi  pili  duxisset,  ingenium  inlustre  altiori- 
bus  studiis  iuvenis  admodum  dedit,  non,  ut  plerique,  ut  no- 
mine magnifico  segne  otium  velaret,  sed  quo  firmior  adver-  30 
sus  fortuita  rem  publicam  cape?seret.     Doctores  sapieutiae 


TACITVS  289 

secutus  est  qui  sola  bona  quae  hoiiesta,  mala  tantum  quae 
turpia  putant,  potentiam  nobilitatem  ceteraque  extra  ani- 
mum  neque  bonis  neque  malis  adnumerant.  Quaestorius 
adhuc  a  Paeto  Thrasea  gener  delectus  e  moribus  soceri 
6  nihil  aeque  ac  libertatem  hausit,  civis,  senator,  maritus, 
gener,  amicus,  cunctis  vitae  officiis  aequabilis,  opum  con- 
temptor,  recti  pervicax,  coustans  adversus  metus. 

Erant    quibus    adpetentior    famae    videretur,    quando  6 
etiam  sapientibus  cupido  gloriae  novissima  exuitur.     Ru- 

loina  soceri  in  exilium  pulsus,  ut  Galbae  jirincipatu  rediit, 
Marcellum  Eprium,  delatorem  Thraseae,  accusare  adgre- 
ditur.  Ea  ultio,  incertum  maior  an  iustior,  senatum  in 
studia  diduxerat ;  nam  si  caderet  Marcellus,  agmen  reorum 
sternebatur.     Primo  niinax  certaraen  et  egregiis  utri usque 

15  orationibus  testatum;  mox  dubia  voluntate  Galbae,  mul- 
tis  senatorum  deprecantibus,  omisit  Prisons,  variis,  ut  sunt 
hominuni  ingenia,  sermonibus  moderationem  laudantium 
aut  constantiam  requirentium. 

Ceterum  eo  senatus  die  quo  dc  imperio  Vespasiani  cen- 

20  sebant,  placuerat  mitti  ad  principem  legatos.  Hinc  inter 
Helvidium  et  Eprium  acre  iurgium.  Priscus  eligi  nomi- 
natim  a  niagistratibus  iuratis,  Marcellus  urnam  postulabat 
quae  consulis  designati  sententia  fuerat. 

Sed    Marcelli    studium    proprius    rubor    excitabat,   ne7 

25  aliis  olectis  posthabitus  crederetur.  Paulatimque  per  al- 
tercationem  ad  continuas  ct  infestas  orationes  provecti 
sunt,  quaerente  Ilelvidio,  quid  ita  Marcellus  indicium 
magistratuum  pavcscerct  :  esse  illi  pccuniam  et  eloquenti- 
am  quis  multos  anteiret,  ni  memoria  flagitiorum  urguere- 

:»o  tur.  Sorte  et  urna  mores  non  discerni,  sufPragia  et 
existiniationem  senatus  reperta,  ut  in  cuiusque  vitam  fa- 
mamquc  penetrarent.  Pertinere  ad  utilitatem  rei  publi- 
cae,  pertinere  ad  Vespasiani  honoreni  occurrere  illi  quos 
inuocentissimos  senatus  habeat^  qui  honestis  sermonibus 
19 


290  TACITVS 

auris  imperatoris  imbuant.  Fuisse  Vespasiano  amicitiani 
cum  Thrasea,  Sorano,  Sentio,  quorum  accusatores  etiam 
si  puniri  iiou  oporteat,  osteutari  non  clebere.  Hoc  sena- 
tus  iudicio  velut  admoneri  principem,  quos  probet,  quos 
reformidet.  Nullum  maius  boni  imperii  instrumentum  5 
quam  bonos  amicos  esse.  Satis  Marcello,  quod  Neronem 
in  exitium  tot  innocentium  impulerit ;  frueretur  praemiis 
et  impunitate,  Vespasianum  melioribus  relinqueret. 

Marcellus  non  suam  sententiam  impugnari,  sed  consu- 
lem  desiguatum  censuisse  dicebat,  secundum  Vetera  exem- 10 
pla  quae  sortem  legationibus  posuissent,  ne  ambitioni  aut 
inimicitiis  locus  foret.  Isilul  evenisse,  cur  antiquitus  in- 
stituta  exolescerent  aut  principis  honor  in  cuiusquam  cou- 
tumeliam  verteretur  ;  sufficere  omnis  obsequio.  Id  magis 
vitandum,  nc  pervicacia  quorundam  inritaretur  animus  is 
novo  principatu  suspensus  et  vultus  quoque  ac  sermones 
omnium  circumspectans.  Se  meminisse  temporum  qui- 
bus  natus  sit,  quam  civitatis  formam  patres  avique  insti- 
tuerint;  ulteriora  mirari,  praesentia  sequi ;  bonos  impe- 
ratores  voto  expetere,  qualiscumque  tolerare.  Non  magis  20 
sua  oratione  Thraseam  quam  iudicio  senatus  adflictum  ; 
saevitiam  Neronis  per  eius  modi  imagines  inlusisse,  nee 
minus  sibi  anxiam  talem  amicitiam  quam  aliis  exilium. 
Denique  constantia  fortitudine  Catonibus  et  Brutis  aequa- 
retur  Helvidius  :  se  unum  esse  ex  illo  senatu  qui  simul  25 
servierit.  Suadere  etiam  Frisco,  ne  supra  principem  scan- 
deret,  ne  Vespasianum  senem  triumphalem,  iuvenum  li- 
berorum  patrem,  praeceptis  coerceret.  Quo  modo  pessi- 
mis  imperatoribus  sine  fine  dominationem,  ita  quamvis 
egregiis  modum  libertatis  placere.  Haec  magnis  utrim-3o 
que  contentiouibus  iactata  diversis  studiis  accipiebantur. 
Vicit  pars  quae  sortiri  legatos  malebat,  etiam  mediis  pa- 
truni  adnitentibus  retinere  morem  ;  et  splendidissimus  quis- 
que  eodem  inclinabat  metu  invidiae,  si  ipsi  eligerentur. 


An7iales,  Book  IV.,  32  f. :   Tacitus  on  his  Worh. 

Pleraque   eorum  quae   rettuli  quaeque  referam,  parva32 
forsitan  et  leyia  memoratu  vicleri  non  nescius  sum  :  sed 
nemo  anualis  nostros  cum  scriptura  eorum  contenderit  qui 

5  veteres  populi  Romani  res  composuere.  lugentia  ilia  bella, 
expugnationes  urbium,  fusos  captosque  reges,  aut  si  quando 
ad  interna  praeverterent,  discordias  consulum  adversum 
tribunos,  agrarias  frumentariasque  leges,  plebis  et  optima- 
tium  certamina  libero  egressu  memorabant :  nobis  in  arto 

10 et  inglorius  labor;  inmota  quippe  aut  modice  lacessita 
pax,  maestae  urbis  res  et  princeps  proferendi  imperii  in- 
curiosus  crat.  Non  tamen  sine  usu  fuerit  introspicere  ilia 
primo  adspcctu  levia  ex  quis  magnarum  saepe  reruni  mo- 
tus  oriuntur. 

15     Nam   cunctas   nationes   et    urbis    populus   aut   primo-  33 
res  aut  singuli  regunt ;  delecta  ex  iis  et  cousociata  rei  pu- 
blicae  forma  laudari  facilius  quam  evenirc,  vel  si  evenit, 
baud  diuturna  esse  potest.     Igitur  ut  olim  plebc  valida, 
vel  cum  patres  pollerent,  noscenda  vulgi  natura  et  quibus 

2omodis  temperanter  baberetur,  senatusque  et  optimatium 
iugenia  qui  maxime  perdidicerant,  callidi  temporum  et 
sapientes  credebantur,  sic  converse  statu  neque  alia  re 
Romana,  quam  si  unus  imperitet,  liaec  conquiri  tradique 
in  rem  fuerit,  quia  pauci  prudentia  bonesta  ab  deterioribus, 

25  utiliaabnoxiis  discernunt,  plures  aliorum  eventis  docentur. 
Ceterum  ut  profutura,  iia  minimum  oblectationis  adferunt. 
Nam  situs  gentium,  varietates  proeliorum,  clari  ducum 


202  TACITVS 

exitus  retinent  ac  redintegraut  legentium  animum ;  uos 
saeva  iussa,  continuas  accusationes,  fallacis  amicitias,  per- 
niciem  innocentium  et  easdem  exitu  causas  coniungimus, 
obvia  rei'um  similitudine  et  satietate.  Turn  quod  aiitiquis 
scriptoribus  rarus  obtrectator,  neque  refert  cniiisquanio 
Punicas  Romanasve  acies  laetius  extuleris  ;  at  multoriim 
qui  Tiberio  regente  poeiiam  vel  infamias  subiere,  poster! 
manent.  Vtque  familiae  ipsae  iara  extinctae  sint,  repe- 
ries  qui  ob  similitudinem  morum  aliena  malefacta  sibi 
obiectari  puteut.  Etiam  gloria  ac  virtus  infensos  habet,  lo 
ut  nimis  ex  propinquo  diversa  arguens.  Sed  ad  inceptum 
redeo. 

Book  IV.,  3Jf.  f. :  On  Freedom  of  Speech. 

34      Coriielio  Cosso  Asiuio  Agrippa   consulibus  Cremutius 
Cordus  postulatur,  novo  ac  tunc  primum  audito  crimineis 
quod  editis  annalibus  laudatoque  M.  Bruto  C.  Cassium 
Romanorum  ultimum  dixisset.     Accusabant  Satrius  Se- 
cundus  et  Pinarius  Natta,  Seiani  clieutes.     Id  perniciabile 
reo   et  Caesar  truci  vultu   defensionem   accipiens  quam 
Cremutius,  relinquendae  vitae  certus,  in  hunc  modum  ex-  20 
orsus  est :  *  verba  niea,  patres  conscripti,  arguuntur,  adeo 
factorum  innocens  sum.     Sed  neque  haec  in  principem 
aut  principis  parentem  quos  lex   maiestatis  amplectitur. 
Brutum  et  Cassium  laudavisse  dicor,  quorum  res  gestas 
cum  plurimi  composueriut,  nemo  sine  honore  memoravit.  25 
Titus  Livius,  eloquentiae   ac   fidei  praeclarus  in  primis, 
Cn.  Pompeium  tantis  laudibus  tulit,  ut  Pompeianum  eum 
Augustus  adpellaret;   neque  id  amicitiae  eorum  offeoit. 
Scipionem,  Afranium,  hunc  ipsum  Cassium,  hunc  Brutum 
nusquam  latrones  et  parricidas,  quae  nunc  vocabula  im-3o 
ponuntur,  sacpe  ut  insignis  viros  nominat.     Asinii  Pollio-     j| 
nis  scripta  egregiam  eorundem  menioriam  tradunt ;  Mes-      ■ 


TACITVS  :i93 

salla  Corvinus  imperatoreni  suum  Cussium  praedicabat, 
et  uterque  opibue  atqiie  honoribus  iDerviguere.  Marci 
Ciceronis  libro  quo  Catonem  caelo  aeqnavit,  quid  aliud 
dictator  Caesar  quam  rescripta  oratione,  velut  apud  iu- 
5  dices,  respoudit  ?  Antonii  epistulae,  Bruti  contiones  falsa 
quidem  in  Augustum  probra,  sed.  multa  cum  acerbitate 
habeiit ;  carmina  Bibaculi  et  Catulli  referta  contumeliis 
Caesarum  leguntur,  sed  ipse  divus  lulius,  ipse  divus 
Augustus  et  tulere  ista  et  reliquere,  liaud  facile  dixerim, 

10  moderatione  magis  an  sapientia.  Namque  spreta  exole- 
scunt ;  si  irascare,  adgnita  videutur. 

'  Non    adtingo    Graecos    quorum    non    modo    libertas,  35 
etiam  libido  impunita  ;  aut  si  quis  advertit,  dictis  dicta 
ultus  est.     Sed  maxime  solutum  et  sine  obtrectatore  fuit 

isprodere  de  iis  quos  mors  odio  aut  gratiae  exemisset.  Num 
enim  armatis  Cassio  et  Bruto  ac  Philippenses  campos  opti- 
nentibus  belli  civilis  causa populum  per  contiones  incendo  ? 
an  illi  quidem  septuagensimum  ante  annum  peremti,  quo 
tnodo  imaginibus  suis  noscuntur  quas  ne  victor  quidem 

2oabolevit,  sic  partem  memoriae  apud  scriptores  retinent  ? 
suum  cuique  decus  posteritas  rcpendit ;  nee  deerunt,  si 
damnatio  ingruit  qui  non  modo  Cassii  et  Bruti,  sed  etiam 
mei  meminerint.'  Egressus  dein  senatu  vitam  abstiuentia 
finivit.     Libros   per   aedilis   crenumdos   censuere   patres, 

25 sed  manserunt,  occultati  et  editi.  Quo  magis  socordiam 
eorum  inridere  libet  qui  praesenti  potentia  credunt  ex- 
tingui  posse  etiam  sequeutis  aevi  memoriam.  Nam  contra 
punitis  ingeniis  gliscit  auctoritas,  ncque  aliud  externi 
reges  aut  qui  eadem  saevitia  usi  sunt,  nisi  dedecus  sibi 

3oatquc  illis  gloriam  peperere. 


294  TACITVS 


Book  VI.,  22  {2S):  Reflections,  on  Fate. 

22  (28.)  Sed  mihi  haec  ac  talia  aiidienti  in  incerto  indicium 
est,  fatone  res  mortalium  et  necessitate  inmntabili  an  forte 
volvantur,  Quippe  sapientissimos  veternm  qnique  sectas 
eornm  aemnlantnr  diversos  reperies,  ac  multis  insitams 
opinionem  non  initia  nostri,  non  finem,  non  denique  ho- 
mines dis  curae;  ideo  creberrime  tristia  in  bonos,  laeta 
apnd  deteriores  esse.  Contra  alii  fatum  quidem  ingruere 
rebus  putant,  sed  non  e  vagis  stellis,  verum  apud  princijiia 
et  nexus  naturalium  causarum ;  ac  tamen  electionem  vitae  lo 
nobis  relinquunt  quam  iibi  elegeris,  certum  inminentium 
ordinem.  Neque  mala  vel  bona  quae  vulgus  putet :  multos 
qui  conflictari  adversis  videantur,  beatos,  at  plerosque 
quamquam  magnas  per  opes  miserrimos,  si  illi  gravem 
fortunam  constanter  tolerent,  hi  prospera  inconsulte  utan-  is 
tur.  Ceteruni  plurimis  mortalium  non  eximitur,  quin 
primo  cuiusque  ortu  ventura  destinentur,  sed  quaedam 
secus  quam  dicta  sint  cadere,  fallaciis  ignara  dicentium  : 
ita  conrumpi  fidem  artis,  cuius  clara  documenta  et  antiqua 
aetas  et  nostra  tulerit.  20 


Booh  I. ,  I-J4. :  Introduction. 

1  Urbem  Romam  a  principio  reges  habuere  ;  libertatem 
et  consulatum  L.  Brutus  instituit.  Dictaturae  ad  tempus 
sumebantur ;  neque  decemviralis  potestas  ultra  biennium, 
neque  tribunorum  militum  consulare  ius  diu  valuit.  Non  25 
Cinnae,  non  Sullae  longa  dominatio ;  et  Pompei  Crassique 
potentia  cito  in  Caesarem,  Lepidi  atque  Antonii  arma  in 
Augustum  cessere,  qui  cuncta  discordiis  civilibus  fessa 
nomine  principis  sub  imperium  accepit.    Sed  veteris  populi 


TACITVS  295 

Eomani  pvospera  vel  adversa  claris  scriptoribus  memo- 
rata  sunt;  temporibusque  Angusti  dicendis  noii  defuere 
decora  ingenia,  donee  gliscente  adnlatione  deterrerentur. 
Tiberii  Gaique  et  Claudii  ac  Neronis  res  florentibus  ipsis 
5ob  metum  falsae,  postquam  occiderant,  recentibus  odiis 
compositae  sunt.  Inde  consilium  mihi  pauca  de  Augusto 
et  extrema  tradere,  mox  Tiberii  principatum  et  cetera, 
sine  ira  et  studio,  quorum  causas  procul  habeo. 

Postquam   Bruto   et   Cassio   caesis   nulla  iam  publica2 

loarma,  Pompeius  apud  Siciliam  oppressus  exutoque  Lei3ido, 
interfecto  Antonio  ne  lulianis  quidem  partibus  nisi  Caesar 
dux  reliquus,  posito  triumviri  nomine  consulem  se  ferens 
et  ad  tuendam  plebem  tribunicio  iure  contentum,  ubi 
militem  donis,  populum  annona,  cunctos  dulcedine  otii 

ispellexit,  insurgere  paulatim,  munia  senatus  magistratuum 
legum  in  se  trahere,  nullo  adversante,  cum  ferocissimi  per 
acies  aut  proscriptione  cecidissent,  ceteri  nobilium,  quanto 
quis  servitio  promptior,  opibus  et  bonoribus  extollerentur 
ac  novis  ex  rebus  aucti  tuta  et  praesentla  quam  Vetera  et 

aopericulosa  mallcnt.    Neque  provinciae  ilium  rerum  statum 
abnuebant,  suspecto  senatus  populique  imperio  ob  certami- 
na  poteutium  et  avaritiam  magistratuum,  invalido  legum 
auxilio,  quae  vi,  ambitu,  postremo  pecunia  turbabantur. 
Ceterum  Augnstus  subsidia  dominationi  Claudium  Mar- 3 

25cellum,  sororis  filium,  admodum  adulescentem  ponti- 
ficatu  et  curuli  aedilitate,  M.  Agrippam,  ignobilem  loco, 
bonum  militia  et  victoriae  socium,  geminatis  consulatibus 
extulit,  mox  defuncto  jMarcello  generum  sumpsit ;  Tibo- 
rium  Neronem  et  Claudium  Drusum  privignos  imperato- 

3oriis  nominibus  auxit,  Integra  etiam  turn  domo  sua.  Nam 
genitos  Agrippa  (laiuui  ac  Lucium  in  familiam  Caesarum 
induxerat,  necdum  posita  puerili  praetexta  principes 
iuventutis  adpellari,  destinari  consules  specie  rccusantis 
flagrantissime  cupiverat.     Vt  Agrippa  vita  concessit,  Lu- 


396  TACITVS 

cium  Caesarem  euntem  ad  Hispaniensis  exercitus,  Gaium 
remeantem  Armenia  et  vulnere  iuvalidum  mors  fato  pro- 
pera  vel  iiovercae  Liviae  dolus  abstulit,  Drusoqiie  pridem 
extincto  Nero  solus  e  privignis  erat,  illuc  cuucta  yergere  : 
filius,  conlega  imperii,  cousors  tribuniciae  potestatis  ad- 5 
sumitur  omnisque  per  exercitus  ostentatur,  non  obscuris, 
ut  antea,  matris  artibus,  sed  palam  hortatu.  Nam  senem 
Augustum  devinxerat  adeo,  uti  nepotem  unicum,  Agrip- 
pam  Postumum,  in  insulam  Planasiam  proiecerit,  rudem 
sane  bonarum  artium  et  robore  corporis  stolide  ferocem,  10 
nullius  tamen  flagitii  compertum.  At  hercule  Germani- 
cum  Druso  ortum  octo  apud  Rhenum  legionibus  imposuit 
adscirique  per  adoptionem  a  Tiberio  iussit,  quamquam 
asset  in  domo  Tiberii  filius  iuvenis,  sed  quo  pluribus  mu- 
nimentis  insisteret.  15 

Bellum  ea  tempestate  nullum  nisi  adversus  Germanos 
supererat,   abolendae   magis   infamiae   ob   amissum   cum 
Quintilio  Yaro  exercitum  qiiam  cupidine  proferendi  im- 
perii aut  dignum  ob  praemium.     Domi  res  tranquillae, 
eadem  magistratuum  vocabula ;   iuniores  post  Actiacam  20 
victoriam,  etiam  senes  pleriqvje  inter  bella  civium  nati : 
quotus  quisque  reliquus  qui  rem  publicam  vidisset  ? 
4     Igitur  verso    civitatis    statu    nihil    usquam    prisci    et 
integri   moris  :   omnes  exuta  aequalitate  inssa   principis 
aspectare,  nulla  in  praesens  formidine,   dum  Augustus  25 
aetate  validus   seque   et   domum   et  pacem   sustentavit. 
Postquam  provecta  iam  senectus  aegro  et  corpore  fatiga- 
batur  aderatque  finis  et  spes  novae,  pauci  bona  libertatis 
in  cassum  disserere,  plures  bellum  pavescere,  alii  cupere. 
Pars  multo  maxima  inminentis  dominos  variis  rumoribusao 
differebant :  trucem  Agrippam  et  ignominia  accensum  non 
aetate  neque  rerum  experientia  tantae  moli  parem,  Tibe- 
rium  Neronem  maturum  annis,  spectatum  bello,  sed  vetere 
atque  insita  Claudiae  familiae  superbia,  multaque  indicia 


TACITVS  297 

saevitiae,  quamqnam  premantur,  erumpere.  Hnnc  et  prima 
ab  infaiitia  eductum  in  domo  regnatrice  ;  congestos  iuveni 
consulatus,  triumphos  ;  ne  iis  quidem  annis  quibus  Rhodi 
specie  secessus  exul  egerit,  aliud  quaui  iram  et  simula- 
5  tionem  et  secretas  lubidiues  meditatum.  Accedere  matrem 
muliebri  impotentia;  serviendum  feminae  duobusqiie  in- 
super  adulescentibus  qui  rem  publicam  interim  premant, 
quandoque  distrahant. 

Book  L,  5-15 :  Death  of  Augustus  ami  Succession  of 
10  Tiberius. 

Haec  atque  talia  agitantibus  gravescere  valetudo  Au-5 
gusti,  et  quidam  scelus  uxoris  suspectabant.    Quippe  rumor 
incesserat,  paucos  ante  mensis  Augustum,  electis  consciis 
et  comite  uno  Fabio  Maximo,  Planasiam  vectum  ad  visen- 

isdum  Agrippam,  multas  illic  utrimque  lacrimas  et  sigua 
caritatis  sj^emque  ex  eo  fore  ut  iuvenis  penatibus  avi  red- 
deretur  :  qiiod  Maximum  uxori  Marciae  aperuisse,  illam 
Liviae.  Gnarum  id  Caesari ;  neque  multo  post  extincto 
Maximo,  dubium  an  quaesita  mortc,   auditos   in  funere 

20  eius  Marciae  gemitus  semet  incusantis,  quod  causa  exitii 
marito  fuisset.  Vtcumque  se  ea  res  luibuit,  vixdum  in- 
gressus  Illyricum  Tiberius  properis  matris  litteris  accitur, 
neque  satis  compertum  est,  spirantem  adhuc  Augustum 
apud  urbem   Nolam  an  exanimem   reppererit.     Acribus 

25namque  custodiis  domum  et  vias  saepserat  Livia,  laetique 
interdum  nuntii  vulgabantur,  donee  provisis  quae  tempus 
monebat  simul  excessisse  Augustum  et  rerum  potiri  Xero- 
nem  fama  eadem  tulit. 

Primuni  facinus  novi  priucipatus  fuit  Postumi  Agrip-6 

3opae  caedes,  quem  ignarum  inermumque  quamvis  firmatus 
animo  centurio  aegre  confecit.  Niiiil  de  ea  re  Tiberius 
apud  seuatum   disseruit ;   patris  iussa  simulabat  quibus 


298  TACITVS 

praescripsisset  tribune  custodiae  adposito,  ne  cunctaretnr 
AgrijDpam  morte  adficere,  quandoque  ipse  siipremum  diem 
explevisset.     Multa    sine    dnbio    saevaqiie    Augustus    de 
moribus   adulescentis   questus,    ut   exilium   eius   senatus 
consulto  sanciretur,  perfecerat ;  ceterum  in  nulliiis  um-5 
quam  suorum  necem  duravit  neque  mortem  nepoti  pro 
securitate  privigni  inlatam  credibile  erat,     Propius  vero 
Tiberium  ac  Liviam,  ilium  metu,  banc  novercalibus  odiis, 
suspecti  et  invisi  iuvenis  caedem  festinavisse,     Nuntianti 
centurioni,  ut  mos  militiae,  factum  esse  quod  imj)erasset,  lo 
neque  imperasse  sese  et  rationem  facti  reddendam  ajjud 
senatum  respondit.     Quod  postquam  Sallustius  Crispus, 
particeps  secretorum  (is  ad  tribunum  miserat  codicillos) 
comperit,  metuens  ne  reus  subderetur,  iuxta  pericnloso 
ficta  seu  vera  promeret,  monuit  Liviam,  ne  arcana  domus,  15 
ne   consilia   amicorum,  ministeria   militum   vulgarentur, 
neve  Tiberius  vim  principatus  resolveret  cuncta  ad  sena- 
tum vocando  :   cam  condicionem  esse  imperandi,  ut  non 
aliter  ratio  constet  quam  si  uni  reddatur. 
7     At  Eomae  ruere  in  servitium  consules,  patres,  eques.  20 
Quanto  quis  inlustrior,  tanto  magis  falsi   ac  festinantes, 
vultuque  composito,  ne  laeti   excessu  principis  neu  tri- 
stiores  primordio,  lacrimas  gaudium,  questus  adulationem 
miscebant.      Sex.  Pompeius  et   Sex.  Appuleius  consules 
primi   in  verba  Tiberii    Caesaris   iuravere,   ajjudque   eos25 
Seius  Strabo  et  C.  Turranius,  ille   praetoriarum   cohor- 
tium  praefectus,  bic  annonae ;  mox  senatus  milesque  et 
populus.     Nam  Tiberius  cuncta  per  consules  incipiebat, 
tamquam  vetere  re  publica  et  ambiguus  imperandi ;  ne 
edictum  quidem  quo  patres  in  curiam  vocabat,  nisi  tri-30 
buniciae  potestatis  praescriptione  posuit  sub  Augusto  ac- 
ceptae.     Verba  edicti  fuere  pauca  et  sensu  permodesto  : 
de   bonoribus   parentis   consulturum  neque   abscedere   a 
corpore  idque  unum  ex  publicis  muneribus  usurpare.    Sed 


TACITVS  299 

defnncto  Aiigiisto  signum  praetoriis  cohortibus  ut  imjie- 
rator  dedenit ;  excubiae,  arma,  cetera  aiilae  ;  miles  in 
forum,  miles  in  curiam  comitabatur,  Litteras  ad  exer- 
citus  tamquam  adepto  principatu  misit,  nusquam  cuncta- 
sbundus,  nisi  cum  in  senatu  loqueretur.  Causa  praecipua 
ex  formidine,  no  Germanicus,  in  cuius  manu  tot  legiones, 
inmensa  sociorum  auxilia,  mirus  apud  populum  favor, 
habere  imperium  quam  expectare  mallet.  Dabat  ct 
famae,  ut  vocatus  electusque  potius  a  re  publica  videre- 

lotur  quam  per  uxorium  ambitum  et  senili  adoptioue  in- 
repsisse.  Postea  cognitum  est  ad  iutrospiciendas  etiam 
procerum  voluntates  inductam  dubitatiouem,  nam  verba 
vultus  in  crimen  detorquens  recondebat. 

Nihil  primo  senatus  die  agi  passus  est  nisi  de  supre- 1 

15  mis  Augusti,  cuius  testameutum  inlatum  per  virgines  Ve- 
stae  Tiberium  et  Liviam  lieredes  habuit.  Li  via  in  familiam 
luliam  nomenque  Augustum  adsumebatur;  in  spem  secun- 
dam  nepotes  pronepotesque,  tertio  gradu  primores  civitatis 
scripserat,  plerosque  iuvisos  sibi,  sed  iactantia  gloriaque 

20  ad  posteros.  Legata  non  ultra  civilem  modum,  nisi  quod 
populo  et  2)lcbi  (luadringcntiens  triciens  quinquiens,  prae- 
toriarum  cohortium  militibus  singula  nummum  milia,  ur- 
banis  quingenos,  legionariis  aut  cohortibus  civium  Romano- 
rum  trecenos  nummos  viritim  dedit.    Tum  consultatum  de 

25honoribus;  ex  quis,  ut  maxime  iusignes  visi,  ut  porta  trium- 
phali  duceretur  funus,  Gallus  Asinius,  ut  legum  latarum 
tituli,  victarum  ab  eo  gentium  vocabula  anteferentur,  L.  Ar- 
runtius  ccnsuere.  Addeljat  Mcssala  Valerius  renovandum 
per  annos  sacramentum  in  nomcn  Tiberii;  interrogatusque 

30  a  Tiberio,  num  se  mandante  earn  sententiam  prom})sisset, 
sponte  dixisse  respondit,  neque  in  iis  quae  ad  rem  publicam 
pertinerent  consilio  nisi  suo  usurum,  vel  cum  periculo  of- 
fensionis.  Ea  sola  species  adulandi  supererat.  Conclamant 
patres  corpus  ad  rogum  umeris  senatorum  ferendum.     Re- 


300  TACIT  VS 

misit  Caesar  adroganti  moderatioiie,  populnmque  edicto 
monuit  ne,  ut  quondam  niiniis  studiis  fiinus  divi  lulii  tnr- 
bassent,  ita  Augustiim  in  foro  potius  qnam  in  campo  Mar- 
tis,  sede  destinata,  cremari  vellent.     Die  funeris  milites 
velut  praesidio  stetere,  multiim  inridentibus  qui  ipsi  vide-s 
rant  quique  a  parentibus   acceperant  diem   ilium   crudi 
adhuc  servitii  et  libertatis  iuprospere  repetitae,  cum  oc- 
cisus  dictator  Caesar  aliis  pessimum,  aliis  pulcherrimum 
faciuus  videretur:  nunc  senem  principem,  longa  potentia, 
provisis  etiam  lieredum  in  rem  publicam  opibus,  auxilioio 
scilicet  militari  tuendum,  ut  sepultura  eius  quieta  foret. 
9      Multus    hinc  ipso  de  Augusto    sermo,  plerisque   vana 
mirantibus,  quod  idem  dies  acccpti  quondam  imperii  prin- 
ceps  et  vitae  supremus,  quod  Nolae  in  domo  et  cubiculo  in 
quo  pater  eins  Octavius  vitam  finivisset.     Numerus  etiam  15 
consulatuum  celebrabatur  quo  Valerium  Corvum  et  C.  Ma- 
rium  simul  aequaverat^,  continuata  per  septem  et  triginta 
annos  tribunicia  potestas,  nomen  imperatoris  semel  atque 
viciens  partum  aliaque  honorum  multiplicata  aut  nova. 
At  apud  prudentes  vita  eius  varie  extollebatur  argueba-  20 
turve.     Hi  pietate  erga  parentem  et  necessitudine  rei  pub- 
licae   in  qua  nullus  tunc  legibus  locus,  ad  arma  civilia 
actum  quae  neque  parari  possent  neque  haberi  per  bonas 
artis.     Multa  Antonio,  dum  interfectores  patris  ulciscere- 
tur,  multa  Lepido   concessisse.      Postquam  bic  socordiuis 
senuerit,  ille  per  libidines  pessum  datus  sit,  non  aliud  di- 
scordantis  patriae  remedium  f  uisse  quam  ut  ab  tino  regere- 
tur.      Non  regno   tamen  neque  dictatura,  sed  principis 
nomine  constitutam  rem  publicam  ;  mari  Oceano  aut  am- 
nibus  longinquis  saeptum  imperium  ;  legiones,  provincias,  30 
classis,  cuncta  inter  se  conexa ;  ius  apud  civis,  modestiam 
apud  socios  ;   urbem  ipsam  magnifico  ornatu  ;  pauca  ad- 
modum  vi  tractata  quo  ceteris  quies  esset. 
10     Dicebatur    contra :    pietatem   erga   parentem    et   tern- 


TACIT  VS  3U1 

pora  rei  publicae  obteiitui  sumpta ;  ceterum  cupidine 
dominaudi  concitos  per  largitionem  veteranos,  paratvim  ab 
adulescento  private  exercitum,  conrnjDtas  cousulis  legiones, 
simulutam  Pompeianariim  gratiam  partium  ;  mox  iibi  de- 
5creto  patriim  fascis  et  ius  praetoris  invaserit,  caesis  Hirtio 
et  Pansa,  sive  hostis  illos,  sen  Pansam  veiienum  vulneri 
adfusum,  siii  milites  Hirtium  et  machinator  doli  Caesar 
abstulerat,  utrinsque  copias  occupavisse  ;  extortum  invito 
senatu  consulatnm,  armaque  quae  in  Antonium  acceperit 
10  contra  rem  publicam  versa ;  proscriptionem  civium,  divi- 
siones  agrorum  ne  ipsis  quidem  qui  fecere  laudatas.  Sane 
Cassii  et  Brutorum  exitus  paternis  ininiicitiis  dates,  quani- 
quam  fas  sit  jjrivata  odia  publicis  utilitatibus  remittere, 
sed  Pompeium  imagine  pacis,  sed  Lepidum  specie  ami- 
is  citiae  deceptos;  post  Antonium,  Tarentino  Brundisinoque 
foedere  et  nuptiis  sororis  inlectum,  subdolae  adfinitatis  poe- 
nas  morte  exsolvisse.  Pacem  sine  dubio  post  haec,  verum 
cruentam  :  Lollianas  Varianasque  cladis,  interfectos  Eo- 
mae  Varrones,  Egnatios,  lulos.  Nee  domesticis  abstine- 
2obatur:  abducta  Neroni  uxor  et  consulti  per  ludibriuni 
jiontifices,  an  concepto  necdum  edito  partu  rite  nuberet ; 
Q.  f  Tedii  et  Vedii  Pollionis  liixus  ;  postremo  Livia  gravis 
in  rem  publicam  mater,  gravis  domui  Caesarum  noverca. 
Nihil  deorum  honoribus  relictum,  cum  se  templis  et  effigie 
sonuminum  per  flamines  et  sacerdotes  coli  vellet.  Xe  Tibe- 
rium  quidem  caritate  aut  rei  publicae  cura  successorem 
adscitum,  sed  quoniam  adrogantiam  saevitiamque  eius  in- 
trospexerit,  comparatione  deterrima  sibi  gloriam  quaesi- 
visse.  Etenim  Augustus  panels  ante  annis,  cum  Tiberio 
30  tribuniciam  potestatem  a  patribus  rursum  postularet, 
quamquam  lionora  oratione,  quaedam  de  habitu  cnltuque 
et  institutis  eius  iecerat  quae  velut  excusando  exprobraret. 
Ceterum  se})ultura  more  perfeeta  teniplum  et  caelestes 
religiones  decernuntur. 


302  •  TACITVS 

11  Vevsiie  iude  ad  Tiberiuni  preces.  Et  ille  varie  dis- 
serebat  de  maguitudiue  imperii,  sua  modestia.  Solam  divi 
Aiigiisti  mentem  tautae  molis  capacem ;  se  in  partem  cu- 
rarum  ab  illo  vocatum  experieudo  didicisse  quam  arduum, 
quam  subiectum  fortimae  regendi  cuncta  onus.  Proindes 
ill  civitate  tot  inlustribus  viris  subnixa  noii  ad  uunm 
omnia  deferrent,  pluris  facilius  munia  rei  pnblicae  soci- 
atis  laboribns  exsecuturos.  Plus  in  oratione  tali  digni- 
tatis quam  fidei  erat ;  Tiberioque  etiam  in  rebus  quas  non 
occuleret,  sen  natura  sive  adsuetudine,  suspensa  semper  lo 
et  obscura  verba  :  tunc  vero  nitenti,  ut  sensus  suos  penitus 
abderet,  in  incertum  et  ambiguum  magis  implicabantur. 
At  patres  quibus  unus  metus,  si  intellegere  viderentur. 
in  questus  lacrimas  vota  effundi ;  ad  deos,  ad  effigiem 
Augusti,  ad  genua  ipsius  manus  tendere,  cum  proferri  is 
libellum  recitarique  iussit.  Opes  publicae  continebantur, 
quantum  civium  sociorumque  in  armis,  quot  classes,  regna, 
provinciae,  tributa  aut  vectigalia,  et  necessitates  ac  largi- 
tiones.  Quae  cuncta  sua  raanu  perscripserat  Augustus 
addideratque  consilium  coercendi  intra  terminos  imperii,  20 
incertum  metu  an  per  invidiam. 

12  Inter  quae  senatu  ad  infimas  obtestationes  procum- 
bente,  dixit  forte  Tiberius  se  ut  non  toti  rei  publicae 
parem,  ita  quaecumque  pars  sibi  mandaretur,  eius  tutelam 
suscepturum.  Tum  Asinius  Gallus  'interrogo,'  inquit,  25 
'  Caesar,  quam  partem  rei  publicae  mandari  tibi  velis.' 
Perculsus  improvisa  interrogatione  paulum  reticuit,  dein 
conlecto  auimo  respondit  nequaquam  decorum  pudori  suo 
legere  aliquid  aut  evitare  ex  eo  cui  in  universum  excusari 
mallet.  Rursuni  Gallus  (etenim  vultu  offensionem  con- 30 
iectaverat)  non  idcirco  interrogatum  ait,  ut  divideret 
quae  separari  nequirent,  sed  ut  sua  confessione  argueretur, 
unum  esse  rei  publicae  corpus  atque  unius  aiiimo  regen- 
dum.     Addidit  laudem  de  Augusto  Tiberiumque  ipsuni 


TACIT  VS  303 

victoriiii'iim  suaruni  quaeque  in  toga  per  tot  annos  egregie 
fecisset  admonuit.  Nee  icleo  iram  eius  lenivit,  pridem 
invisns,  tamqiiam  ducta  in  matrimonium  Vipsania,  M. 
Agrippae  filia,  quae  quondam  Tiberii  uxor  fuerat,  plus 

5quam  civilia  agitaret  Pollionisque  Asinii  patris  ferociam 
retineret. 

Post   quae   L.  Arruutius    baud   multuni   discrepans  a  13 
Galli  oratione  perinde  offendit,  quamquani  Tiberio  nulla 
vetus  in  Arruntium  ira,  sed  divitem,  promptum,  artibus 

loegi'egiis  et  pari  fama  publice,  suspectabat.  Quippe  Au- 
gustus supremis  sermonibus  cum  tractaret,  quinam  adi- 
pisci  principem  locum  suffecturi  abnuerent  aut  imparls 
vellent  vel  idem  possent  cuperentque,  M.  Lepidum  dixe- 
rat  capacem  sed  adspernantem,  Galium  Asinium  avidum 

15  et  minorem,  L.  Arruntium  non  indignum  et,  si  casus 
daretur,  ausurum.  De  prioribus  consentitur,  pro  Arrun- 
tio  quidam  On.  Pisonem  tradidere ;  omnesque  praeter 
Lepidum  variis  mox  criminibus  struente  Tiberio  circum- 
venti  sunt.     Etiam  Q.  Haterius  et  Mamercus  Scaurus  su- 

2ospicacem  animum  perstrinxere,  Haterius  cum  dixisset 
'  quousque  patieris,  Caesar,  non  adesse  caput  rei  publi- 
cae  ?'  Scaurus  quia  dixerat,  spem  esse  ex  eo  non  iuritas 
fore  senatus  preces,  quod  relationi  consulum  iure  tribu- 
niciae  potestatis  non  intercessisset.     In  Ilaterium  statim 

asinvectus  est;  Scaurum,  cui  implacabilius  irascebatur,  si- 
leutio  tramisit.  Fessusque  clamore  omnium,  expostula- 
tione  singulorum  flexit  paulatim,  non  ut  fateretur  suscipi 
a  se  imperium,  sed  ut  negare  et  rogari  desineret.  Constat 
Ilaterium,  cum  deprecandi  causa  Palatium  introisset  am- 

3obulantisque  Tiberii  genua  advolveretur,  prope  a  militibus 
interfectum,  quia  Tiberius  casu  an  manibus  eius  impcditus 
prociderat.  Neque  tamen  periculo  talis  viri  mitigatus  est, 
donee  Haterius  Augustam  oraret  eiusque  curatissimis  pre- 
cibus  i3rotegeretur. 


304  TAOITVS 

14  Mnlt;i  patrnm  et  in  Augustam  atlulatio.  Alii  pa- 
reutem,  alii  rnatrem  jjatriae  adpellandam,  plerique  lit 
nomini  Caesaris  adscriberetiir  'Iiiliae  filins'  censebant. 
Ille  moderandos  feminarnm  honores  dictitans  eademqne 
se  temperantia  usiiruin  in  iis  qnae  sibi  tribnereiitur,  cete-5 
rnm  anxius  invidia  et  muliebre  fastigium  in  deminutioneni 
sui  accipiens  ne  lictorcm  quidem  ei  decerni  passus  est 
aramque  adoptionis  et  alia  huiusce  modi  prohibuit.  At 
Germanico  Caesari  proconsulare  imperium  petivit,  missi- 
qiie  legati  qui  deferrent,  simul  maestitiam  eius  ob  exces-  lo 
sum  Augusti  solarentur.  Quo  minus  idem  pro  Druso 
postularetur,  ea  causa  quod  desiguatus  consul  Drusus 
praesensque  erat.  Candidates  praeturae  duodecim  nomi- 
navit,  numerum  ab  Augusto  traditum;  et  hortante  senatu 
ut  augeret,  iure  iurando  obstrinxit  se  non  excessurum.        is 

15  Turn  primum  e  campo  comitia  ad  patres  translata 
sunt,  nam  ad  cam  diem,  etsi  potissima  arbitrio  principis, 
quaedam  tanien  studiis  tribuum  fiebant.  Neque  populus 
ademptum  ius  questus  est  nisi  inani  rumore,  et  senatus 
largitionibus  ac  precibus  sordidis  exsolutus  libens  tenuit,  20 
moderante  Tiberio,  ne  pluris  quam  quattuor  candidates 
commendaret,  sine  repulsa  et  ambitu  designandos.  Inter 
quae  tribuni  plebei  petivere,  ut  proprio  sumptu  ederent 
ludos  qui  de  nomine  Augusti  fastis  additi  Augustales 
vocarentur.  Sed  decreta  pecunia  ex  aerario,  utque  per  25 
circum  triumpbali  vesti  uterentur,  curru  velii  baud  per- 
missum.  Mox  celebratio  ad  praetorem  translata  cui  inter 
civis  et  peregrines  iurisdictio  evenisset. 


Booh  I.,  16-30 :  Revolt  of  the  Pannonian  Legions. 

16     Hie   reruni    urbaiiarum   status    erat,   cum    Pannonicasso 
legioues  seditio  incessit,  nullis  novis  causis,  nisi  quod  mu- 


TACIT  V8  305 

tatiiri  princeps  licentiaiu  tnrbariim  ot  ex  civili  bello  spem 
praemiorum  osteiidebat,  Castris  aestivis  tres  siniul  le- 
giones  habebantur,  praesidente  lunio  Blaeso  qui  fine 
Aiigusti  et  iuitiis  Tiberii  auditis   ob  iustitium  ant  gau- 

edium  intermiserat  solita  munia.  Eo  2:>rincipio  lascivire 
miles,  discordare,  pessimi  cuiiisque  sermonibus  praebere 
auris,  denique  luxum  et  otium  ciiiiere,  disciplinam  et 
laborem  aspernari.  Erat  in  castris  Perceunius  quidam, 
dux   olini   tiieatraliiim    operarum,   dein   gregarius  miles, 

loprocax  liugua  et  miscere  coetus  liistrionali  studio  doctus. 
Is  imperitos  animos  et  quaenam  post  Augustum  militiae 
condicio  ambigentis  impellere  paulatim  nocturnis  conlo- 
quiis  aut  flexo  in  vesjDeram  die  ct  dilapsis  melioribus  de- 
terrimum  quemque  congregare. 

15      Postremo    prom^^tis    iam    et    aliis    seditionis    ministrislT 
velut  contionabundus  interrogabat,  cur  panels  centurioni- 
bus,  paucioribus  tribunis  in  modum  servorum  oboedirent. 
Quando  ausuros  cxposcere  remedia,  nisi  novum  et  nutan- 
tem  adliuc  principeni  precibus  vel  armis  adirent  ?  satis 

20 per  tot  annos  ignavia  peccatum  quod  tricena  aut  quadra- 
gena  stipendia  senes  et  plerique  truncato  ex  vulneribus 
corpore  tolerent.  Ne  dimissisquidem  finem  esse  militiae, 
sed  apud  vexillnm  tendentis  alio  vocabulo  eosdem  labores 
perferre.     Ac   si   quis   tot   casus  vita   superaverit,   tralii 

25adbuc  diversas  in  terras,  ubi  per  nomeu  agrorum  uligines 
paludum  vel  inculta  montium  accipiant.  Enimvero  mili- 
tiam  ipsam  gravem,  infructuosam  ;  denis  in  diem  assibus 
animam  et  corpus  aestimari  ;  liinc  vestem  arma  tentoria, 
hinc  saevitiam  centurionum  et  vacationes  munerum  redi- 

30 mi.  At  hercule  verbcra  ct  vuluera,  duram  hiemem,  exer- 
citas  aestates,  bellum  atrox  aut  sterilem  pacem  sempiterna. 
Nee  aliud  levamentum  quam  si  certis  sub  legibus  militia 
iniretur,  ut  singulos  denarios  mererent,  sextus  decumus 
stipendii  annus  finem  adferret,  ne  ultra  sub  vexillis  tene- 
20 


300  TACITVS 

rentiir,  sed  isdem  in  castris  praemium  pecunia  solveretur. 
An  praetorias  cobortis  quae  binos  denarios  acceperint, 
quae  post  sedecim  annos  penatibus  suis  reddantur,  plus 
periculorum  suscipere  ?  nou  obtrectari  a  se  urbanas  excu- 
bias,  sibi  tameu  apud  borridas  gentis  e  contuberniis  ho- 5 
Stem  adspici. 

18  Adstrej^ebat  vulgus,  diversis  incitamentis,  hi  verbe- 
ruin  notas,  illi  canitiem,  plurimi  detrita  tegmina  et  nudum 
corpus  exprobrantes.  Postremo  co  furoris  venere,  ut  tris 
legiones  miscere  in  unam  agitaverint.  Depulsi  aemula-  lo 
tiono,  quia  suae  quisquo  legion!  eum  honoreni  quaerebant, 
alio  vei'tunt  atque  una  tris  aquilas  et  signa  cohortium  lo- 
cant  ;  simul  congerunt  caespites,  exstruunt  tribunal  quo 
raagis  conspicua  scdes  foret.  Properantibus  Blaesus  ad- 
venit,  increpabatque  ac  retinebat  siugulos,  clamitans  'meais 
potius  caede  imbuite  manus,  leviore  flagitio  legatum  in- 
terficietis  quam  ab  imperatore  desciscitis.  Aut  incolumis 
fidem  legionum  retinebo,  aut  iugulatus  paenitentiam  ad- 
celerabo.' 

19  Aggerabatur  niiiilo  minus  caespes  iamque  pcctori  usque 'io 
adcreverat,  cum  tandem  pervicacia  victi  inceptum  omi- 
sere.     Blaesus  multa  dicendi  arte  non  per  seditionem  et 
turbas  desideria  militum  ad  Caesarem  ferenda  ait,  neque 
veteres  ab  imperatoribus  priscis  neque  ipsos  a  divo  Au- 
gusto  tam  nova  petivisse  ;  et  parum  in  tempore  incipientisas 
principis   curas   onerari.      Si    tamen    tenderent   in   pace 
temptare  quae  ne  civilium  quidem  bellorur.i  victores  ex- 
postulaverint,  cur  contra  morem  obsequii,  contra  fas  disci- 
l)linae  vim  meditentur  ?  decernerent  legates  seque  coram 
mandata  darent.     Adclamavere  ut  filius  Blaesi  tribunusso 
legatione  ea  fungeretur  peteretquo  militibus  missionem 
ab  sedecim  annis,  cetera  mandaturos,  ubi  prima  provenis- 
sent.      Profecto    iuvene   modicum   otium,  sed   superbire 
miles,  quod  filius  legati  orator  publicac  causae  satis  osten- 


TACIT  V8  307 

cleret  necessitate  expressa  quae  per  modestiam  iion  obti- 
niiisseiit. 

Interea  inanipuli  ante  eoeptam  seditionem  Nanportum  20 
missi  ob  itinera  et  pontis  et  alios  usus,  postqiuun  turba- 

5  turn  in  castris  accepere,  vexilla  convellunt  direptisque 
proximis  vicis  ipsoqne  Nauporto,  quod  municipii  instar 
erat,  retinentis  centuriones  inrisu  et  contumeliis,  postremo 
verberibus  insectantur,  praecipua  in  Aufidienum  Kufum 
praefectum  castrorum  ira,  quern  dereptum  vehiculo  sarci- 

lonis  gravant  aguntque  primo  in  agmine,  per  ludibriuni  ro- 
gitantes  an  tam  inmensa  onera,  tarn  longa  itinera  libenter 
ferret.  Quippe  Rufus  diii  manipularis,  dein  centurio, 
niox  castris  praefectus,  antiquam  duramque  militiam  re- 
vocabat,  vctus  operis  ac  laboris  et  eo  inmitior,  quia  tole- 

15  raverat. 

Horum  adventu  retlintegratur  seditio  et  vagi  circum-21 
iecta    populabantur.       Blaesus    paucos,    inaxime    praeda 
onustos,  ad  terrorem  ceterortim  adfici  verberibus,  claudi 
carcere  inbet,  nam  etiam  turn  legato  a  ceuturionibus  et 

2ooptimo  quoque  manipularium  parebatur.  Illi  obniti  tra- 
hentibus,  prensare  circumstantium  genua,  ciere  modo  no- 
mina  singulorum,  niodo  centuriani  quisque  cuius  manipu- 
laris erat,  cohortem,  legionem,  eadem  omnibus  inminere 
claniitautes.     Sitnul  probra  in  legatum  cumulant,  caelum 

25  ac  deos  obtestantur,  nihil  reliqui  faciunt  quo  minus  invi- 

-diam  misericordiam  metuni  et  iras  permoverent.     Ad<?ur- 

ritur  ab    universis,   et   carcere    ejffracto    solvunt   vincula 

desertoresque   ac   rerum   capitalium   damnatos   sibi    iaui 

miscent. 

30     Flagrantior  inde  vis,  plures  seditioni  duces.     Et  Vibii-  22 
lenus  quidam  grcgarius  miles,  ante  tribunal  Blaesi  adle- 
vatus  circumstantium  umeris,  apud  turbatos  et  quid  pa- 
raret  Intentos  ^vos  quidem,' inquit,  'his  innocentibus  et 
miserrimis  lucem  et  spiritum  reddidistis  :  sed  quis  fratri 


308  TAC1TV8 

meo  vitam,  qnis  i'ratrem  niihi  reddit  ?  quern  missiim  jid 
vos  a  Gevmauieo  exercitn  de  conmunibiis  conmodis  noote 
proxima  iugulavit  per  gladiatores  suos,  quos  in  exitium 
militum  habet  atque  armat.  Responde,  Blaese,  ubi  cada- 
ver abieceris,  ne  hostes  quidem  sepultura  iiivident.  Cuius 
osculis,  cum  lacrimis  dolorem  meum  implevero,  me  quo- 
que  trucidari  iube,  dum  iuterfectos  nuUani  ob  scelus,  sed 
quia  utilitati  legionum  cotisulebanius,  hi  sepeliant.' 

23      Incendebat  haec  fletu  et  pectus  atque  os  mauibus  ver- 
berans.     Mox  disiectis  quorum  per  umeros  sustinebatur,  lo 
praeceps  et  singuloruni  pedibus  advolutus  tan  turn  conster- 
nationis  invidiaeque  concivit.  ut  pars  militum  gladiatores 
qui  e  servitio  Blaesi  erant,  pars  ceteram  eiusdem  familiam 
vincirent,  alii  ad  quaerendum  corpus  effunderentur,     Ac 
ni  propere  neque  corpus  ullum  reperiri  et  servos  adhibitisis 
cruciatibus  abnuere   caedem,  neque   illi   fuisse   umquam 
fratrem  pernotuisset,  baud  multum  ab  exitio  legati  abe- 
rant.     Tribunes  tamen  ac  praefectum   castrorum  extru- 
sere,  sarcinae  fugieutium   direj^tae,  et  centurio  Lucilius 
interficitur,  cui  militaribus  facetiis  vocabulum  'cedo  alte-20 
ram'  indid erant,  quia  fracta  vite  in  tergo  militis  alteram 
clara  voce   ac  rursus   aliam   poscebat.     Ceteros   latebrae 
texere,  uno  retento  Clemente  lulio,  qui  perferendis  mili- 
tum mandatis  habebatur  idoneus  ob  promptum  ingenium. 
Quin  ipsae  inter  se  legiones  octava  et  quinta  decuma  fer-  25 
rum   parabaut,  dum   centurionem  cognomento  Siri^icum 
ilia  morti  deposcit,  quintadecumani  tuentur,  ni  miles  no- 
nanus  preces  et  adversum  aspernantis  minas  interiecisset. 

•24  llaec  audita  quamquam  abstrusum  et  tristissima  quae- 
que  maxime  occultantem  Tiberium  perpulere,  ut  Dru-yo 
sum  filium  cum  primoribus  civitatis  duabusque  praeto- 
riis  cohortibus  mitteret.  nullis  satis  certis  mandatis,  ex 
re  cousulturum.  Et  cobortes  dolecto  milite  supra  solitum 
firmatae.     Additur  magna  pars  praetoriani  equitis  et  ro- 


TACITVS  309 

bora  Germanorum,  qui  turn  custodes  imperatori  aderaiit  ; 
simul  praetorii  praefectus  Aelius  Seianns,  conlega  Strabo- 
ni  patri  suo  datus,  magna  apud  Tiberium  auctoritate,  rec- 
tor iuveni  et  ceteris  periculorum  praemiorumque  ostenta- 

5  tor.  Driiso  propinquanti  quasi  per  officiiim  obviae  f nere 
legiones,  nonlaetae,  ut  adsolefc,  neque  insignibus  fulgentes, 
sed  inluvie  deformi  et  vultu,  quamquam  maestitiam  imi- 
tarentur,  contumaciae  propiores. 

Postquam   vallum  introiit,  portas   statiouibus  firmant,  25 

loglobos  armatornm  certis  castrorum  locis  opperiri  iubent  : 
ceteri  tribunal  ingenti  agmine  circumveniunt.  Stabat 
Drusus  silentium  manu  poscens.  Illi  qnotiens  oculos  ad 
multitudinem  rettulerant,  vocibus  truculentis  strepere^ 
rursum  viso  Caesare  trepidare ;  murmur  incertum,  atrox 

15  clamor  et  rej^ente  quies  ;  diversis  animoriim  motibns  pave- 
bant  terrebantque.  Tandem  interrupto  tumultu  litteras 
patris  recitat  in  quis  perscriptum  erat,  praecipuam  ipsi 
fortissimarum  legioniim  curam,  quibuscum  plurima  bella 
toleravisset  ;  ubi  prinium  a  luctu  requiesset  animus,  actu- 

20  rum  apud  patres  de  postulatis  eorum  ;  misisse  interim 
filium,  ut  sine  cunctatione  couccdoret  quae  statim  tribui 
possent ;  cetera  senatui  servanda  quem  neque  gratiae 
neque  severitatis  expertem  liaberi  par  esset. 

Responsum    est  a  contione,  mandata  Clementi  centu-26 

25rioni  quae  perferret.  Is  orditiir  de  missione  a  sedecim 
annis,  de  praemiis  finitae  militiae,  ut  denarius  diurnum 
stipendium  foret,  ue  veteran!  sub  vexillo  haberentur.  Ad 
ea  Drusus  cum  arbitrium  senatus  et  patris  obtenderet, 
clamore  turbatur.     Cur  venisset,  neque  augendis  militum 

sostipendiis  neque  adlevarulis  laboribus,  denique  nulla  bene 
faciendi  licentia  ?  at  bercule  verbera  et  necem  cunctis 
permitti.  Tiberium  olim  nomine  August!  desideria  legi- 
onum  frustrari  solitum.  easdem  artis  Drusum  rettulisse. 
Numquamne  ad  se  nisi  filios  familiarum  ventures  ?  novum 


310  TACITVS 

id  plane  qnod  imperator  sola  militis  conmoda  ad  senatum 
reiciat.  Eundem  ergo  seuatnm  consiileudum,  qiiotiens 
snpplicia  ant  proelia  indicantnr  ;  an  praemia  snb  dominis, 
poenas  sine  arbitro  esse  ? 

27  Postremo    desernnt   tribunal,  nt   qnis   praetorianornm  5 
militum   amicornmve   Caesaris  occnrreret,  nianns  inten- 
tantes,  causani  discordiae  et  initinm  armornm,  maxime  in- 
fensi  Cn.  Lentulo,  quod  is  ante  alios  aetate  et  gloria  belli 
firmare  Dm  sum  credebatur  et  ilia  militiae  flagitia  primus 
aspernari.     Nee  multo  post  digredientem  cum  Caesare  acio 
provisu  perieuli  biberna  castra  repetentem  circumsistunt, 
rogitantes  quo  pergeret,  ad  imperatorem  an  ad  patres,  nt 
illic  quoque  conmodis  legionum  adversaretur  ;  simul  in- 
gruunt,  saxa  iaciunt.     lamque  lapidis   ictu    crnentus  et 
exitii  certus  adcursu  multitudiuis  quae  cum  Druso  adve-15 
nerat  protectus  est. 

28  Noctem  minacem  et  in  scelus  erupturam  fors  lenivit, 
nam  luna  claro  repente  caelo  visa  languescere.  Id  miles 
rationis  ignarus  omen  praesentium  accepit,  suis  Ltboribus 
defectionem  sideris  adsimulans,  prospereque  cessura  qua  20 
pergerent,  si  fulgor  et  claritudo  deae  redderetur.  Igitur 
aeris  sono,  tubarnm  cornunmque  concentu  strepere;  prout 
splendidior  obscuriorve,  laetari  aut  maerere  ;  et  postquam 
ortae  nubes  offecero  visui  creditumque  conditam  tenebris, 
nt  sunt  mobiles  ad  superstitionem  perculsae  semel  mentes,  25 
sibi  aeteruum  laborem  portendi,  sua  facinora  aversari  deos 
lamentantur.  Vtendum  inclinatione  ea  Caesar  et  quae 
casus  obtulerat  in  sapientiam  vertenda  ratus  circumiri  ten- 
toria  iubet ;  accitur  centurio  Clemens  et  si  alii  bonis  arti- 
bus  grati  in  vulgus.  Hi  vigiliis,  stationibus,  custodiisso 
portarum  se  inserunt,  spem  offerunt,  metnm  intendunt. 
'Quousque  tilium  imperatoris  obsidebimus  ?  qnis  certa- 
minum  tinis  ?  Percennione  et  V'ibuleno  sacramentum  dic- 
turi  sumus  ?    Percennius  et  Vibulenus  stipendia  militibus, 


TACIT  VS  311 

figros  emeritis  largientur  ?  denique  pro  Neronibus  et 
Drusis  imperium  populi  Romani  ciipessent  ?  quin  jDotius, 
lit  iiovissimi  in  cnlpam,  ita  primi  ad  paenitentiam  sumus  ? 
tarda  sunt  quae  in  conmune  expostulantnr;  privatam  gra- 
stiam  statim  mereare,  statim  recipias/  Conmotis  per  haec 
mentibus  et  inter  se  suspectis,  tironem  a  veterano,  legionem 
a  legione  dissociant.  Turn  rcdire  paulatim  amor  obseqnii: 
omittunt  portas,  signa  unum  in  locum  principio  seditionis 
congregata  suas  in  sedes  rcferunt. 

10     Drusus  orto  die  et  vocata  contione,  quamquam  rudist29 
dicendi,  nobilitate   ingenita  incusat  priora,  probat  prac- 
sentia  ;  negat  so  terrore  et  minis  vinci,  flexos  ad  mode- 
stiam  si  videat,  si  supplices  audiat,  scripturum  patri  ut    • 
placatus  legionum  preces   exciperet.     Orantibus  rursinn 

15  idem  Blaesus  et  L.  Apronius,  eques  Eomanus  e  cohorte 
Drusi,  lustusque  Catonius,  primi  ordinis  centurio,  ad  Ti- 
bcrium  mittuntur.     Certatum   inde   sententiis,  cum  alii 

.  oppcriendos  legates  atque  interim  comitate  pcrmulcendum 
militem  censorent,  alii  fortioribus  remcdiis  agendum.  Nihil 

20  in  vulgo  modicum  ;  terrerC;,  ni  paveant,  ubi  pertimuerint, 
impune  contemni,  dum  supcrstitio  urgeat,  adiciendos  ex 
duce  metus  sublatis  seditionis  auctoribus.  Promptum  ad 
asperiora  ingenium  Druso  erat,  vocatos  Vibulenum  et  Per- 
cennium  interfici   iubct.     Tradunt  plerique   intra  taber- 

2r)naculum  ducis  obrutos,  alii  cor])ora  extra  vallum  abiecta 
ostentui. 

Tum  ut  quisque  praecipuus  turbator  conquisiti  et  pars,  30 
extra  castra  palantes,  a  centurionibus  aut  praetoriarum 
cohortium  militibus  caesi  ;  quosdam  ipsi  manipuli  docu- 

somentum  fidei  tradiderc.  Auxerat  militum  curas  praema- 
tura  hiems  imbribus  continuis  adeoque  saevis,  ut  non 
egredi  tentoria,  congregari  inter  se,  vix  tutari  signa  pos- 
sent  quae  turbine  atque  unda  raptabantur.  Durabat  et 
formido  caelestis  irae,  nee  frustra  adversus  impios  bebe- 


312  TACIT  VS 

scere  sidera,  mere  tempestates  :  non  alind  malorum  leva- 
mentum  quam  si  linquerent  castra  infausta  temerataque  et 
soluti  piaculo  suis  quisque  liibernis  redderentur.  Primiim 
octava,  dein  quinta  decuma  legio  rediere  ;  nonauus  oppe- 
rieudas  Tiberii  epistulas  clamitaverat,  mox  desolatns  alio-. 
rum  discessione  inmineutem  necessitatem  sponte  prae- 
venit.  Et  Drusus  non  expectato  legatorum  regressu,  quia 
praesentia  satis  consederant,  in  urbem  rediit. 


Booh  II.,  69-73,  75 :  Death  of  Germanicus. 

69  Germanicus   Aegypto   rcmeaus   cuncta  quae   apud   le-  lo 
giones  aut  urbes  iusserat,  abolita  vel  in  contrarium  versa 
cognoscit.     Hinc  graves  in  Pisonem  contumeliae,  nee  mi- 
nus acerba  quae  ab  illo  iix  Caesarem  intentabantur.     Dein 
Piso  abire  Suria  statuit.     Mox  adversa  Germanici  valetu- 
dine  detentus,  ubi  recreatnm  accepit  votaque  pro  incolu-is 
mitate  solvebantur,  admotas  liostias,  sacrificalem  adpara- 
tum,  festani  Antiochensium  plebem  per  lictores  proturbat. 
Turn  Seleuciam  degreditur,  opperiens  aegritudinem  quae 
rursum  Germanico  acciderat.    Saevam  vim  morbi  augebat 
persuasio  veneni  a  Pisone  accepti ;  et  reperiebantur  solo  ac  20 
parietibus  erutae  liumanorum  corporum  reliquiae,  carmina 
et  devotiones   et  nomen  Germanici  plumbeis  tabulis  in- 
sculptum,  semusti  cineres  ac  tabo  obliti  aliaque  malefica, 
quis  creditur  animas  numinibus  infernis  sacrari.     Simul 
missi  a  Pisone   incusabantur,  nt  valetudinis  adversa  ri-25 
mantes. 

70  Ea  Germanico  baud   minus  ira  quam  per  metum  ac- 
ceijta.     Si  limen  obsideretur,  si  effundendus  spiritus  sub 
oculis  inimicorum  foret,  quid  deinde  miserrimae  coniugi, 
quid  iufantibus  liberis  eventurum  ?  lenta  videri  veneficia,  30 , 
festinare  et  urguere,  ut  provinciam,  ut  legiones  solus  ha- 


TACITVS  313 

beat.  Sed  non  usque  eo  defectum  Germanicum  neque 
praeniia  caedis  apud  interfectorem  mansura.  Componit 
epistulas  quis  amicitiam  ei  renuntiabat,  addunt  plerique 
iussum  provincia  decedere.     Nee  Piso  moratus  ultra  navis 

5  solvit^  moderabaturque  cursui,  quo  propius  regrederetur, 
si  mors  Germanici  Suriam  aperuisset. 

Caesar  paulisper  ad  spem  erectus,  dein  fesso  corporo,  71 
ubi  finis  aderat,  adsistentes  amicos  in  liunc  moduni  ad- 
loquitur  :    'si  fato  concederem,  iustus  mihi  dolor  etiam 

loadversus  deos  asset,  quod  me  parentibus  liberis  patriae 
intra  iuventam  praematuro  exitu  raperent,  nunc  scelere 
Pisonis  et  Plancinae  interceptus  ultimas  preces  pectoribus 
vestris  rclinquo  ;  referatis  patri  ac  fratri,  quibus  acerbi- 
tatibus  dilaceratus,  quibus  insidiis  circumventus  miserri- 

15  mam  vitam  pessima  morte  fiuierim.  Si  quos  spes  meae, 
si  quos  propinquus  sanguis,  etiam  quos  invidia  erga  viven- 
tem  movebat,  inlacrimabunt  quondam  florentem  et  tot  bel- 
lorum  superstitem  muliebri  fraude  cecidisse.  Erit  vobis 
locus  querendi  apud  senatum,  invocandi  leges,     Non  hoc 

2opraccipuum  amicorum  muTius  est,  prosequi  defunctum 
ignavo  questu,  sed  quae  voluerit  meminisse,  quae  manda- 
verit  exsequi.  Flebunt  Germanicum  etiam  ignoti  ;  vindi- 
cabitis  vos,  si  me  potius  quam  fortunam  meam  fovebatis. 
Ostendite  populo  Romano  divi  Augusti  neptem  eandemque 

25coniugem  meam,  numerate  sex  liberos.  Miscricordia  cum 
accusautibus  erit,  fingentibusque  scelesta  maudata  aut  noii 
credent  homines  aut  non  ignoscent.'  luravcre  amici,  dex- 
tram  morientiscontingentes,  spiritum  ante  quamultionem 
amissuros. 

30      Tum  ad  uxorem  versus  per  memoriam  sui,  per  com- 73 
munis  liberos  oravit,  exuoret  ferociam,  saevienti  fortunae 
submitteret  aninium,  neu  regressa  in  urbem  aemulatione 
potentiae  validiores  inritaret.     Haec  palam  et  alia  secrete 
per  quae  ostendere  credebatur  metum  ex  Tiberio.     Neque 


314  TACITVS 

multo  post  extinguitur,  ingenti  Inctu  provinciae  et  cir- 
cnmiaceutium  populorum.  Indoluere  exterae  natioues 
regesque  :  tauta  illi  comitas  in  socios,  mansnetudo  in  ho- 
stis  ;  visuqne  et  auditn  inxta  venerabilis,  cum  magnitudi- 
nem  et  gravitatem  summae  fortunae  retineret,  inA'idiani  s 
et  adrogantiam  effugerat. 

73  Funus  sine  imaginibus  et  pompa  per  landes  ac  memo- 
riam  virtutum  eius  celebre  fuit,  Et  erant  qui  formam, 
aetatem,  genus  mortis  ob  propinquitatem  etiam  locorum 
in  quibus  interiit,  Magni  Alexandri  fatis  adaequarent.  lo 
Nam  utrumque  corpore  decoro,  baud  multum  triginta 
annos  egressum,  suorum  insidiis  externas  inter  gentis 
occidisse  ;  sed  hunc  mitem  erga  amicos,  modicum  vo- 
luptatum,  uno  matrimonio,  certis  liberis  egisse,  neque 
minus  proeliatorem,  etiam  si  temeritas  afuerit  prae-  is 
peditusque  sit  perculsas  tot  victoriis  Germanias  servi- 
tio  premere.  Quod  si  solus  arbiter  rerum,  si  iure  et  no- 
mine regio  fuisset,  tanto  promptius  adsecuturum  gloriam 
militiae,  quantum  dementia,  temperantia,  ceteris  bonis 
artibus  praestitisset.  Corpus  antequam  cremaretur  nuda-  20 
tiim  in  foro  Antiochensium,  qui  locus  sepulturae  destina- 
batur,  praetuleritne  veneficii  signa,  parum  constitit ;  nam 
ut  quis  misericordia  in  Germanicum  et  praesumpta  su- 
spicione  aut  favore  in  Pisonem  pronior,  diversi  intei'pre- 
tabantnr,    [.  .  .]  25 

75  Agripjiina,  quamquam  defessa  luctu  et  corpore  aegro, 
omnium  tamen  quae  ultionem  morarentur  intolerans, 
ascendit  classem  cum  cineribus  Germanici  et  liberis, 
miserantibus  cunctis,  quod  femina  nobilitate  princeps, 
pulcherrimo  modo  matrimonio  inter  venerantis  gratan-3o 
tisque  adspici  solita,  tunc  feralis  reliquias  sinu  ferret,  in- 
certa  ultionis,  anxia  sui  et  infelici  fecunditate  fortunae 
totiens  obnoxia.  Pisonem  interim  apud  Coum  insulam 
nuntius  adsequitur  excessisse  Germanicum,     Quo  intern- 


TACITVS  315 

peranter  accepto  caeclit  victimas,  adit  templa,  neqne  ipse 
gaudium  moderans  et  magis  insolesceiite  Plancina,  quae 
luctum  amissae  sororis  turn  primum  laeto  ciiltu  mutavit. 


Booh  III.,  1-6:  Funeral  of  Germaniciis. 

5     Nihil  intermissa  navigatione  hiberni  maris  Agrippinal 
Corcyram  insulam  advehitnr,  litora  Calabriae  contra  sitam. 
lUic  paucos  dies  comjionendo  animo  iusumit,  violenta  luctu 
et  nescia  tolerandi.     Interim  adventu  eius  andito  intimus 
quisque  amicorum  et  plerique  militares,  ut  qnique  sub 

10  Germauico  stipeudia  fecerant,  multique  etiam  ignoti  vici- 
nis  e  municipiis,  pars  officium  in  principem  rati,  plures 
illos  secuti,  ruere  ad  oppidum  Brundisium,  quod  naviganti 
celerrimum  fidissimumque  adpulsu  erat.  Atque  ubi  j^ri- 
mum  ex  alto  visa  classis,  complentur  non  mode  portus  et 

i5proxima  maris,  sed  moenia  ac  tecta,  quaque  longissime 
prospectari  poterat,  maerentium  turba  et  rogitantiuni  in- 
ter se,  silentione  an  voce  aliqua  egredientem  exciperent. 
Neque  satis  constabat  quid  pro  tempore  foret,  cum  classis 
paulatim  successit,  non  alacri,  ut  adsolet,  remigio,  sed 

20  cunctis  ad  tristitiam  compositis.  Postquam  duobus  cum 
liberis,  feralem  nruam  tenens,  egressa  navi  defixit  oculos, 
idem  omnium  gemitus  ;  neque  discerneres  proximos  alie- 
nos,  virorum  feminarumve  planctus,  nisi  quod  comitatum 
Agrippinae  longo  maerore  fessum  obvii  et  recentes  in  do- 

25  lore  anteibant. 

Miserat  duas  praetorias  cohortis  Caesar,  addito  ut  magi- 3 
stratus  Calabriae  Apulique  et  Campani  suprema  erga  me- 
moriam  filii  sui  munia  fungerentur.     Igitur  tribunorum 
centurionumque   umeris  cineres  portabantur  ;   praecede- 

30  bant  incompta  signa,  vcrsi  fasces  ;  atque  ubi  colonias  trans- 
grederentur,  atrata  plebes,   trabeati   equites  pro  opibus 


316  TACITVS 

loci  vestem  odores  aliaque  fnnerum  sollemnia  cremabant. 
Etiam  quorum  diversa  oppida,  tamen  obvii  et  victimas 
atque  aras  dis  Manibus  statuentes  lacrimis  et  conclama- 
tionibus  dolorem  testabantur.  Drusus  Tarracinam  pi'o- 
gressus  est  cum  Claudio  fratre  liberisque  Germanici  qui  5 
in  urbe  fuerant.  Consules  M.  Valerius  et  M.  Aurelius 
(iam  euim  magistratum  occeperant)  et  senatus  ac  magna 
pars  populi  viam  complevere,  disiecti  et  ut  cuique  libitum 
flentes  ;  aberat  quippe  adulatio,  gnaris  omnibus  lactam 
Tiberio  Germanici  mortem  male  dissimulari.  10 

3  Tiberius  atque  Augusta  publico  abstinuere,  inferius 
maiestate  sua  rati,  si  palam  lamentarcntur,  an  ne  omnium 
oculis  vultum  corum  scrutantibus  falsi  intellegerentur. 
Matrem  Antoniam  non  upud  auctores  rerum,  non  diurna 
actorum  scriptura  roperio  ullo  insigni  officio  functam,  cum  15 
super  Agrippinam  et  Drusum  et  Claudium  ceteri  quoque 
consanguinei  nominatim  perscripti  sint,  sen  valetudine 
praepediebatur,  sen  victus  luctu  animus  magnitudinem 
mali  perferre  visu  non  toleravit.  Facilius  crediderim  Ti- 
berio et  Augusta,  qui  domo  non  excedebant,  cohibitam,  ut2o 
par  maeror  et  matris  exemplo  avia  quoque  et  patruus  adti- 
neri  viderentur. 

4  Dies  quo  reliquiae  tumulo  xVugusti  inferebantur,  modo 
per  silentium  vastus,  modo  ploratibus  inquies  ;  plena  ur- 
bis  itinera,  conlucentes  per  campum  Martis  faces.  Illic25 
miles  cum  armis,  sine  insignibus  magistratus,  populus 
per  tribus  concidisse  rem  publicam,  nihil  spei  reliquum 
clamitabant,  promptius  apertiusque  quam  ut  meminisse 
imperitantium  crederes.  Nihil  tamen  Tiberium  magis 
penetravit  quam  studia  hominum  accensa  in  Agrij^pinam,  30 
cum  decus  patriae,  solum  August!  sanguinem,  unicum  an- 
tiquitatis  specimen  adpellarent  versique  ad  caelum  ac 
deos  integram  illi  subolem  ac  superstitem  iniquorum  pre- 
careutur. 


TACITVS  317 

Fuere  qui  publici  funeris  pompain  requirerent  compa- 5 
rareutque  quae  in  Drusum  putrem  Germanici  honora  et 
magnifica  Augustus  fecisset.  Ipsnm  quippe  asperrimo 
hiemis  Ticiuum  usque  progressum  neque  abscedentem  a 
scorpore  simul  urbem  intravisse,  circumfusas  lecto  Clau- 
diorum  luliorumque  imagines,  defletum  in  foro,  lauda- 
tum  ])Y0  rostris,  cuncta  a  niaioribus  reperta  aut  quae  po- 
steri  invenerint  cumulata,  at  Germanico  ne  solitos  quidem 
et   cuicumque   nobili  debitos  bonores  contigisse.      Sane 

10  corpus  ob  longinquitateni  itinerum  externis  terris  quoquo 
modo  crematum,  sed  tanto  plura  decora  mox  tribui  par 
fuisse,  quanto  j^rima  fors  negavisset.  Non  fratrem,  nisi 
unius  diei  via,  non  patruum  saltern  porta  tenus  obvium. 
Vbi  ilia  veterum  instituta,  jiropositam  toro  effigieiii,  niedi- 

15  tata  ad  memoriam  virtutis  carmina  et  laudationes,  et  lacri- 
mas  vel  doloris  imitamenta  ? 

Gnarum  id  Tiberio  f  uit ;  utque  premeret  vulgi  sermo-  6 
nes,  monuit  edicto  multos  inlustrium  Romanorum  ob  rem 
publicam   obisse,  neminem   tam  flagranti  desiderio   cele- 

aobratum.  Idque  et  sibi  et  cunctis  egregiura,  si  modus 
adiceretur.  Non  enim  eadem  decora  principibus  viris  et 
imperatori  populo  quae  modicis  domibus  aut  civitatibus. 
Convenisse  recenti  dolori  luctum  et  ex  maerore  solacia  ; 
sed  referendum  iam  animum  ad  firmitudinem,  ut  quondam 

asdivus  lulius  amissa  unica  filia,  ut  divus  Augustus  ereptis 
nepotibus  abstruserint  tristitiam.  Nil  opus  vetustioribus 
exemplis,  quotiens  populus  Romanus  cladis  exercituum, 
interitum  ducum,  funditus  amissas  iiobilis  familias  con- 
stanter  tulerit.     Principes  mortalis,  rem  publicam  aeter- 

30  nam  esse.  Proin  repeterent  sollemnia  et,  quia  ludorum 
Megalesium  spectaculum  suberat,  etiam  voluptates  resu- 
merent. 


318  TACIT  VS 


Booh  XIII.,  1-5 :   The  Bcxjinning  of  Nero's  Reign. 

1  Prima  novo  principatn  mors  Innii  Silani  proconsulis 
Asiae  iguaro  Nerone  per  doliim  Agrippinae  paratur,  non 
quia  ingenii  violentia  exitium  inritaverat,  segnis  et  do- 
minationibus  aliis  fastiditus,  adeo  nt  Gains  Caesar  pecu-5 
dem  auream  eum  adjiellare  solitus  sit  ;  verum  Agrippina 
fratri  eius  L.  Silano  necem  molita  ultorem  metuebat^ 
crebra  vulgi  fama  anteponendum  esse  vixdum  pueritiam 
egresso  Neroni  et  imperium  per  scelns  adepto  virnm  aetate 
composita,  insontem,  nobilem  et,  quod  tunc  spectaretur,  lo 
e  Caesarum  posteris  :  quippe  et  Silanus  divi  Augusti  ab- 
nepos  erat.  Haec  causa  necis.  Ministri  fuere  P.  Celer 
eques  Romauus  et  Helius  libertus,  rei  familiari  principis 
in  Asia  impositi.  Ab  his  proconsuli  venennm  inter  epulas 
datum  est  apertius,  quam  ut  fallerent.  Nee  minus  pro- 15 
perato  Narcissus,  Claudii  libertus,  de  cuius  iurgiis  adver- 
sus  Agrippinam  rettuli,  aspera  custodia  et  necessitate 
extrema  ad  mortem  agitur,  invito  principe,  cuius  abditis 
adhuc  vitiis  per  avaritiam  ac  prodigentiam  mire  con- 
gruebat.  20 

2  Ibaturque  in  caedis,  nisi  Afranins  Burrus  et  Annaeus 
Seneca  obviam  issent.  Hi  rectores  imperatoriae  iuventae 
et,  rarum  in  societate  jDotentiae,  Concordes,  diversa  arte 
ex  aequo  j)ollebant,  Burrus  militaribus  curis  et  severitate 
morum,  Seneca  praeceptis  eloquentiae  et  comitate  honesta,  25 
iuvantes  in  vicem,  quo  facilius  lubricam  principis  aetatem, 
si  virtutem  aspernaretur,  voluptatibus  concessis  retine- 
rent.  Certamen  utrique  unum  erat  contra  f erociam  Agrip- 
pinae, quae  cunctis  malae  dominationis  cupidinibus  flagrans 

?     habebat  in  partibus  Pallantem,  quo  auctore  Claudius  nup-30 
tiis  incestis  et  adoptione  exitiosa  semet  pei^verterat.     Sed 
neque  Neroni  infra  servos  ingenium,  et  Pallas  tristi  adro- 


TACITVS  319 

gantia  modum  liberti  egressus  taedium  sui  moverat. 
Propalam  tamen  omnes  in  earn  honores  ciimulabantur, 
signumqiie  more  militiae  petenti  tribuno  dedit  optimae 
matris.  Decreti  et  a  senatu  duo  lictores,  flamonium 
sClaudiale,  simul  Claudio  censorium  fnnus  et  mox  con- 
secratio. 

Die  funeris  laudationeni  eiiis  princeps  exorsus  est,  dimi3 
antiquitatem  generis,  consulatus  ac  trinmphos   maiorum 
enumerabat,   intentus  ipse  et  ceteri  ;  liberalium  quoque 

loartium  conmemoratio  et  nibil  regente  eo  triste  rei  publi- 
cae  ab  externis  accidisse  pronis  animis  audita,  postquam 
ad  providentiam  sapientiamque  flexit,  nemo  risui  tempe- 
rare,  quamquam  oratio  a  Seneca  composita  multum  cultus 
praeferret,  ut  fuit  illi  viro  ingenium  amoenum  et  temporis 

iseius  auribus  accommodatum.  Adnotabant  seniores  qui- 
bus  otiosum  est  Vetera  et  praesentia  contendere,  primuni 
ex  iis  qui  rerum  potiti  essent,  Neronem  alienae  facundiae 
eguisse.  Nam  dictator  Caesar  summis  oratoribus  aemulus 
et  Augusto  prompta  ac  profluens  quaeque  decere.t  princi- 

2opem  eloquentia  fuit.  Tiberius  artem  quoque  callebat  qua 
verba  expcnderet,  tuni  validus  sensibus  aut  consulto  am- 
biguus.  Etiam  Gai  Caesaris  turbata  mens  vim  dicendi 
non  conrupit.  Nee  in  Claudio,/iuoticns  moditata  dissere- 
ret,  elegantiam  requireres.     Nero  puerilibus  statim  annis 

25vividum  animum  in  alia  detorsit :  caelare,  pingere,  cantus 
aut  regimen  cquorum  exercere  et  aliquando  carminibus 
pangendis  incsse  sibi  clementa  doctrinao  ostendcbat. 

Ceterum  peractis  tristitiae  imitamentis  curiam  ingressu3  4 
et  de  auctoritate  patrum  et  consensu  militum  praofatus, 

3oconsilia  sibi  et  exempla  capessendi  cgregie  imperii  memo- 
ravit,  neque  iuventam  armis  civilibus  aut  domesticis  dis- 
cordiisimbutam  ;  nulla  odia,  nullas  iniurias  nee  cupidincm 
ultionis  adferre.  Tum  formam  futuri  principatus  prae- 
scripsit,  ea  maxime  declinans  (piorum  recens  flagrabat  in- 


320  TAOITVS 

vidia.     Non  euim  se  negotiorum  omnium  iudicem  fore,  ut 
clausis  unam  intra  domum  accusatoribus  et  reis  paucorum 
j)otentia  grassaretur ;  nihil  in  penatibus  suis  venale  aut 
ambitioni  pervium ;  discretam  domum  et  rem  publicam. 
Teneret   antiqua   munia   senatus,  consulum  tribunalibuss 
Italia  et  publicae  provinciae  adsisterent :  illi  patrum  adi- 
tum  praeberent,  se  mandatis  exercitibus  consulturum. 
5      Nee  defuit  fides,  multaque  arbitrio  senatus  constituta 
sunt :   no  quis  ad  causam  oraudam   mercede   aut   donis 
emeretur,  ne  designatis  quaestoribus  edendi  gladiatores  lo 
necessitas    esset.     Quod   quidem    adversante   Agrippina, 
tamquam   acta  Claudii   subverterentur,  obtinuere   patres 
qui  in  Palatium  ob  id  vocabantur,  ut  adstarct  additis  a 
tergo  foribus   velo  discreta,  quod  visum  arceret,  auditus 
non  adimeret.     Quin  et  legatis  Armeniorum  causam  gentis  is 
apud  Neroneni  orantibus  escendere  suggestum  imperatoris 
et  praesidere   simul   parabat,  nisi   ceteris   pavore   defixis 
Seneca  admonuisset,  veuienti  matri  occurreret.     Ita  specie 
pietatis  obviam  itum  dedecori.         '^ 

V 

Booh  XIV.,  S-11 :  Nero  the  Matricide.  20 

3  Nero  vitare  secretos  eius  congressus,  abscedentem  in 
liortos  aut  Tusculanum  vel  Antiatem  in  agrum  laudare, 
quod  otium  capesseret.  Postremo,  ubicumque  habere- 
tur,  praegravem  ratus  interficere  constituit,  hacteuus 
cousultans,  veneno  an  ferro  vel  qua  alia  vi.  Placuitque25 
prime  venenum.  Sed  inter  epulas  principis  si  daretur, 
referri  ad  casum  non  poterat  tali  iam  Britannici  exitio  ;  et 
ministros  temptare  arduum  videbatur  mulieris  usu  scele- 
rum  adrersus  insidias  inteiitae,  atque  ipsa  praesumendo 
remedia  munierat  corpus.  Ferrum  et  caedes  quonamso 
modo  occultaretur,  nemo  reperiebat ;  et  ne  quis  illi  tanto 


TACITVS  321 

faeinori  delectus  iussa  sperneret  metuebaiit.  Obtiilit  in- 
genium  Anicetus  libertus,  classi  apud  Misenum  praefectus 
et  pueritiae  Neronis  educator  ac  mutuis  odiis  Agrippinae 
invisus.  Ergo  navem  posse  componi  docet  cuius  pars  ipso 
6  in  mari  per  arteni  soluta  effunderet  ignaram  ;  nihil  tarn 
capax  fortuitorum  quani  mare  et,  si  naufragio  intercepta 
sit,  quern  adeo  iniquum,  ut  sceleri  adsignet  quod  venti  et 
fluctus  deliqnerint  ?  additurum  priucipem  defunctae  teni- 
plum  et  aras  et  cetera  ostentandae  pietati. 

10      Placuit  sollertia,  tempore  etiam  iuta,  qnando  Quinqua-  4 
truum  festos  dies  apud  Baias  frequcntabat.    Illuc  matrem 
elicit,  ferendas  parentiuni  iracundias  et  placandum  animum 
dictitanvS,  quo  rumorem  reconciliationis  efficeret  acciperet- 
que  Agrippina,  facili  feminarum  credulitate  ad  gaudia. 

15  Venientem  deliinc  obvius  in  litora  (nam  Antio  adventabat) 
excepit  manu  et  complexu  ducitque  Baulos.  Id  villae 
nomen  est  quae  promunturium  Misenum  inter  et  Baianum 
lacum  flexo  mari  adluitur,  Stabat  inter  alias  navis  orna- 
tior,  tamquam  id  quoque  honori  matris  daretur ;    quippe 

2osueverat  triremi  et  classiariorum  remigio  vehi.  Ac  turn 
invitata  ad  epulas  erat,  ut  occultando  faeinori  nox  adhibe- 
retur.  Satis  constitit  extitisse  j)roditorem  et  Agrippinani 
auditis  insidiis,  an  crederet  ambiguam,  gestamine  sellae 
Baias  pervectam.     Ibi  blandimentum  sublevavit  metum, 

25comiter  excepta  superque  ipsum  conlocata.  lam  pluribus 
sermonibus,  modo  familiaritate  iuvenili  Nero  et  rursus  ad- 
ductus,  quasi  seria  consociaret,  tracto  in  longum  convictu, 
prosequitur  abeuntem,  artius  oculis  et  pectori  haerens, 
sive  explenda  simulatione,  sen  periturae  matris  supremus 

aoadspectus  quamvis  ferum  animum  retinebat. 

Noctem  sideribus   inlustrcm  et  placido  mari   quictam5 
quasi  convincendum  ad  scelus  dii  praebuere.    Nee  multuni 
erat  progressa  navis,  duobus  e  numero  familiarium  Agrip- 
pinani comitantibus  ex  quis  Cropercius  Gallus  baud  procul 
21 


322  TAG  I  TVS 

gubernacnlis  adstabat,  Acerronia  sviper  pedes  cubitantis 
recliuis  paenitentiam  filii  et  reciperatam  matris  gratiam 
per  gaudiuni  memorabat,  cum  dato  signo  ruere  tectum 
loci  multo  plumbo  grave,  pressusque  Crepereius  et  statim 
exanimatus  est.  Agrippina  et  Acerronia  eminentibus  lecti  5 
parietibus  ac  forte  validioribus  quam  ut  oneri  cederent, 
protectae  sunt.  Nee  dissolutio  uavigii  sequebatnr,  turba- 
tis  omnibus  et  quod  plerique  ignari  etiam  conscios  impe- 
diebant.  Visum  dehinc  remigibus  unum  in  latus  in- 
clinare  atque  ita  navem  submergere,  sed  neque  ipsisio 
promptus  in  rem  subitam  consensus  et  alii  contra  nitentes 
dedere  facultatem  lenioris  in  mare  iactus.  Verum  Acer- 
ronia, imprudentia  dum  se  Agrippinam  esse  utque  sub- 
A^eniretur  matri  principis  clamitat,  contis  et  remis  et  quae 
fors  obtulerat  navalibus  telis  conficitur  :  Agrippina  silensis 
eoque  minus  adgnita  (unum  tamen  vulnus  umero  excepit) 
nando,  deinde  occursu  lenunculorum  Lucrinum  in  lacum 
vecta  villae  suae  infertur. 

6  lUic  reputans  ideo  se  fallacibus  litteris  accitam  et  bo- 
nore   praecipuo   liabitam,  quodque  litus  iuxta,  non  ven-20 
tis  acta,  non  saxis  impulsa  navis  summa  sui  parte  veluti 
terrestre    machinamentum   concidisset,   observans   etiam 
Acerroniae  necem,  simul  suum  vulnus  adspiciens,  solum 
insidiarum  remedium  esse,  si  non  intellegerentur ;  misit- 
que  libertum  Agerinum,  qui   nuntiaret  filio  benignitate  25 
deum  et  fortuna  eius  evasisse  gravem  casum;   orare  nt 
quamvis  periculo  matris  exterritus  visendi  curam  differret ; 
sibi  ad  praesens  quiete  opus.     Atque  interim  securitate 
simulata  medicamina  vulneri  et  fomeuta  corpori  adbibet, 
testamentum  Acerroniae  requiri  bonaque  obsignari  iubet,  30 
id  tantum  non  per  simulationem. 

7  At  Neroni  nuntios  patrati  facinoris  ojiperienti  adfertur 
evasisse  ictu  levi  sauciam  et  bacteuus  adito  discrimine,  ue 
auctor  dubitaretur.     Tum  pavore  exanimis  et  iam  iamque 


TACITVS  323 

adfore  obtestans  vindictae  properam,  sive  servitia  armaret 
vel  militem  accenderet,  sive  ad  senatum  et  populum  per- 
vaderet,  naufragiiim  et  vulnus  et  interfectos  amicos  obi- 
ciendo.  Quod  contra  subsidium  sibi  ?  nisi  quid  Buri'us  et 
6  Seneca,  quos  statim  acciverat,  incertum,  an  aperiens  et 
ante  ignaros.  Igitur  longum  utriusque  silentium,  ne  inriti 
dissuaderent,  an  eo  descensum  credebant,  ut,  nisi  praeve- 
niretur  Agrippina,  pereundum  ]S"eroni  esset.  Post  Seneca 
hacteuus  promptius,  ut  resjiiceret  Burrum  ac  sciscitare- 

10  tur,  an  niiliti  imperanda  caedes  esset.  Ille  praetorianos 
toti  Caesaruni  domui  obstrictos  memorcsque  Germanici 
nibil  adversus  progeniem  eius  atrox  ausuros  respondit, 
perpetraret  Anicetus  promissa.  Qui  nihil  cunctatus  poscit 
sumraam  sceleris.     Ad  earn  voccm  Nero  illo  sibi  die  dari 

isimperium  auctoremque  tanti  miineris  libertum  profitctur, 
iret  propere  duceretque  j)romptissimos  ad  iussa.  Ipse 
audito  venisse  missu  Agrippinae  nuntium  Agerinum,  scae- 
nani  ultro  crimiuis  parat,  gladiumque,  dum  mandata  per- 
fert,  abicit  inter  pedes  eius,  turn  quasi  deprebenso  vincla 

2oinici  iubet,  ut  exitium  principis  molitani  matrem  et  pu- 
dore  deprehensi  sceleris  sponte  mortem  sumpsisse  contin- 
geret. 

Interim  vulgato  Agripjiinae  pcriculo,  quasi  casu  evenis-^ 
set,  ut  quisque  acceperat,  decurrore  ad  litus.     Hi  molium 

26obiectus,  hiproximas  scaplias  scandere  ;  alii,  quantum  cor- 
pus sinebat,  vadere  in  mare  ;  quidam  manus  protendere ; 
questibus,  votis,  clamore  diversa  rogitantium  aut  incerta 
respondentium  omnis  ora  compleri  ;  adfluere  ingens  multi- 
tudo  cum  luminibus,  atque  ubi  incolumem  esse  pernotuit, 

30  ut  ad  gratandum  scse  expedire,  donee  adspectu  armati  et 
minitantis  agminis  disiecti  sunt.  Anicetus  villam  statione 
circumdat  refractaque  ianua  obvios  servorum  abripit,  do- 
nee ad  foris  cubiculi  veniret,  cui  panel  adstabant,  ceteris 
terrore  inrumpentium  exterritis.     Cubiculo  modicum  lu- 


324  TACITVS 

men  inerat  et  aiicillarum  una,  magis  ac  magis  nnxia  Agrip- 
pina,  quod  nemo  a  filio  ac  ne  Agerinus  qiiidem ;  aliam  fore 
laetae  rei  faciem,  nunc  solitudinem  ac  repentinos  strepi- 
tus  et  extremi  mali  indicia.     Abeunte  dehinc  ancilla  Hu 
quoque  me  deseris'  prolocuta  respicit  Anicetum,  trierai--5 
cho  Herculeio  et  Obarito  centurione  classiario  comitatum 
ac,  si  ad  visendum  venisset,  refotam  nuntiaret,  sin  f acinus 
patraturus,  nihil  se  de  filio  credere  ;  non  imperatum  parri- 
cidium.     Circumsistunt  lectum  percussores  et  prior  trie- 
rarchus  fusti  caput  eius  adflixit.     lam  in  mortem  centu-io 
rioni  ferrum   destringenti  protendens  uterum  M^entrem 
fori '  exclamavit  multisque  vulueribus  confecta  est. 
9     Haec  consensu  produntur.     Adspexeritne  matreni  exa- 
nimem  Xero  et  formam  corporis  eius  laudaverit,  sunt  qui 
tradiderint,  sunt  qui  abnuant.     Cremata  est  nocte  eadem  is 
convivali  lecto  et  exsequiis  vilibus  neque,  dum  Nero  re- 
rum  potiebatur,  congesta  aut  clausa  humus.    Mox  domesti- 
corum  cura  levem  tumulum  accepit,  viam  Miseni  propter 
et  villam  Caesaris  dictatoris  quae  subiectos  sinus  editissima 
prospectat.     Accenso  rogo  libertus  eius  cognomento  Mne-20^ 
ster  se  ipse  ferro  transegit,  incertum  caritate  in  patronam 
an  metu  exitii.     Hunc  sui  finem  multos  ante  annos  cre- 
diderat  Agrippina  contempseratque.     Nam  consulenti  su- 
per  Nerone    responderunt   Chaldaei   fore    ut    imperaret 
matremque  occideret  atque  ilia  'occidat/  inquit,  'dum 25] 
imperet." 
10     Sed  a  Caesare  perfecto  demum  scelere  magnitude  eius 
intellecta  est.     Eeliquo  noctis  modo  per  silentium  defixus, 
saepius  pavore  exsurgens  et  mentis  inops  lucem  opperie- 
batur  tamquam  exitium  adlaturam,     Atque  eum  auctore 3ol 
Burro  prima  centurionum  tribunorumque  adulatio  ad  sjiem 
firmavit  prensantium  manum  gratantiumque,  quod  discri- 
men  improvisum  et  matris  facinus  evasisset.     Amici  de- 
hinc  adhire  templa  et  coepto  exemplo  proxima  Campaniae 


TACITVS  325 

miinicipia  victimis  et  legationibus  laetiticam  testari  :  ipse 
diversa  simulatiouc  maestus  et  quasi  iiicolumitati  suae  in- 
fensiis  ac  morti  j)areiitis  inlacrimans.  Quiatamen  non,  ut 
homiiinm  vultus,  ita  locorum  facies  mutantur,  obversaba- 

6  turque  maris  illius  et  litorum  gravis  adspectiis  (et  erant  qui 
crederent  sonitum  tubae  collibus  circum  editis  planctus- 
que  tumulo  matris  audiri),  Neapoliin  concessit  litterasque 
ad  senatum  misit  quaruiu  summa  erat  repertiim  cum  ferro 
percussorem  Agerinum,  ex  iiitimis  Agrippiuae  libertis,  et 

loluisse  earn  poenam  conscientia,  quasi  scelus  paravisset. 

Adiciebat  crimina  longius  repetita,  quod  consortium  im- 11 
perii  iuraturasque  in  femi^iae  verba   praetorias   cohortis 
idemque  dedecus  senatus  et  popnli  speravisset  ac  post- 
quam  frustra  liabita  sit,  infensa  militi  patribusque  et  plebi 

isdissuasisset  donativum  et  congiarium  periculaque  viris  in- 
lustribus  struxisset.  Quanto  suo  labore  perpetratum,  ne 
inrumperet  curiam,  ne  gentibus  externis  responsa  daret. 
Temporum  quoque  Claudianornm  obliqua  insectatione 
cuncta  eius   dominationis   flagitia  in   matrem  transtulit, 

aopublica  fortuna  extinctam  referens.  Namque  et  naufra- 
gium  narrabat,  quod  fortuitum  fuisse,  quis  adeo  liebes 
inveniretur,  ut  crederet  ?  aut  a  muliere  naufraga  missuni 
cum  telo  unum  qui  cohortis  et  classis  imperatoris  pcr- 
fringeret  ?  ergo  non  iam  Nero  cuius  inmanitas  omnium 

asquestus  anteibat,  sed  Seneca  adverso  rumore  erat  quod 
oratione  tali  confessionem  scripsisset. 

Boole  XT.,  38-U:   The  Burning  of  Rome. 

Sequitur  clades,  forte  an  dolo  principis  incertum  (nam  38 

utrumque  auctores   prodidere),  sed    omnibus   quae  huic 

30urbi  per  violentiam  ignium  acciderunt,  gravioratquc  atro- 

cior.     Initium  in  ea  parte  circi  ortum  quae  Palatino  Cae- 

lioque  montibus  contigua  est,  ubi  per  tabernas  quibus  id 


326  TACITVS 

mercimonium  inerat,  quo   flanima   alitur,  simul   coeptus 
ignis  et  statim  valiclns  ac  vento  citus  longitiidinem  circi 
coni'ipnit.      Neque  enim  domus  munimentis  saeptae  vel 
templa  muris  ciiicta  ant  quid  aliud  morae  interiacebat. 
Iinpetu  pervagatum  incendium  plana  primum,  deinde  ins 
edita  adsurgens  et  rursns  inferiora  populando,  anfceiit  re- 
media  velocitate  mali  et  obnoxia  urbe  avtis  itineribus  huc- 
que  et  illnc  flexisatqne  enormibus  vicis,  quails  vetus  Eoma 
fuit.     Ad  hoc  lameuta  paventium  feminarum,  fessa  aetate 
aut  rudis  pueritiae  quique  sibi,  quique  aliis  consulebant,  lo 
duni  trahunt  invalidos  aut  opperiuntur,  pars  mora,  pars 
festinans,  cuncta  impediebant..     Et  saepe,  dum  in  tergum 
respectant,  lateribus  aut  fronte  circumveniebantur  vel,  si 
in  proxima  evaserant,  illis  quoque  igni  conreptis,  etiam 
quae  longinqua  crediderant  in  eodem  casu  reperiebant.  is 
Postremo,  quid  vitarent,  quid  peterent  ambigui,  complere 
vias,  sterni  jser  agros  ;  quidam  amissis  omnibus  fortunis, 
diurni  quoque  victus  alii   caritate   suorum   quos  eripere 
nequiverant,    quamvis    patente    effugio    interiere.      Nee 
quisquam  defendere  audebat,  crebris  multorum  minis  re- 20 
stinguere  prohibentium  et  quia  alii  jjalam  facis  iaciebant 
atque  esse  sibi  auctorem  vociferabantur,  sive  ut  raptus 
licentius  exercerent  sen  iussu. 
39     Eo  in  temiaore  Nero  Antii  agens  non  ante  in  urbem 
regressus  est,  quam  domui  eius,  qua  Palatium  et  Maece-25 
natis  hortos  continuaverat,  ignis   propinquaret.      Neque 
tamen  sisti  potuit,  quin  et  Palatium  et  domus  et  cuncta 
circum  haurirentur.     Sed  solacium  populo  exturbato  ac 
profugo  campum  Martis  ac  monumenta  Agrippae,  hortos 
quin  etiam  sues  patefecit  et  subitaria  aedificia  exstruxitso 
quae  multitudinem  inopem  acciperent ;  subvectaque  uten- 
silia  ab  Ostia  et  propinquis  municipiis,  pretiumque  fru- 
mcnti  minutum  usque  ad  ternos  nummos.     Quae,  quam- 
quam    popularia,   in    inritum   cadebant,   quia    pervaserat 


TACITVS  337 

rumor  ipso  tempore  flagnintis  urbis  iiiisse  enm  domesti- 
cam  scaenam  et  cecinisse  Troianum  excidium,  praeseiitia 
mala  vetustis  cladibns  adsimulantem. 

Sexto  demum  die  apnd  imas  Esqnilias  finis  incendio40 

efactus,  proriitis  per  inmensum  aedificiis,  ut  coutiiiuae 
violentiae  campus  et  velut  vacuum  caelum  occurreret. 
Necdum  positus  metus  aut  redierat  plel)i  spes,  rursum 
grassatus  ignis  patulis  magis  urbis  locis,  eoque  strages 
hominum  minor  :   delubra  deum   et  portions  amoenitati 

lodicatae  latins  procidere.  Plusque  infamiae  id  incendinm 
habnit^  quia  praediis  Tigellini  Aemilianis  proruperat ;  vi- 
debaturque  Nero  condendae  urbis  novae  et  cognomento 
suo  adpellandae  gloriam  quaerere.  Quippe  in  regiones 
quattuordecim  Roma  dividitur  quarum  quattuor  integrae 

15  manebaut,  tres  solo  tenus  deiectae,  septem  reliquis  pauca 
tectorum  vestigia  supereraut,  lacera  et  semusta. 

Domuum  et  insularum  et  templorum  quae  amissa  sunt,  41 
numerum  inire  hand  promptnm  fuerit,  sed  vetustissima 
•  religione   quod   Servius  Tullius  Lunae   et  magna  ara  fa- 

aonumque  quae  praescnti  Herculi  Areas  Euander  sacraverat, 
aedesque  Statoris  lovis  vota  Romulo  Numaeque  regia  et 
delubrum  Vestae  cum  Penatibus  populi  Romani  exusta ; 
iam  opes  tot  victoriis  qnaesitae  ct  Graecarnm  artinm  de- 
cora, exim  monnmenta  ingeniorum  antiqua  et  incorrnpta, 

25  ut  quamvis  in  tanta  resurgentis  urbis  pulchritudine  multa 
seniores  mcminerint  quae  reparari  nequibant.  Fuere  qui 
adnotarent  xiii  Kal.  Sextilis  principium  incendii  liuius 
ortum,  quo  et  Senones  captam  urbem  inflammaverint. 
Alii  eo  usque  cura  progressi  sunt,  ut  totidem  annos  men- 

3osisque  et  dies  inter  utraque  incendia  numerent. 

Ceterum  Nero  usus  est  patriae  minis  exstruxitque  do- 42 
mum  in  qua  baud  proinde  gemmae  ct  auruni   miraculo 
essent,  solita  pridcm  et  luxu  vulgata  quam  arva  ct  stagna 
et  in  modum  solitudinum  hinc  silvae,  inde  aperta  spatia 


H2S  TACITVS 

et  prospectus,  nicagistris  et  machinatoribiis  Severe  et  Ce- 
lere,  quibus  ingenium  et  audacia  erat  etiam  quae  iiatura 
clenegavisset,  per  artem  temptare  et  viribns  principis  in- 
ludere.     Namque  ab  lacn  Averno  iiavigabilem  fossam  us- 
que ad  ostia  Tiberiiia  depressuros  promiserant,  squalentis 
litore  aut  per  moutis  adversos.     Neque  enim  aliud  umi- 
dum  gignendis  aquis  occurrit  quam  Pomptinae  paludes, 
cetera  abrupta  aut  arentia  ac,  si  perrumpi  possent,  intole- 
randus  labor  nee  satis  causae.     Nero  tamen,  ut  erat  in- 
credibilium  cupitor,  effodere  proxima  Averno  iuga  conisusio 
est  manentque  vestigia  inritae  spei. 
43      Ceterum  urbis  quae  domus  perierant  non,  ut  post  Gallica 
incendia,  nulla  distinctione  noc  passim  erecta,  sed  dimensis 
vicorum  ordinibus  et  latis  viarum  spatiis  coliibitaque  ao- 
difieiorum  altitudine  ac  patel'actis  areis  additisque  portici- 15 
bus  quae  frontem  insularum  protegerent.     Eas  porticus 
Nero  sua  pecunia  exstructurum  purgatasque  areas  domiiiis 
traditurum  i^ollicitus  est.     Addidit  praeniia  pro  cuiusque 
ordine  et  rei  familiaris   copiis,   finivitque  tempus,  intra 
quod  effectis  domibus  aut  insulis  apiscerentur.     Ruderi2o 
accipiendo    Ostiensis    paludes    destinabat,    iitique    naves 
quae   frumentum    Tiberi    subvectasseut,   onustae   rudere 
decurrerent,  aedificiaque  ipsa  certa  sui  parte  sine  trabibus 
saxo  Gabino  Albanove  solidarentur,  quod  is  lapis  ignibus 
impervius   est    nee    conmunione   parietum,   sed   propriis25 
quaeque  muris  ambirentur  ;  iam  aqua  privatorum  licentia 
intercepta  quo  largior  ct  pluribus  locis  in  publicum  flue- 
ret,  custodes  et  subsidia  reprimendis  ignibus  in  propatulo 
quisque  haberet.    Ea  ex  utilitate  accepta  decorem  quoque 
novae  urbi  adtulere.     Erant  tamen  qui  crederent,  veteremao 
illam  formam  salubritati  magis  conduxisse,  quoniam  an- 
gustiae  itinerum  et  altitude  tectorum  non  perinde  solis 
vapore  perrumpereutur  ;  at  nunc  patulam  latitudinem  et 
nulla  umbra  defensam  gravioi'c  aestu  ardescerc. 


TACIT  VS  329 

Et  haec  quidem  humauis  consiliis  providebantur.  Mox44 
petita  dis  piacnla  aditique  Sibyllae  libri  ex  quibus  siippli- 
catuni  Vnlcano  et  Cereri  Proserpinaeque  ac  propitiata 
Inno  per  matronas,  primum  in  Capitolio,  deinde  apud 
sproximum  mare,  unde  hausta  aqua  templum  et  simula- 
crnm  deae  perspersum  est ;  et  sellisternia  ac  pervigilia  cele- 
bravere  feminae  quibus  mariti  erant.  Sed  non  ope  hu- 
mana,  non  largitionibus  principis  aut  deum  placamentis 
decedebat  infamia,   quin  iussum  incendium  crederetur. 

10  Ergo  abolendo  rumori  Nero  subdidit  reos  et  quaesitissi- 
mis  poenis  adfecit  quos  per  flagitia  invisos  vulgus  Chri- 
stianos  adpellabat.  Auctor  nominis  eius  Christus  Tiberio 
impcritante  per  procuratorem  Pentium  Pilatum  supplicio 
adfectus  erat ;  repressaque  in  praesens  exitiabilis  super- 

15  stitio  rursum  erumpebat,  non  modo  per  ludaeam,  originem 
eius  mali,  sed  per  urbem  etiam,  quo  cuncta  undique  atrocia 
aut  pudenda  confluunt  celebranturque.  Igitur  primum 
conrepti  qui  fatebantur,  deinde  indicio  eorum  multitude 
ingens  baud  proinde  in  crimino  incendii  quam  odio  bu- 

aomani  generis  convicti  sunt.  Et  percuntibus  addita  ludi- 
bria,  ut  ferarum  tergis  contecti  laniatu  canum  interirent, 
multi  crucibus  adfixi  aut  flamma  usti,  aliique,  ubi  defecis- 
set  dies,  in  usura  nocturni  iuminis  urerentur.  Ilortos 
sues  el  spectaculo  Nero  obtulerat  et  circense  ludicrum 

asedebat,  liabitu  aurigae  permixtus  plebi  vel  curriculo  in- 
sistens.  Vndo  quamquam  adversus  sontis  et  novissima 
oxempla  meritos  miseratio  oriebatur,  tamquam  non  utili- 
tate  publica,  sed  in  sacvitiam  uuius  aljsumereutur. 


330  TACITVS 


Booh  II.,  SS :   Arminius. 

\  Reperio  apnd  scriptores  senatoresque  eorundem  tempo- 
rum  Adgaudestrii  principis  Chattorum  lectas  in  senatu 
litteras  quibus  mortem  Arminii  promittebat,  si  patrandae 
neci  venenum  mitteretur  ;  responsumque  esse  non  f  raude  5 
iieqiie  occultis,  sed  palam  et  armatum  poj)nlnm  Romanum 
hostis  suos  ulcisci.  Qua  gloria  aequabat  se  Tiberius 
priscis  imperatoribus  qui  venenum  in  Pyrrum  regem 
vetuerant  prodiderantque.  Ceterum  Arminius  absceden- 
tibus  Romanis  et  pulso  Maroboduo  regnum  adfectans  liber-  lo 
tatem  popularium  adversam  habuit,  petitusque  armis  cum 
varia  fortuna  certaret,  dolo  propinquorum  cecidit :  libe- 
rator hand  dubie  Germaniae  et  qui  non  primordia  populi 
Romani,  sicut  alii  reges  ducesque,  sed  florentissimum  im- 
perium  lacessierit,  proeliis  ambiguus,  bello  non  victus.  15 
Septem  et  triginta  annos  vitae,  duodecim  potentiae  ex- 
plevit,  caniturque  adhuc  barbaras  apud  gentis^  Graecorum 
annalibus  ignotus  qui  sua  tantum  mirantur,  Romanis 
hand  perinde  Celebris,  dum  vetera  extollimus,  recentium 
incuriosi.  20 


Book  III,  55 :  Social  Conditions  in  Rome. 

55  Dites  olim  familiae  nobilium  aut  claritudine  insignes 
studio  magnifioentiae  j)rolabebantur.  Nam  etiam  turn 
plcbem  socios  regna  colore  et  coli  licitum ;  ut  quisque 
opibus  domo  paratu  speciosus,  per  nomen  et  clientelas  in-  25 
lustrior  habebatur.  Postquam  caedibus  saevitum  et  mag- 
nitudo  famae  exitio  erat,  ceteri  ad  sapientiora  convertere. 
Sinuil  novi  homines  e  municipiis  et  coloniis  atque  etiam 


TACITVS  331 

pvovinciis  in  senatum  crebro  adsumjiti  domesticam  parsi- 
moniam  intulerunt  et,  quamquam  fortuna  vel  industria 
plerique  pecnniosam  ad  senectam  pervenirent,  mansit 
tamen  prior  animus.     Sed  praecipuus  adstricti  moris  anc- 

5  tor  Vespasianus  fuit,  antiquo  ipse  cultn  victiique.  Obse- 
quium  inde  in  principem  et  aemulandi  amor  validior  quam 
poena  ex  legibus  et  metus.  Nisi  forte  rebus  cunctis  inest 
quidam  velut  orbis,  ut  quern  ad  modum  temporum  vices, 
ita  morum  vertantur  ,  nee  omnia  apud  priores  meliora,  sed 

10  nostra  quoque  aetas  multa  laudis  et  artium  imitanda  pos- 
teris  tulit.  Verum  haec  nobis  in  maiores  certamina  ex 
honesto  maneant. 


Booh  XVI.,  16:  On  the  Character  oj  His  Own  Work. 

Etiam  si  bella  externa  et  obitas  pro  re  publica  mortis  16 

istanta  casuum  similitudine  memorarem,  meqne  ijisum  sa- 

tias  cepisset  aliorumque  taedium  exspectarem,   quamvis 

honestos  civium  exitus,  tristis  tamen  et  continuos  asper- 

nantium  :  at  nunc  patientia  servilis  tantumque  sanguinis 

domi  perditum  fatigant  animum  et  maestitia  restringunt. 

aoNcque  aliam  defensionem  ab  iis  quibus  ista  noscentur, 

exegerim  quam  ne  oderim  tam  scgniter  pereuntis.     Ira 

ilia  numinum  in  res  Eomanas  fuit  quam  non,  ut  in  cladi- 

bus  excrcituum  aut  captivitate  urbium,  semel  edito  tran- 

sire  licet.     Detur  hoc  inlustrium  virorum  posteritati,  ut 

25  quo  modo  exsequiis  a  promisca  sepultura  scparantur,  ita 

in  traditione  supremorum  accipiant  habeantque  propriam 

memoriam. 


PLINY  THE  YOUNGER 

C.  Plixius  Caecilius  Secuxdits,  nephew  and  adopted  son  of  the 
anthor  of  the  Xatitral  History,  Avas  born  at  Comnni  in  62  a.d.  His 
teachers  were  Quintilian  and  Nicetes  Sacerdos.  He  occnpied  the 
various  curule  ofBces,  reaching  the  consulship  in  100.  He  was  ap- 
pointed imperial  legate  for  the  province  of  Bithynia  about  112,  and 
seems  to  have  died  shortly  after. 

Though  a  man  of  great  wealth,  he  was  an  active  advocate  and  ac- 
counted one  of  the  leaders  of  the  Roman  bar. 

His  speeches  were  carefully  elaborated  for  publication,  and  he  also 
wrote  poetry;  but  of  his  writings  only  the  rauegj/ricitSjii  declamatory 
enlogj^  of  the  Emperor  Trajan,  and  his  Correspondence,  have  survived. 
It  is  upon  the  latter  that  his  fame  rests.  Tlie  letters,  furnishing  an 
accurate  reflex  of  the  intellectual  and  social  conditions  of  his  time, 
were  all  written  with  a  view  to  i)nblication.  They  are  full  of  autobi- 
ographical detail,  and  were  evidently  designed  to  set  off  the  author 
in  the  best  possible  light.  But  Pliny's  vanity  and  intense  yearning 
for  immortality  are  too  ingenuous  and  naive  to  be  offensive,  and  the 
reader  carries  away  the  impression  that  the  writer  must  have  been 
a  very  lovable  man,  endowed  with  a  fair  amount  of  talent  and  im- 
bued with  high  ideals  of  culture  and  virtue.  The  picture  which  he 
draws  of  contemporary  society  presents  a  welcome  contrast  to  the 
fulminations  of  Juvenal  and  the  pessimistic  views  of  his  intimate 
aiul  admired  friend,  Tacitus.  The  letters  to  Trajan,  together  with 
the  Emperor's  answers,  eighty  in  number,  form  an  independent  group, 
which  were  evidently  not  intended  for  publication.  The  letters  con- 
cerning the  Christians,  with  Trajan's  reply,  and  the  two  addressed  to 
Tacitus,  containing  the  vivid  description  of  au  eye-witness  of  the 
eruption  of  Vesuvius,  at  which  Pliny's  uncle  perished,  have  acquired 
a  special  celebrity. 


PLINY   THE    YOUNGER 


Booh  I.,  G :   To  Tacitus. — Hunting  and  Literatnre. 

Kidebis  et  licet  rideas.     Ego  illo  quern  nosti  apros  trisl 
et  quidem  piilcherrimos  cepi.    'Ipse  ?'  inqnis.    Ipse  ;  non 
tamen  ut  omnino  ab  inertia  mea  et  qniete  discederem.     Ad, 
retia  sedebam  :  crat  in  proximo  non  venabulum  aut  lancea, 

5sed  stilus  et  pugillares.     Meditabar  aliquid  enotabamque, 
ut,  si  manus  vacuas,  plenas  tamen  ceras  reportarem.    Non  3 
est  quod  contemnas  hoc  studendi  genus.     Mirum  est  ut 
animus  agitatione  motuque  corporis  excitetur.     lam  undi- 
que  silvae  et  solitudo  ipsumque  illud  silentium  quod  ve- 

lonationi  datur  magna  cogitationis  incitamenta  sunt.     Pro- 3 
iiide  cum  venabere,  licebit  auctore  me  ut  panarium  et 
lagunculam  sic  etiam   pugillaris  feras.      Expcrieris  non 
Dianam  magis  montibus  quam  Minervam  inerrare.     Vale. 


Book  IX.,  10:  To  Tacitus.— The  same. 

15     Cupio  praeceptis  tuis  parere,  sed  aprorum  tanta  penu- 1 
ria  est,  ut  Minervae  et  Dianae,  quas  ais  pariter  colendas, 
convenire  non  possit.     Itaque  Minervae  tantuni  servien- 2 
dum  est.  delicate  tamen,  ut  in  seccssu  et  aestate.     In  via 
plane  non  nulla  leviora  statimque  delenda  ea  garrulitatc 

20  qua  sermones  in  vehiculo  seruntur  extendi.     His  quaedam 


334  PLINY   THE   YOUNGER 

addidi  in  villa,  cam  aliud  non  liberet.  Itaqne  poemata 
quoque  crescnnt  quae  tii  inter  nemora  et  lucos  conmo- 
3  dissime  perfici  putas.  Oratiuuculam  unani  alteramve  re- 
tractavi ;  quamquam  id  genus  operis  inamabile,  inamoe- 
num  magisque  laboribus  ruris  quam  voluptatibus  simile.  5 
Vale. 

Booh  I.,  9 :  To  Fundanus. — Citij  and  Coinitry  Life. 

1  Mirum  est  qnam  singulis  diebus  in  uvbe  ratio  aut  con- 
stet  aut  constare  videatur,  pluribus  iunctisque  non  constet. 

2  Nam  si  quem  interroges  '  liodie  quid  egisti  ?'  respondeat  lo 
'officio  togae  virilis  interfui,  sponsalia  aut  nuptias  fre- 
quentavi,  ille  me  ad  signandum  testamentum,  ille  in  ad- 

3  vocatiouem,  ille  in  consilium  rogavit.'     Haec  quo  die  fe- 
ceris  necessaria,  eadem,  si  cotidie  fecisse  te  reputes,  inania 
videntur,  multo  magis  cum  secesseris.     Tunc  enim  subitis 
recordatio    'quot   dies    quam   frigidis    rebus    absumpsi  !' 

4  Quod  evenit  mihi,  postquam  in  Laurentino  meo  aut  lego 
aliquid  aut  scribo  aut  etiam  corpori  vaco,  cuius  fulturis 

5  animus  sustinetur.     Nihil  audio  quod  audisse,  nihil  dico 
quod  dixisse  paeniteat :  nemo  apud  me  quemquam  sini-  20 
stris   sermonibus   carjjit,  neminem  ij)se  reprehendo,  nisi 
tamen  me,  cum  parum  conmode  scribo  ;  nulla  spe,  nuUo 
timore  sollicitor,  nullis  rumoribus  inquietor,  mecum  tan- 

6  tum  et  cum  libellis  loquor.     0  rectam  sinceramque  vitam, 

o  dulce  otium  honestumque  ac  paene  omni  negotio  pul-25 
chrius  !      O  mare,  o  litus,  verum  secretumque  yLovatlov, 

7  quam  multa  invenitis,  quam  multa  dictatis  !  Proinde  ta 
quoque  strepitum  istum  inanemque  discursum  et  multum 
ineptos  labores,  ut  primum  fuerit  occasio,  relinque  teque 

Sstudiis  vel  otio  trade.     Satius  est  enim,  ut  Atilius  nosterso 
eruditissime  simul  et  facetissime  dixit,  otiosum  esse  quam 
niliil  ao-ere.     Vale. 


PLINY   THE   YOUNGEE  335 

Booh  I.,  10:  To  xittius  Clemens. — Euphrates  the 
Ph  ilosojjher. 

Si  quaudo  urbs  nostra  liberalibus  stndiis  floruit,  nunc  1 
maximc  floret.     Multa  claraque  exempla  sunt ;  sufiiceret  3 

5unum,  Euphrates  philosophus.  Ilunc  ego  in  Syria,  cum 
adulescentulus  militarem,  penitus  et  domi  inspexi  aniari- 
que  ab  eo  laboravi,  etsi  non  erat  laborandum.  Est  enim 
obvius  et  expositus  pleuusque  humanitate  quam  praecipit. 
Atque  utinam  sic  ipse  quam  spem  tunc  ille  de  me  concepitS 

10  impleverim,  ut  ille  multum  virtutibus  suis  addidit !  aut 
ego  nunc  illas  magis  miror,  quia  magis  intellego.     Quani- 
quam  ne  nunc  quidem  satis  intellego.     Vt  enim  de  pic- 4 
tore  scalptore  fictore  nisi  artifex  iudicare,  ita  nisi  sapiens 
uou  potest  perspicere  sapientem.     Quantum  tamen  milii  5 

i5cernere  datur,  multa  in  Euplirate  sic  eminent  et  elucent, 
ut  mediocriter  quoque  doctos  advertant  et  adficiant.  Di- 
sputat  subtilitergravitcr  ornate,  frequenter  etiam  Platoni- 
cam  illam  sublimitatcm  et  latitudinem  effingit.  Scrmo 
est  copiosus  et  varius,  dulcis  in  primis,  et  qui  repugnautis 

20  quoque  ducat  impellat.     Ad  lioc  proceritas  corporis,  deco-  6 
ra  facies,  demissus  capillus,  ingens  et  cana  barba  ;  quae 
licet  fortuita  et  inania  putentur,  illi  tamen  plurimum  vene- 
rationis  adquirunt.     NuUus  horror  in  cultu,  nulla  tristitia,  7 
multum  severitatis  ;  reverearis  occursum,  non  reformides. 

25  Vitae  sanctitas  summa,  comitas  par  ;  insectatur  vitia,  non 
homines,  nee  castigat  errantes  sed    emendat.      Sequaris 
monentem  adtentus  et  pendens  et  persuader!  tibi,  etiam 
cum  persuaserit,  cupias.     lam  vero  liberi  tres,  duo  marcs  8 
quos  diligentissime  instituit.     Socer  Pompcius  lulianus, 

30  cum  cetera  vita  tum  vcl  hoc  uno  magnus  et  elarus,  quod 
ipse  provinciae  princeps,  inter  altissimas  conditiones,  gene- 
rum  non  honoribus  principem  sed  sapientia  elegit.    Quam- 9 


33G  PLINY    THE    YOUNGEE 

qnam  quid  ego  plura  de  viro  quo  mihi  frui  non  licet  ?  an 
ut  magis  angar  quod  iion  licet  ?  Nam  distringor  officio 
ut  maximo,  sic  molestissimo.  Sedeo  pro  tribunali,  subnoto 
libellos,  couficio  tabulas,  scribo  plurimas  sed  iulitteratissi- 

10  mas  litteras.     Soleo  iiou  nnmquam  (nam  id  ipsum  qnandos 
contingit  !)  de  his  occupationibus  apud  Eupliraten  qneri. 
Ille  me  consolatur,  adfirmat  etiam  esse  banc  philosopbiac 
et  quidem  pulcberrimam  partem,  agere  negotinm  publi- 
cum, cognoscere,  iudicare,  promere  et  exercere  iustitiam, 

11  quaeque  ipsi  doceant  in  nsu  habere.    Mihi  tamen  hoc  unum  lo 
non  persuadet,  satius  esse  ista  facere  quani  cum  illo  dies 
totos  audiendo  discendoque  consumere.     Quo  magis  te, 
cui  vacat,  hortor,  cum  in  urbem  proxime  veneris  (venias 
autem  obhoc  maturius),  illi  te  expoliendumlimandumque 

ispermittas.     Neque  enim  ego,  ut  multi,  invideo  aliis  bono  15 
quo  ipse  careo,  sed  contra  sensum  quendam  voluptatemque 
percipio,  si  ea  quae  mihi  denegantur  amicis  video  supe- 
resse.     Yale. 


Booh  III.,  5 :  To  Baehms  Macer. — The  Writings  of 

Pliny  the  Elder.  20 

1      Pergratum  est  mihi  quod  tam  diligenter  libros  avunculi 
mei  lectitas,  ut  habere  omnis  velis  quaerasque  qui  sint 

2omnes.     Eungar  indicis   partibus   atque  etiam  quo   sint 
ordine  scripti  notum  tibi  faciam  :  est  enim  haec  quoque 

3studiosis  non  iniucunda  cognitio.      '  De  iaculatione  eque-25 
stri  unus,'  hunc,  cum  praefectus  alae  militaret,  pari  in- 
geuio  curaque  composuit.    '  De  vita  Pomponi  Secundi  duo,' 
a  quo  singulariter  amatus  hoc  memoriae  amici  quasi  de- 

4bitum   munus   exsolvit.     'Bellorum   Germaniae  viginti,' 
quibus  omnia  quae  cum  Germanis  gessimus  bella  conlegit.  30 
Incohavit,  cum  in  Germania  militaret,  somnio  monitus ; 


PLINY    THE    YOUNCIER  337 

adstitit  ei  quiesccnti  Drusi  Ncronis  effigies,  qui  Gcrmaniae 
latissime  victor  ibi  periit,  conmendabat  memoriam  siiam 
orabatque  ut  se  ab  iniuria  oblivionis  adsereret.      '  Studiosi  5 
tres/ in  sex  voliiinina  propter  amplitudinem  divisi  quibus 

5oratorem  ab  incuuabulis  institnit  et  perficit.     'Dubii  ser- 
monis  octo/  scripsit  sub  Nerone  novissimis  annis,  cum 
omne  studiornm  genus  paulo  liberius  et  erectius  periculo- 
sum  servitus  fecisset.     '  A  fine  Aufidi  Bassi  triginta  unus.'  6 
'Naturae   historiarum   triginta   septem,'  opus   diffusum, 

loeruditum,  nee  minus  varium  quani  ipsa  iiatura.     Miraris7 
quod  tot  volumina  multaque  in  his  tarn  scrupulosa  homo 
occupatus  absolverit.      Magis  miraberis,  si  scieris   ilium 
aliquamdiu  causas  actitasse,  decessisse  anno  sexto  et  quin- 
quageusimo,   medium   tempus   distentum   impeditumque 

15  qua  officiis  maximis,  qua  amicitia  principum  egisse.     Sed8 
eratacre  ingenium,  incredibile  studium,  summa  vigilantia. 
Lucubrare  Vulcanalibus  incipiebat,  non  auspicandi  causa 
sed  studendi,  statim  a  uocte  multa,  hieme  vero  ab  hora 
septima,  vel  cum  tardissime,  octava,  saepe  sexta.     Erat 

20  sane  somni  paratissimi,  non  numquam  etiam  inter  ipsa 
studia  instantis  et  deserentis.     Ante  luceni  ibat  ad  Vespa-9 
sianum  imperatorem  (nam  ille  quoque  noctibus  utebatur), 
inde  ad  delegatum  sibi  officium.     Reversus  donium,  quod 
relicum  temporis,  studiis   reddebat.     Post  cibum   saepe  10 

25quem  interdiu  levem  et  facilem  veterum  more  sumebat, 
aestate,  si  quid  otii,  iacebat  in  sole,  liber  legebatur,  adno- 
tabat  excerpebatque.  Nihil  enim  legit  quod  non  excerpe- 
rct ;  dicere  etiam  solebat  nullum  esse  librum  tam  malum 
ut  non  aliqua   parte   prodesset.     Post   solem   plerumquell 

3ofrigida   lavabatur,  deinde    gustabat    dorniiebatque    mini- 
mum, mox    quasi    alio    die    studebat    in    cenae   tempus. 
Super  banc  liber  legebatur,  adnotabatur  et  quidem  cur- 
sim.     Memiui  qucmdam  ex  amicis,  cum  lector  quaedam  13 
perperam  pronuntiasset,  revocasse  et  repeti  coegisse,  huic 


338  PLINY   THE   YOUNGER 

avunculum   menm    dixisse   '  intellexeras    nempe  ?'    cnm 
ille  adnuisset,  'cur  ergo  revocabas  ?  decern  amplius  ver- 

13SUS  hac  tua  iuterpellatione  perdidimus.'  Tanta  erat  par- 
siniouia  temiDoris.  Surgebat  aestate  a  cena  luce,  hieme 
intra  priniam   iioctis   et  tamquam  aliqua   lege  cogeute.  5 

14  Haec  inter  medios  labores  urbisqne  f remitum.  In  secessu 
solum  balinei  tempus  studiis  eximebatur;  cum  dico  ba- 
linei,  de  interioribus  loquor,  nam  dum  destringitur  ter- 

ISgiturque,  audiebat  aliquid  aut  dictabat.     In  itinere  quasi 
solutus  ceteris  curis  huic  uni  vacabat,  ad  latus  notariusio 
cum  libro  et  pugillaribus   cuius   manus  hieme   manicis 
muniebantur,  ut  ne  caeli  quidem  asperitas  ullum  studiis 
tempus  eriperet,  qua  ex  causa  Romae  quoque  sella  vehe- 

16  batur.  Repeto  me  conreptum  ab  eo  cur  ambularem  :  '  po- 
teras/ inquit,  "^has  horas  non  perdere,'  nam  perire  omnei5 

17  tempus  arbitrabatur  quod  studiis  non  impenderetur.  Hac 
intentione  tot  ista  volumina  peregit  electorumque  com- 
mentarios  centum  sexaginta  raihi  reliquit,  opisthographos 
quidem  et  minutissime  scriptos,  qua  ratione  multiplicatur 
liic  numerus.  Referebat  ipse  potuisse  se,  cum  procuraretao 
in  Hispania,  vendere  hos  commentarios  Largio  Licino 
quadringentis  milibus  nummum  et  tunc  aliquauto  pau- 

ISciores  erant.     Nonne   videtur  tibi   recordanti   quantum 
legerit,  quantum  scripserit,  nee   in  officiis   ullis   nee   in 
amicitia  princij^is  fuisse,  rursus,  cum  audis  quid  studiis  25 
laboris  impenderit,  nee  scripsisse  satis  nee  legisse  ?  quid 
est  enim  quod  non  aut  illae  occupationes  impedire  aut 

19  haec  instantia  non   possit  efficere  ?  itaque  soleo   ridere, 
cum  me  quidam  studiosum  vocant,  qui,  si  comparer  illi, 
sum  desidiosissimus.      Ego  autem  tantum  quem  partimso 
publica,  partim  amicorum    officia    distringunt  ?  quis    ex 
istis  qui  tota  vita  litteris  adsident  conlatus  illi  non  quasi 

20  somno  et  inertiae  deditus  erubescat  ?  extendi  epistulam, 
cum  hoc  solum  quod  requirebas  scribere  destinassem  quos 


PLINY    THE    YOUNGER  339 

libros  reliquisset ;  confido  tameii  haec  quoqiie  tibi  iion 
minus  grata  quam  ipsos  libros  futura  quae  te  non  tantuni 
ad  legendos  eos,  verum  etiam  ad  simile  aliqiiid  elaboran- 
dum  possunt  aemulationis  stimiilis  excitare.     Yale. 


5     Book  III.,  7:    To  Caninius  Rufus. — Death  of  Silius 
Italiais,  the  Poet  {abovt  101  A.D.). 

Modo  nuntiatus  est  Silius  Italicus  in  Neapolitano  suoi 
inedia  finisse  vitam.  Causa  mortis  valetudo.  Erat  illi3 
natus  insanabilis  claviis  cuius  taedio  ad  mortem  inrevoca- 

10  bill  constantia  decucurrit,  usque  ad  supremum  diem  bea- 
tus  et  felix,  nisi  quod  minorem  ex  liberis  duobus  amisit, 
sed  maiorem  melioremque  florentem  atque  etiam  consnla- 
rem  reliquit.     Laeserat  famam  suam  sub  Neroue,  crede-  3 
batur  sjjonte  accusasse,  sed  in  Yitelli  amicitia  sapienter 

15  se  et  comiter  gesserat,  ex  proconsulatu  Asiae  gloriam  re- 
portaverat,  maculam  veteris  industriae  laudabili  otio  ab- 
luerat.     Fuit  inter  principes  civitatis  sine  potentia,  sine  4 
invidia ;    salutabatur,   colebatur,   multumque    in   lectulo 
iacens  cubiculo  semper  non  ex  fortuna  frequenti  doctis- 

2osimis  sermonibus  dies  transigebat,  cum  a  scribendo  vaca- 
ret.     Scribebat  carmina  maiore  cura  quam  ingenio,  non  5 
numquam  indicia  homiuum  recitationibus  experiebatur. 
Novissime  ita  suadentibus  annis  ab  urbe  secessit,  seque  in  o 
Campania  tenuit   ac  ne  adventu  quidem  iiovi  principis 

25  inde  conmotus  est.     Magna  Caesaris  laus   sub  quo  hoc  7 
liberum  fuit,  magna  illius  qui  hac  libertate  ausus  est  uti. 
Erat  (piXvKoXoQ  usque  ad  emacitatis  reprehensionem.     Pluris  8 
isdem  in  locis  villas  possidebat  adamatisque  novis  priores 
neglegebat.      Multum  ubique  librorum,  multum  statua- 

30  rum,  multum  imaginum  quas  non  habebat,  modo  verum 
etiam  venerabatur,  Yergilii  ante  omnis  cuius  natalem  re- 


340  PLINY    THE    YOUNGER 

ligiosius  qnam  smnn  celebrabat,  Neaj)oli  maxirno,  iibi  mo- 
gnimeutum  eiiis  adire  iit  templum  solebat.  In  hac  tran- 
quillitate  annum  quintum  et  septuagensimum  excessit, 
delicato  magis  corpore  quam  iufirmo  ;  ntque  novissimus  a 
Nerone  factus  est  consul,  ita  postremus  ex  omnibus  quoss 

10  Nero  consules  fecerat  decessit.  Illud  etiam  notabile,  ulti- 
mus  ex  Neronianis  consularibus  obiit  quo  consule  Nero 
periit.     Quod  me  recordantem  fragilitatis  humanae  mise- 

11  ratio  subit.     Quid  enim  tam  circumcisum,  tarn  breve  quam 
liomiuis  vita  lougissima  ?  an  non  videtur  tibi  Nero  modo  lo 
modo  f  uisse  ?  cum  interim  ex  iis  qui  sub  illo  gesserant  con- 

12  sulatum  nemo  iam  superest.  Quamquam  quid  hoc  miror  ? 
nuper  L.  Piso,  pater  Pisonis  illius  qui  a  Valeric  Festo  per 
summum  facinus  in  Africa  occisus  est,  dicere  solebat  ne- 
minem  se  videre  in  senatu  quern  consul  ipse  sententiam  is 

13  rogavisset.  Tam  angustis  terminis  tantae  multitudinis 
vivacitas  ipsa  concluditur,  ut  mihi  non  venia  solum  dignae, 
verum  etiam  laude  videantur  illae  regiae  lacrimae.  Nam 
ferunt  Xerxen,  cum  inmensum  exercitum  oculis  obisset, 
inlacrimasse,  quod  tot  milibus  tam  brevis  inmineret  oc-20 

14  casus.     Sed  tanto  magis  hoc,  quidquid  est  temporis  futilis 
et  caduci,  si  non  datur  factis  (nam  horum  materia  in  aliena 
manu),  certe  studiis  proferamus  et,  quatenus  nobis  dene- 
gatur  diu  vivere,  relinquamus  aliquid  quo  nos  vixisse  te- 
la stemur.     Scio  te  stimulis  non  egere,  me  tamen  tui  caritas  25 

evocat  ut  curreutem  quoque  instigem,  sicut  tn  soles  me. 
'AyaBi)  0  iptc,  cum  invicem  se  mutuis  exhortationibus 
amici  ad  aniorem  iumortalitatis  exacuunt.     Vale. 


Book  111.,  10 :   To  Metilius  Nepos. — Arria's  Herois7n. 

1  Adnotasse  videor  facta  dictaque  virorum  feminarumqueso 

2  alia  clariora  esse,  alia  maiora.     Confirmata  est  opiuio  mea 


PLINY    THE    YOUNGER  341 

hesterno  Fanniae  sermone.  Neptis  haec  Arriae  illius  quae 
inarito  et  solacium  mortis  et  exemplum  fuit.  Multa  refe- 
rebat  aviae  suae  non  minora  hoc  sed  obscuriora,  quae  tibi 
existimo  tarn  mirabilia  legenti  fore  quani  mihi  audienti 
5fuerunt.  Aegrotabat  Caeciua  Paetus,  maritus  eius,  aegro-3 
tabat  et  filius,  uterque  mortifere,  ut  videbatur  ;  filius  de- 
cessit  eximia  pulcliritudine,  pari  verecnndia  et  parentibus 
non  minus  ob  alia  earns  quam  quod  filius  erat.  Huic  ilia  4 
ita  funus  paravit,  ita  duxit  exequias  ut  ignoraret  maritus. 

10  Quin  immo,  quotiens  cul^iculum  eius  intraret^,  vivere  filiura 
atque  etiam  conmodiorcm  esse  simulabat  ac  persaepe  in- 
terroganti   quid  agcret  puer  respondebat  '  bene  quievit, 
libenter  cibum  sumpsit.'     Deinde,  cum  din  cobibitae  la- 5 
crimae  vincerent  prorumperentque,  egrediebatur.     Tunc 

15  se  dolori  dabat.     8atiata  siccis  oculis  composito  vultu  re- 
dibat,  tamquam  orbitatem  foris  reliquisset.     PraeclarumG 
quidem  illud  eiusdem,  ferrum  stringere,  perfodere  pectus, 
extrahere  pugionem,  porrigere  marito,  addere  vocem  in- 
mortalem   ac   paene    divinam    '  Paete,  non   dolet/      Sed 

20  tamen  ista  facienti,  ista  dicenti  gloria  et  aeternitas  ante 
oculos  erant,  quo  mains  est  sine  praemio  acteruitatis,  sine 
praemio   gloriae  abdere   lacrimas,  operire   luctum,  amis- 
soque  filio  matrem  adhuc  agere.     Scribonianus  arma  in? 
Illyrico  contra  Clandium  moverat ;  fuerat  Paetiis  in  par- 

25  tibus   et   occiso   Scriboniano   Romam   tralicbatur.      EnitS 
asceusurus  navem,  Arria  milites  orabat  ut  siniid  inijione- 
retur.     '  Nempe  enim/inquit,  '  daturi  estis  consulari  viro 
scrvulos  aliquos  quorum  c  manu  cibum  capiat,  a  quibus 
vestiatur,  a  quibus  calcietur  ;  omnia  sola  praestabo.'    Non 

3oimpetravit.     Conduxit  piscatoriam    nauculam    ingcnsqueO 
navigium  minimo  secuta  est.    Eadem  apud  Clandium  uxori 
Scribouiani,  cum  ilia  profiteretur  indicium,  'ego,'  inquit, 
'  te  audiam,  cuius  in  greniio  Scribonianus  occisus  est,  et 
vivis  ?'  ex  quo  manifestuni  est  ei  consilium  pulcherrimae 


342  PLINY    THE    YOUNGER 

10  mortis  non  subitum  f  uisse.  Quin  etiam,  cum  Thrasea,  ge- 
ner  eius,  deprecaretur  ne  mori  pergeret  interque  alia  dixis- 
set,  *vis  ergo  liliam  tuam,  si  milii  pereundum  fuerit,  mori 
mecum  T  respondit,  'si  tarn  diu  tantaque  concordia  vixerit 

11  tecum  quam  ego  cum  Paeto,  volo/    Auxerat  hoc  response  5 
curam  suorum,  adteutius  custodiebatur  ;  sensit  et  '  nihil 
agitis/  inquit,  '  potestis  enim  efficere  ut  male  moriar,  ut 

ISnou  moriar  non  potestis.'     Dum  haec  dicit,  exiluit  cathe- 
dra adversoque  parieti  caput  ingenti  impetu  impegit  et 
conruit.    Focilata  '  dixeram/  inquit,  '  vobis  inventuram  me  10 
quamlibet  durara  ad  mortem  viam,  si  vos  facilem  negas- 

ISsetis/     Videnturne  haec  tibi  maiora  illo,  'Paete,  non  do- 
let/  ad  quod  per  haec  perventum  est  ?  cum  interim  illud 
quidem  ingens  fama^  haec  nulla  circumfert.     Vnde  con- 
ligitur  quod  initio  dixi^  alia  esse  clariora,  alia  maiora.  15 
Vale. 

Booh  III.,  21:  To  Cornelius  Priscus. — Death  of  ihc  Poet 
Ilartial  (about  102  a. B.). 

1  Audio  Valerium  Martialem  decessisse  et  moleste  fero. 
Erat  homo  ingeniosus  acutus   acer  et  qui  plurimum  in  20 
scribendo  et  salis  haberet  et  fellis  nee  candoris  minus. 

2  Prosecutus  eram  viatico  secedentem;  dederam  hoc  amici- 
tiae,  dederam   etiam  versiculis  quos   de  me  composuit. 

3  Fuit  moris   antiqui   eos   qui   vel   singulorum   laudes  vel 
urbium  scripserant   aut   honoribus   aut   pecunia  ornare;25 
nostris  vero  temporibus  ut  alia  speciosa  et  egregia,  ita  hoc 
in  primis  exolevit.     Nam  postquam  desiimus  facere  lau- 

4danda,  laudari  quoque  ineptum  putamus.  Quaeris  qui 
sint  versiculi  quibus  gratiam  rettuli  ?  remitterem  te  ad 
ipsum  volumen,  nisi  quosdam  tenerem :  tu,  si.  placuerintso 

5  hi,  ceteros  in  libro  requires.  Adloquitnr  Musam,  mandat 
ut  domum  meam  Esquilis  quaerat.  adeat  reverenter  : 


PLINY    TUE    YOUNGER  343 

Setl  lie  temjDore  non  tuo  disertam 
Pulses  ebria  ianuam  videto  : 
Totos  dat  tetricae  dies  Minervae, 
Dum  centum  studet  auribus  virorum 
6  Hoc  quod  saecula  posterique  possint 

Arpinis  quoque  comparare  chartis. 
Seras  tutior  ibis  ad  lucernas  : 
Haec  hora  est  tua,  cum  furit  Lyaeus, 
Cum  regnat  rosa,  cum  madent  capilli : 
10  Tunc  me  vel  rigidi  legant  Catones. 

Meritone  eum  qui  haec  de  me  scripsit  et  tunc  dimisi  ami-  6 
cissime  et  nunc  ut  amicissimum  defunctum  esse  doleo  ? 
dedit  enim  miiii  quantum  maximum  potuit..  daturus  am- 
plius,  si  potuisset.  Tametsi  quid  homini  potest  dari  mains 
15  quam  gloria  et  laus  et  aeternitas  ?  '  at  non  erunt  aeterna 
quae  scripsit.'  Non  erunt  fortasse,  ille  tamen  scri^isit  tam- 
quam  essent  futnra.     Vale. 

Book  v.,  10  {11):  To  Suetonius  Traiiqui/lus. 

Libera  tandem  licndecasyllaborum   meorum  fidem  quil 
2oscripta   tua    conmunibus    amicis   spoponderunt.      Adpel- 
lantur   cotidie  et  flagitantur  ac   iam  periculum  est,  ne 
cogantur  ad  exhibendum   formulam   accipere.      Sum   ct  3 
ipse  in  edendo  haesitator,  tu  tamen  meam  quoque  cuncta- 
tionem  tarditatcmque  vicisti.      Proinde  ant  rumpe  iam 
25  moras  aut  cave  no  eosdem  istos  libellos  quos  tibi  hendeca- 
syllabi  nostri  blanditiis  elicere  non  possunt,  convicio  sca- 
zontes  extorqueant.     Perfectum  opus   absolutumque   est  3 
nee  iam  splendescit  lima  sed  adteritur.     Patere  me  videre 
titulum  tuum,  patere  audire  describi  legi  venire  volumina 
3oTranquilli  mci.     Aecjuum  est  nos  in  amore  tarn  mutuo 
eandem  percipere  ex  te  voluptatem,  qua  tu  perfrueris  ex 
nobis.     Vale. 


344  PLINY    THE    YOUNGER 

Book  VI. y  15  :  To  Romanus. — An  Anecdote. 

1  Mirificae  rei  non  interf  uisti ;  ne  ego  qnidem,  sed  me  re- 
cens  fabula  excepit.  Passennus  Paullus,  splendidus  eqnes 
Romanus  et  iu  primis  eruditus,  scribit  elegos.  Gentili- 
cinm  hoc  illi,  est  enim  municeps  Properti  atqne  etinms 

2  inter  maiores  suos  Propertinni  numerat.  Is  cnm  recitaret, 
ita  coepit  dicere  '  Prisce,  iubes.'  Ad  hoc  lavolenus  Pri- 
sons (aderat  enim,  nt  Panllo  amicissirans),  'ego  vero  non 

3iubeo.'  Cogita  qni  risns  hominnm,  qui  ioci.  Est  omnino 
Prisons  dnbiae  sanitatis,  interest  tamen  ofticiis,  adhibctnrio 
consiliis  atqne  etiam  ins  civile  pnblice  respondet,  quo 
magis  qnod  tnnc  fecit  et  ridicnlnm  et  notabile  fnit.  In- 
terim Panllo  aliena  deliratio  aliqnantnm  frigoris  adtnlit. 
Tarn  sollicite  recitatnris  jirovidendnm  est  non  solum  ut 
sint  ipsi  sani,  verum  etiam  nt  sanos  adhibeant.     A^ale.        is 


Book  VI.,  16:   To  Tacitus.— Death  of  Pliny  tlie  Elder  at 
the  Eruption  of  Vesuviics  {79  A.D.). 

1  Petis  ut  tibi  avnncnli  mei  exitum  scribam,  quo  verins 
tradere  posteris  possis.  Gratias  ago,  nam  video  morti 
eius,  si  celebretur  a  te,  inmortalem  gloriam  esse  proposi-20 

2  tarn.  Quamvis  enim  puleherrimarnm  clade  terrarum,  ut 
populi,.  ut  nrbes,  memorabili  casn  quasi  semjoer  victurns 
occiderit,  quamvis  ipse  plurima  opera  et  mansura  condi- 
derit;  multnm  tamen  pcrpetnitati  eius  scrij^torum  tuornm 

Saeternitas  addet.     Eqnidem  beatos  pnto  quibus  deorum25 
munere  datum  est  ant  facere  scribenda  ant  scribere  le- 
genda,   beatissimos  vero  quibus   utrumque.      Horum   iu 
numero  avunculus  mens  et  snis  libris  et  tnis  erit.     Quo 

41ibeutius  suscipio,   deposco   etiam  quod  iniungis.      Erat 


PLINY    THE    YOUNGER  345 

Miseni   classemque   imperio   2')racscns   regebat.      Nonum 
Kal.  Septembris,  bora  fere  septima,  mater  mea  indicat  ei 
adparere  niibein  innsitata  et  magiiitudine  ct  specie.     Vsuss 
ille  sole,  mox  frigida,  gustaverat  iacens  studebatque  ;  po- 

5  scit  soleas,  ascendit  locum  ex  quo  maxime  miraculum  ilhul 
conspici  poterat.  Nubes,  incertum  procul  intuentibus  ex 
quo  monte  (Vesuvium  fnisse  postea  cognitum  est),  orie- 
batur,  cuius  similitudiuem  et  formam  non  alia  magis  arbor 
quam  pinus   exprcsscrit.      Nam   longissimo  velut  trunco6 

loelata  in  altum  quibusdam  ramis  diffundebatur,  credo,  quia 
recenti  spiritu  evecta,  dein  senescente  eo  destituta  aut 
etiam  pondere  suo  victa  in  latitudinem  vanescebat;  Candida 
interdum,  interdum  sordida  et  maculosa,  prout  tcrram 
cineremve  sustulerat.      Magnum  propiusque  noscendum,  7 

15  ut  cruditissimo  viro,   visum.     lubct   Liburnicam  aptari ; 
milii,  si  venire  una  vellem.  facit  copiam.    Respondi  stndere 
me  malle  et  forte  ipse  quod  scriberem  dederat.     Egredie-8 
batur  domo,  accipit  codicillos  Rectinae   Tasci  inminenti 
periculo  exterritae  (nam  villa  eius  subiacebat,  nee   ulla 

20  nisi  navibus  fuga) ;  ut  se  tanto  discrimini  eriperet  orabat. 
Vertit  ille  consilium  et  quod  studioso  animo  incobaveratg 
obit  maximo.     Deducit  quadriremes,  ascendit  ipse,  non 
Rectinae  modo  sed  multis  (erat  enim  frequens  amoenitas 
orae)  laturus  auxilium.     Properat  illuc  unde  alii  fugiunt,  10 

25rectumque  cursum,  recta  gubernacula  in  periculum  tenet, 
adco  solutus  metu  ut  omnis  illius  mali  motus,  omnis  figu- 
ras,  ut  deprenderat   oculis,   dictaret  enotaretque.      lam  11 
navibus  cinis  incidebat,  quo  propius  accederent,  calidior 
et  densior,  iam  pumices  etiam  nigrique  et  ambusti  et  fracti 

soigne  lapides,  iam  vadum  subitum  ruinaque  mentis  litora 
obstantia.     Cunctatus  paulum  an  retro  flecteret,  mox  gu- 
bernatori  ut  ita  faceret  monenti  'fortes,'  inquit,  '  fortuna 
iuvat :  Pomponianum  pete.'    Stabiis  erat,  diremptus  sinu  12 
medio,  nam  sensim  circumactis  curvatisque  litoribus  marc 


346  PLINY    THE    YOUNGER 

infuuditur.  Ibi,  qnamquam  nondum  periculo  adpropin- 
quante,  conspicuo  tamen,  et  cum  cresceret,  proximo,  sar- 
cinas  contulerat  in  navis,  certus  fugae,  si  oontrarius  ventus 
resedisset,  quo  tunc  avunculus  mens  secundissimo  in- 
vectus  complectitur  trepidantem,  consolatur,  hortatur,  5 
utque  timorem  eius  sua  securitate  leniret,  deferri  in  bali- 
neum  iubet.    Lotus  accubat,  cenat  aut  hilaris  aut,  quod  est 

ISaeque  magnum,  similis  hilari.  Interim  e  Vesuvio  monte 
pluribus  in  locis  latissiraae  flammae  altaque  incendia  re- 
lucebant  quorum  f ulgor  et  claritas  tenebris  noctis  excita- 10 
batur.  Hie  agrestium  trepidatione  ignis  relictos  desertas- 
que  villas  per  solitudinem  ardere  in  remedium  formidinis 
dictitabat.  Tum  se  quieti  dedit  et  quievit  verissimo  qui- 
dem  somno.  Nam  meatus  animae  qui  illi  propter  ampli- 
tudinem  corporis  gravior  et  souantior  erat,  ab  iis  qui  limini  15 

14  obversabantur  audiebatur.  Sed  area  ex  qua  diaeta  adibatur 
ita  iam  cinere  mixtisque  pumicibus  oppleta  surrexerat  ut, 
si  lougior  in  cubiculo  mora,  exitus  negaretur.  Excitatus 
procedit  seque  Pomponiano  ceterisque  qui  pervigilaverant 

ISreddit.     In  conmune  consultant,  intra  tecta  subsistantao 
an  in  aperto  vagentur.    Nam  crebris  vastisque  tremoribus 
tecta  nutabant  et  quasi  emota  sedibus  suis  nunc  hue,  nunc 

iCilluc  abire  aut  referri  videbantur.     Sub  dio  rursus  quam- 
quam  levium  exesorumque  pumicum  casus  metuebatur, 
quod  tamen  periculorum  coulatio  elegit.     Et  apud  ilium  25 
quidem  ratio  rationem,  apud  alios  timorem  timor  vicit. 
Cervicalia  capitibus  imposita  linteis  constringunt,  id  mu- 

ITnimentum  adversus  incidentia  fuit.     Iam  dies  alibi,  illic 
nox   omnibus  noctibus  nigrior  densiorque,  quam  tamen 
faces  multae  variaque  lumina  solabantur.     Placuit  egrediao 
in  litus  et  ex  proximo  adspicere  ecquid  iam  mare  admitte- 

18  ret,  quod  adhuc  vastum  et  adversum  permanebat.  Ibi 
super  abioctum  linteum  recubans  semel  adque  iterum  frigi- 
dam  aquam  poposcit  lia:nsitque.     Deiudc  llammae  flam- 


PLINY    TPIE    YOUNGER  347 

marumque  praenuntins  odor  sulpuris  alios  in  fngam  ver- 
tuut,  excitant  ilium.     Innitens  servulis  dnobus  adsurrexit  19 
et  statirn  concidit.  ut  ego  conligo,  crassiore  caligine  spiritu 
obstructo  clansoque  stomacho  qui  illi  natura  invalidus  et 

sangustus  et  frequenter  aestuans  erat.     Vbi  dies  redditus20 
(is  ab  eo  qneni  uovissime  viderat  tertius),  corpus  inventum 
integrum,  inlaesum  opertumque  ut  fuerat  indutus ;  habitus 
corporis  quiescenti  quam  defuncto  similior.     Interim  Mi-  2i 
seni  ego  et  mater.     Sed  nihil  ad  historian!  nee  tu  aliud 

10  quam  de  exitu  eius  scire  voluisti.     Finem  ergo  faciam.  22 
Vnuni  adiciam   omnia   me   quibus   interfueram  quaeque 
statim,  cum  maxime  vera  memorantur,  audieram  perse- 
cutum.     Tu  potissima  excerpes.     Aliud  est  enim  epistu- 
1am,  aliud  historiam,  aliud  amico,  aliud  omnibus  scribere. 

15  Yale. 


Bool:  VI.,  20:    To  Tacitus. — Description  of  the  Eruption. 

Ais  te  adductum  litteris  (juas  exigenti  tibi  de  morte  1 
avunculi  mei  scrips!  cupere  cognoscere  quos  ego  Miseni 
relictus  (id  enim  ingressus  abruperam)  non  solum  metus, 

2overum  etiam  casus  pertulerim.     Quamquam  animus  me- 
minisse  horret,  incipiam.     Profecto  avunculo  ipse   reli-3 
cum  tempus   studiis   (ideo  enim   remanseram)  impendi, 
mox  balineum,  cena,  somnus  inquietus  et  brevis.     Prae-  3 
cesserat  per  multos  dies  tremor  terrae  minus  formidolosus, 

25  quia  Campaniae  solitus.     Ilia  vero  noctc  ita  invaluit,  ut 
non  moveri  omnia,  sed  verti  crederentur.     Inrumpit  cu-4 
biculum  meum  mater ;  surgebam,  invicem,  si  quiesceret, 
excitaturus.     Residimus  in  aroadomus  quae  nuire  a  tectis 
modico  spatio  dividebat.     Dubito  constantiam  vocarc  an  5 

3oimprudentiam  debeam  ;   agebam  enim  duodevicensimum 
annum  :  posco  librum  Titi  Livi  et  quasi  per  otium  logo 


348  PLINY    THE    YOUNGER 

atqne  ctiani;,  ut  coeperam,  excerpo.  Ecce,  amicus  avuii- 
culi,  qui  nui:)er  ad  eiim  ex  Hispania  venerat,  ut  me  ct  ma- 
trem  sedentis,  me  vero  etiam  legentem  videt,  illius  pa- 
tientiam,  securitatem  meam  conripit ;  iiihilo  seguius  ego 
eintentus  in  librum.  lam  hora  diei  prima  et  adiuic  dubiuss 
et  quasi  languidus  dies.  lam  quassatis  circumiacentibus 
tectis,  quamquam  in  aperto  loco,  augusto  tamen,  magnus 

.7et  certus  rninae  metus.  Turn  demum  excedere  oppido 
visum  ;  sequitur  vulgus  adtonitum,  quodque  in  pavore 
simile  prudentiae,  alienum  consilium  suo  praefert  ingen-  lo 
tique  agmine  abeuntis  jiremit  et  impellit.  Egressi  tecta 
Sconsistimus.  Multa  ibi  miranda,  multas  formidines  pati- 
mur.  Nam  vebicula  quae  produci  iusseramus,  quamquam 
in  pianissimo  campo,  in  contrarias  partis  agebantur  ac  ne 
lapidibus  quidcm  fulta  in  eodem  vestigio  quiescebant.  15 
9  Praotorea  mare  in  se  resorberi  et  tremore  terrae  quasi  re- 
pelli  videbamus.  Certe  processerat  litus  multaque  ani- 
malia  maris  siccis  arenis  detinebat.  Ab  altero  latere 
nubes  atra  et  liorrenda  ignei  spiritus  tortis  vibratisque 
discursibus  rupta  in  longas  flammarum  figuras  dehiscebat,  20 

lOfulguribus  illae  et  similes  et  maiores  erant.  Tum  vero 
idem  ille  ex  Ilispania  amicus  acrius  et  instantius  'si 
frater,'  inquit,  'tuus,  tuus  avunculus  vivit,  vult  esse  vos 
salvos  ;  si  periit,  superstites  voluit.  Proinde  quid  cessatis 
evadere  ?'     Respondimus  non  conmissuros  nos  ut  de  sa-25 

11  lute  illius  incerti  nostrae  consuleremus.  Non  moratus 
ultra  proriji'it  se  effusoque  cursu  pericnlo  aufertur.  Nee 
multo  post  ilia  nubes  descendere  in  terras,  operire  maria  : 
cinxerat  Capreas  et  absconderat,  Miseni  quod  procurrit 

ISabstulerat.     Tum    mater   orare,    bortari,    iubere   quoquoso 
modo  fugerem  ;  posse  enim  iuvenem,  se  et  annis  et  cor- 
pore  gravem  bene  morituram,  si  mihi  causa  mortis  non 
fuisset.     Ego  contra,  salvum  me  nisi  una  non  futurum, 
dein  manum  eius  amplexus,  addere  gradum  cogo.     Paret 


PLINY    THE    YOUNGER  349 

aegre  incusatque  se  quod  mo  moretur.  lam  ciuis,  adbuc  13 
tamen  rarus :  respicio;  densa  caligo  tergis  inmiuebat 
quae  nos  torrentis  modo  iiifusa  terrae  sequebatur.  '  De- 
flectamus/  inquam,  'duni  videmus  lie  in  via  strati  comi- 
5  tantiiim  turba  in  tenebris  opteraniur.'  Vix  consideramus,  14 
et  nox,  non  qualis  inlunis  ant  iiiibila,  sed  qualis  in  locis 
clausis  luniine  extincto.  Audires  ululatus  feminaruni, 
infantum  quiritatus,  clamores  virorum;  alii  parentes,  alii 
liberos,  alii  coniuges  vocibus  requirebant,  vocibus  noscita- 

10 bant;  hi  suum  casum,  illi  suorum  miserabantur.  Erant 
qui   metu    mortis   mortem   precarentur,  multi   ad  deos  15 

"  manus  tollere,  plures  nusquam  iam  deos  ullos,  aeter- 
namque  illam  et  novissimam  noctem  mundo  interpreta- 
baiitur.     Nee  defuerunt  qui  fictis  mentitisque  terroribus 

15  vera  pericula  augerent.     Aderant  qui  Miseni  illud  ruissc, 
illud  ardcre  falso,  sed  credentibus  nuntiabant.     Pauluin  16 
reluxit,  quod  non  dies  nobis  sed  adventantis  ignis  indi- 
cium vidobatur.     Et  ignis  quidem  longius  substitit,  tene- 
brae  rursus,  cinis  rursus  multus  et  gravis.     Hunc  identi- 

20  dem  adsurgentes  excutiebamus,  operti  alioqui  atque  etiam 
oblisi  pondere  essemus.     Possem  gloriari  non   gemitum  17 
mihi,  non  voccm  parum  fortem  in  tantis  pcriculis  exci- 
disse,  nisi  me  cum  omnibus,  omnia  mecum  perire  misero, 
magno  tamen  mortalitatis  solacio  credidissem.     Tandem  18 

25  ilia  caligo  tenuata  quasi  in  fumum  nebulamvc  discessit, 
mox  dies  verus,  sol  etiam  effulsit,  luridus  tamen,  qualis 
esse,  cum  deficit,  solet.  Occursabant  trepidantibus  adliuc 
oculis  mutata  omnia  altoque  cincre,  tamquam  nive,  ob- 
ducta.     Regressi  Misenum,  curatis  utcumque  corporibus  19 

sosuspensam   dubiamque   noctem   spe   ac   metu   excgimus. 
Metus  pracvalcbat,  nam  et  tremor  terrae  perseverabat  et 
plerique    lymphati    terrificis   vaticinationibus    et   sua   et 
aliena  mala  ludificabantur.     Nobis  tamen  ne  tunc  qui- 20 
dem,  quamquam  et  expcrtis  periculum  et  exspcctantibus, 


350  PLINY    THE    YOUNGEE 

abeundi  consilium,  donee  de  avnnculo  nuntius.  Haec 
nequaquam  historia  digna  non  scripturus  leges  et  tibi, 
scilicet  qui  requisisti,  imputabis,  si  digna  ne  cpistula 
quidem  videbuntur.     Vale. 


Booh  VII.,  SO:   To  Tacitus.— Their  Intimacy.  5 

1  Librum  tuum  legi  et  quam  diligentissime  potui  adnotavi 
quae  conrautauda,  quae  eximenda  arbitrarer.  Nam  et  ego 
verum  dicere  adsuevi  et  tu  libenter  audire.  Neque  enim 
ulli  patientius  reprehenduntur  quam  qui  maxime  laudari 
merentur.     Nunc  a  te  librum  meum  cum  adnotationibusio 

2tuis  expecto.  0  iucundas,  o  pulchras  vices  !  Quam  me 
delectat  quod,  si  qua  posteris  cura  nostri,  usquequaque 

3  narrabitur  qua  concordia  simpliciti'te  fide  vixerimus  !   Erit 
rarum  et  insigne  duos  homines  aetate  dignitate  propemo- 
dum  aequalis,  non  nullius  in  litteris  nominis  (cogor  enim  15 
de  te  quoque  parcius  dicere,  quia  de  me  simul  dico),  al- 

4terum  alterius  studia  fovisse.     Equidem  adulescentulus, 
cum  iam  tu  fama  gloriaque  floreres,  te  sequi,  tibi  longo  sad 
proximus  intervallo  et  esse  et  haberi  concupiscebam.     Et 
erant  multa  clarissima  ingenia,  sed  tu  mihi  (ita  similitudo2o 
naturae    ferebat)  maxime    imitabilis,  maxime    imitandus 

5videbaris.  Quo  magis  gaudeo  quod,  si  quis  de  studiis  ser- 
mo,  una  nominamur,  quod  de  te  loquentibus  statim  occur- 

6ro.     Nee  desunt  qui  utrique  nostrum  jiraeferantur.     Sed 
nos,  nihil    interest  mea    quo    loco,  iuugimur,  nam   mihi  25 
primus  qui  a  te  proximus.     Quiu  etiam  in  testamentis 
debes  adnotasse,  nisi  quis  forte  alterutri  nostrum  amieis- 

Tsimus,  eadem  legata  et  quidem  pariter  aecipimus.     Quae 
omnia  hue  spectaut  ut  invieem  ardentius  diligamus,  cum 
tot  vinculis   nos   studia,  mores,  fama,  suprema   deniqueso 
honiinum  indicia  constringant.     Vale. 


PLINY   THE   YOUNGER  351 


Booh  VIL,33:   To  Tacitus.— A  Notable  Act  of  Pliny. 

Auguror,  nee  me   fallit   augurium,  historias  tuas   im- 1 
mortales  fntiiras,  quo  magis  illis,  ingenue  fatebor,  inseri 
cupio.     Nam  si  esse  nobis  curae  solet  nt  facies  nostra  ab2 

5  Optimo  quoque  artifice  exj)rimatur,.  nonne  dcbemus  optare 
ut  operibus  nostris  similis  tni  scriptor  praedicatorqne  con- 
tingat  ?    demonstro    ergo,   quamquam    diligentiam    tuam  3 
fiigere  non  possit,  cum  sit  in  publicis  actis,  demonstro 
tamen,  quo  magis  credas  iucundum  mihi  futurum,  si  fac- 

lotum  meum  cuius  gratia  periculo  crevit,  tuo  ingenio,  tuo 
testimonio  ornaveris.     Dederat  me  senatus  cum  Herennio  4 
Senecione  advocatum  provinciae  Beaticae  contra  Baebium 
Massam,  damnatoque  Massa  censuerat  nt  bona  eius  pu- 
blice  custodirentur.      Senecio,  cum  explorasset  consules 

ispostulationibus  vacaturos,  convenit  me  et  'qua  concordia/ 
inquit,  '  iniunctam  nobis  accusationem  exsecuti  sumus,  hac 
adeamus  consules  petamusque  ne  bona  dissipare  sinant 
quorum  esse  in  custodia  debent.'     Respondi,  'cum  simusS 
advocati  a  senatu  dati,  dispice  num  peractas  putes  partis 

2onostras  senatus  cognitione  finita.'    Et  ille,  'tu  quem  voles 
tibi  terminum  statues,  cui  nulla  cum  provincia  necessitudo 
nisi  ex  beneficio  tuo  et  hoc  recenti ;  ipse  et  natus  ibi  et 
quaestor  in  ea  im.'    Tum  ego,  *si  fixum  tibi  istud  ac  de-6 
libcratum,  scquar  te,  ut,  si  qua  ex  hoc  invidia,  non  tantum 

25  tua.'    Venimus  ad  consules,  dicit  Senecio  quae  res  ferebat,  7 
aliqua  subiungo.    Vixdum  conticueramus  et  Massa  questus 
Senecionem  non  advocati  fidem,  sed  inimici  amaritudinem 
implesse,  impietatis  reum  postulat.     Horror  omnium:  ego 8 
autem,  'vereor,'inquam,  '  clarissimi  consules,  nemihi  Mas- 

30  sa  silentio  suo  praevaricationem  obiecerit,  quod  non  et  me 
reum  postulavit.'  Quae  vox  et  statim  excepta  et  postea 
multo  sermone  celebrata  est.     Divus  quidem  Nerva  (nam  9 


35^  PLINY    THE    YOUNGER 

privatus  quoque  adtendebat  liis  quae  recte  in  publico  fie- 
rent)  missis  ad  me  gravissimis  litteris  non  mihi  solum  ve- 
rum  etiam  saeculo  est  gratulatus,  cui  exemplum  (sic  enim 
lOscripsit)  simile  antiquis  contigisset.  Haec,  utcumque  se 
luibent,  notiora  clariora  maiora  tu  facies,  quamqiiam  non  5 
exigo  ut  excedas  actae  rei  modum.  Nam  nee  historia 
debet  egredi  veritatem  et  lioneste  factis  Veritas  sufiicit. 
Vale. 


Booh  VIII.,  23:  To  3Iaxiin us.— Pliny's  Fame. 

1      Frequenter  agenti  mihi  evenit  ut  centumviri,  cum  diuio 
se  intra  iudicum  auctoritatem  gravitatemquc  tenuissent, 
omnes  repente  quasi  victi  coactique  consurgerent  lauda- 

Srentque;  frequenter  e  senatu  famam,  qualem  maxime  opta- 
veram,  rettuli  :  numquam  tamen  maiorem  cepi  volupta- 
teni  quam  nuper  ex  sermone  Corneli  Taciti,  Narrabatis 
sedisse  se  cum  quodam  Circensibus  proximis  :  hunc  post 
varies  eruditosque  sermones  requisisse,  '  Italicus  es  an  [iro- 
vincialis  ?'  se  respondisse,  'nosti  me  et  quidem  ex  studiis.' 

3  Ad  hoc  ilium,  ^Tacitus  es  an  Plinius  ?'     Exprimere  non 
possum  quam  sit  iucundum  mihi  quod  nomina  nostra^  20 
quasi  litterarum  propria,  non  hominum,  litteris  redduntur, 
quod  uterque  nostrum  his  etiam  ex  studiis  notus  quibus 

4  alitor  ignotus  est.     Accidit  aliud  ante  pauculos  dies  simile. 
Recumbebat  mecum  vir  egregius,  Fadius  Rufinus,  super 
eum  muuiceps  ipsius,  qui  illo  die  jirimum  venerat  in  ur-25 
bem,  cui  Rufinus,  demonstrans  me,  'vides  hunc  ?'     Multa 

5deinde  de  studiis  nostris,     Et  ille,  'Plinius  est,' inquit. 
Yerum  fatebor,  capio  magnum  laboris  mei  fructum.     An, 
si  Demosthenes  iure  laetatus  est  quod  ilium  anus  Attica 
ita  noscitavit,  ov-oq  ia-i  ArjiioeT^erriQ,  ego  cclcbritate  nomi-3o 
nis  mei  saudere  non  debeo  ?  ego  vero  et  gaudeo  et  gau- 


PLINY   THE   YOUNGER  353 

dere  me  dico.     Neque  enini  vereor  ne  iactantior  videar,  6 
cum  de  me  aliorum  indicium,  non  meum  profero,  praeser- 
tim  apud  te  qui  uec  ullins  invides  laudibus  et  faves  no- 
stris.     Vale. 


5  XCVI.:     To  IVajan. — Coucerninfj  the  Treatment  of  the 

Christians. 

Sollemne  est  milii,  domiue,  omnia  de  quibus  dubito  ad  l 
te  referre.     Quis   enim   potest  melius  vel  cunctationem 
meam  regere  vel   ignorantiam   extruere  ?    cognitionibus 

10  de  Christianis  interfui  numquam,  ideo  ues^sio  quid  et  qua- 
tenus  aut  jiuniri  soleat  aut  quaeri.     Nee  mediocriter  hae-  2 
sitavi  sitne  aliquod  discrimen  aetatum  an  quamlibet  teneri 
nihil  a  robustioribus  differant,  detur  paeuitentiae  venia  an 
ei  rjui  omnino  Christianus  fuit  desisse  non  prosit,  nomen 

isipsum,  si  flagitiis   careat,  an  flagitia  cohaerentia  nomini 
puiiiantur.     Interim  in  iis  qui  ad  me  tamquam  Cliristiani 
deferebantur  liunc  sum  secutus  niodum.     Interrogavi  ip-3 
SOS  an  essent  Christiani.     Confitentes  iterum  ac  tertio  in- 
terrogavi, supplicium  miuatus ;  perseverantes  duci  iussi. 

20  Neque  enim  dubitabam,  qualecumque  esset  quod  fateren- 
tur,  pertinaciam  certe  et  infloxibilem  obstinationem  de- 
bere  puniri.     Fuerunt  alii   similis   amcntiae   quos,  quia4 
cives  Romani  crant,  adnotavi  in  urbem  remittendos.    Mox 
ipso  tractatu,  ut  fieri  solet,  diffundente  so  crimine  plures 

25  species  inciderunt.     Propositus  est  libellus  sine  auctorcT) 
multorum  nomina  continens.     Qui  negabant  esse  se  Chri- 
stianos  aut  f  uisse,  cum  praeeunte  me  deos  adpellarent  et 
imagini  tuae,  quam  propter  hoc  iusseram  curh  simulacris 
numinum  adferri,  ture  ac  vino  supplicarent,  praeterea  male 

3odicerent  Christo,  quorum  nihil  posse  cogi  dicuntur  qui 
sunt  re  vera  Christiani,  diniittendos  esse  putavi.     Alii  abo 

23 


354  PLINY   THE   YOUNGER 

indice  nominati  esse  se  Christiauos  dixerunt  et  mox  nega- 
veriint ;  fuisse  quidem,  sed  desisse,  quidam  ante  pliiris 
annos,  iion  nemo  etiam  ante  viginti  qnoqu-e.  Omnes  et 
imaginem  tuam   deorumque  simulacra  venerati   sunt  et 

7  Christo  male  dixerunt.  Adfirmabant  autem  banc  fuisse  5 
summam  vel  culpae  suae  vel  erroris,  quod  essent  soliti 
stato  die  ante  lucem  convenire  carmenque  Christo  quasi 
deo  dicere  secum  invicem,  seque  sacramento  non  in  scelus 
aliquod  obstringere,  sed  ne  furta,  ne  latrocinia,  ne  adulte- 
ria  conmitterent,  ne  fidem  fallerent,  ne  depositum  adpel-  lo 
lati  abnegarent.  Quibus  peractis  morem  sibi  discedendi 
fuisse,  rursusque  ad  capiendum  cibum,  promiscuum  tameu 
et  innoxinm,  quod  ipsum  facere  desisse  post  edictum 
meum,  quo  secundum  mandata  tua  betaerias  esse  vetue- 

8  ram.     Quo  magis  necessarium  credidi  ex  duabus  ancillis  i5 
quae  ministrae  dicebantur,  quid  essct  veri  et  per  tormenta 
quaerere.     Nihil  aliud  inveni  quam  superstitionem  pra- 
vam  inmodioam.     Ideo  dilata  coguitione  ad  consulendum 

9  to  decucurri.    Visa  est  enim  mibi  res  digna  consultatione, 
maxime  propter  periclitantium  numerum.      Multi  enim  20 
omnis  aetatis,  omnis  ordinis,  utriusque  sexus  etiam,  vocan- 
tur  in  periculum  et  vocabuntur.     Neque  civitates  tantum 
sed  vicos  etiam  atque  agros  superstitionis  isiius  contagio 

lOpervagata  est,  quae  videtur  sisti  et  conrigi  posse.  Certe 
satis  constat  projie  iam  desolata  templa  coepisse  celebrari  25 
et  sacra  soUemnia  diu  intermissa  repeti  pastumque  venire 
victimarum  cuius  adhuc  rarissimus  emj^tor  inveniebatur. 
Ex  quo  facile  est  opinari  quae  turba  hominum  emendari 
possit,  si  sit  paenitentiae  locus. 


PLINY    THE    YOUNGEK  355 

XCVII.  :   Trajan's  Ansiver. 

Actum  quern  debuisti,  mi  8ecuude,  in  cxcutiendis  can- 1 
sis  eorum  qui  Christiani  ad  te  delati  fueraut  secutus  es. 
Neque  enim  in  univcrsum  aliquid  quod  quasi  certam  for- 

5  mam  habeat  constitui  potest.     Conquirendi  uoii  sunt ;  si  3 
deferantur  et  arguantur,  puniendi  sunt,  ita  tamen  ut  qui 
negaverit  se  Christiauum  esse  id  que  re  ipsa  manifestum 
fecerit,  id  est  supplicando  deis  nostris,  quamvis  suspectus 
in  praeteritum,   veniam   ex   paenitentia  impetret.     Sine 

loauctore  vero  propositi  libelli  in  nullo  crimine  locum  ha- 
bere debent.  Nam  et  pessimi  exempli  nee  uostri  saeculi 
est. 


SVETONIVS 

C.  Suetonius  Tranquillus  soeras  to  have  been  born  in  the  reigu 
of  Vespasian  (69-79).  The  place  of  his  birth,  as  well  as  the  date  of 
his  death,  is  unknown.  About  the  year  108,  Pliny  urges  him  to  pub- 
lish his  writings;  about  112,  the  same  friend  secured  for  him  the  ins 
iriiim  Vihcroruin.  He  was  an  imperial  secretary  under  Hadrian, 
about  120,  and  after  his  dismissal  appears  to  have  devoted  himself 
wholly  to  historical  composition  aud  literary  research. 

Suetonius  was  not  only  a  very  prolific  author,  but  a  very  pains- 
taking and  trustworthy  scholar,  and  his  works  served  for  ages  as  a 
welcome  repository  of  varied  information  not  elsewhere  accessible  in 
so  convenient  a  form.  He  is  a  kind  of  Varro  in  miniature,  and  the 
compendious  nature  of  his  writings  may  to  some  extent  have  ac- 
celerated the  loss  of  the  encyclopedic  works  of  his  great  predecessor. 

Of  hLs  numerous  writings  only  two  call  for  mention  here  : 

First,  Dc  viris  iUiistribus—\iz.  (1)  de  pootis,  (2)  de  oratoribus,  (3) 
do  historicis,  (4)  de  philosophis,  aud  (5)  de  grammaticis  et  rhetoribns. 
The  lives  of  the  poets  Terence,  Horace,  Lucan,  of  the  orator  Passienus 
Crispns,  of  Pliny  the  Elder,  and  very  extensive  portions  of  (5)  have 
been  preserved.  Much  of  the  information  imbedded  in  this  work 
passed  into  the  Chronicle  of  St.  Jerome,  and  the  extant  lives  of  Vergil 
probably  also  contain  considerable  Suetonian  material. 

Secondly,  the  Lives  of  ike  Caesars,  twelve  in  number,  from  lulius 
Caesar  down  to  Domitian.  These  biographies,  written  in  a  pure, 
unostentatious  style,  are  of  incstim.ablo  value,  chieiJy  because  of  the 
historical  material,  culled  from  the  best  sources,  therein  accumu- 
lated. The  schematic  form  in  which  the  career  of  each  emperor  is 
narrated  hecamo  the  model  for  biographical  composition  for  many 


SVETONIVS 


Life  of  Terence. 

Publins  Tercntius  Afer,  Kartliaginc  natns,  scrviit  Romae 
Terentio  Lucauo  senatori  a  quo  ob  ingenium  ct  formam 
non  institutus  modo  liberaliter  sed  et  mature  manumissus 
est.      Quidam  captum  esse  existimant,  quod  fieri  nullo 

5  modo  potuisse  Fenestella  docet,  cum  inter  finem  secundi 
Punici  belli  et  initium  tertii  natus  sit  et  mortuus ;  iiec  si 
a  Numidis  et  Gaetulis  captus  sit,  ad  ducem  llomanum 
pervenire  potuisse,  nullo  conmercio  inter  Italicos  et  Afros 
nisi  post  deletam  Karthaginem  coepto.     Hie  cum  mulfis 

lonobilibus  familiariter  vixit,  sed  maxime  cum  Scipione 
Africano  et  C.  Laelio  quibus  etiam  corporis  gratia  conci- 
liatus  existimatur.  Quod  et  ipsum  Fenestella  arguit, 
contendens  utroque  maiorem  natu  fuisse,  quamvis  et  Ne- 
pos  aequalis  omnis  fuisse  tradat  ct  Porcius  suspicionem 

15  de  consuetudine  per  haec  faciat : 
Dum  lasciviam  noMlium  et  laudis  fucosas  2^6iU, 
Bum  Africani  vocem  divinam  inhiat  avidis  anribus, 
Dum  ad  Philum  se  cenitare  et  Laelium  j^^dchrum  2iutat, 
Dum  in  Albanum  crebro  rapitur  ob  florem  aetatis  suae. 

20  Post  sublatis  rebus  ad  summam  inojjiam  redactus  est. 
Itaque  e  cofisjjcctu  omiiium  abit  Graeciam  in  terram  ulti- 

mam, 
Mortuust  SfipnpliaJo,  Arcadiae  in  oppido.     Nil  PuUio 


358  SVETONIVS 

Scipio  2)rofuit,  nil  iUi  Laelins,  nil  Fnriiis, 
Tres  j^er  id  tevtjms  qui  agitahant  noliles  faciUitne. 
Eorum  ille  opera  ne  domum  quidem  hahiiit  conducticiam, 
Saltern  ut  esset  quo  referrct  ohitum  doynini  servulus. 

Scripsit  comoedias  sex,  ex  quibus  primam  Andriam  cnms 
aedilibus  daret,  inssus  ante  Caecilio  recitare,  ad  cenantem 
cum  venisset,  dicitns  initium  quidem  fabulae,  quod  erat 
contemptiore  vestitu,  in  snbsellio  iuxta  lectulum  residens 
legisse,  post  paueos  vero  versus  invitatus  ut  accumberet 
cenasse  una,  dein  cetera  percucurrisse  non  sine  magna  lo 
Caecilii  admiratione.  Et  banc  autem  et  quinque  reliquas 
aequaliter  populo  probavit,  quamvis  Volcatius  dinumera- 
tione  omnium  ita  scribat : 

Simitur  Hecyra  sexta  exclusast  fabnla. 
Eunuchus   quidem  bis   die   acta  est  meruitqiie  pretiumis 
quantum  nulla  antea  cuiusquam  comoedia,  id   est  octo 
milia  nummorum ;  propterea  summa  quoque  titulo  adscri- 
bitur.  .  .  Nam  Adelphorum  principium  Varro  etiam  prae- 
fert  principio  Menandri. 

"Non  obscura  fama  est  adiutum  Terentium  in  scriptis  a  20 
Laelio  et  Scijiione,  eamque  ipse  auxit  numquam  nisi  leviter 
refutare  conatus,  ut  in  prologo  Adelphorum : 

Nam  quod  isti  dictinf  malevoli,  homines  nohiles 
Hunc  adiutare  adsidueque  una  scribere, 
Quod  illi  7naledictum  veliemens  esse  exisiumant :         25 
Earn  laudem  liic  ducit  maxumam,  cum  illis  lAacet 
Qui  vobis  univorsis  et  'populo  placent, 
Quorum  opera  in  hello,  i7i  otio,  in  negotio 
tSiW  quisque  tempore  usus  est  sine  superbia. 
Videtur  autem  levins  se  defendisse,  quia  sciebat  et  Laelio  30 
et  Scipioni  non  ingratam  esse  lianc  opinionem,  quae  turn 
magis  et  usque  ad  posteriora  tempora  valuit.     C.  Meni- 
mius  in  oratione  pro  se,  'P.  Africanus,'inquit,  'a  Terentio 
personam  mutnatus,  quae  domui  luserat  ipse,  nomine  illius 


SVETONIVS  359 

in  scaenam  detulit.'  Nepos  auctore  certo  comperisse  se  ait, 
C.  LacliuniquoiKluni  in  Puteohuio  Kal.  Martiis  adinoiiitum 
ab  nxore  temperius  lit  di  scum  be  ret,  petisse  ab  ea  ne  in- 
terpellaret,  seroque  tandem  ingressum  triclinium  dixisse, 

5non  saepe  in  scribendo  magis  sibi  successisse  ;  deinde  ro- 
gatum  ut  scripta  ilia  proferret  pronuntiasse  versus  qui 
sunt  in  Heauton  timorumeiio  : 

Satis  pol  proferve  me  Syri  promissa  hue  induxerunt. 
Santra  Terentiam  existimat,  si  modo  in  scribendo  adintori- 

10  bus  indiguerit,  non  tam  Scipione  et  Laelio  uti  potuisse  qui 
tunc  adulescentuli  fuerunt,  quam  C.  Sulpicio  (rallo,  homine 
docto  et  cuius  consularibus  ludis  initium  fabularum  dan- 
darum  fecerit,  vel  Q.  Fabio  Labeono  et  M.  Popillio,  con- 
sulari  utroque  ac  poeta;  ideo  ipsum  non  iiiveues  designare 

15 qui  se  adiuvare  dicantur,  sed  viros  'quorum  operam  et  in 
bello  et  in  otio  et  in  negotio '  populus  sit  cxpertus. 

Post  editas  comoedias  nondum  quintnm  atque  vicesi- 
mum  ingressus  annum,  causa  vitandae  opinionis  qua  vi- 
debatur  aliena  pro  suis  edere  sen  percipiendi  Graecorum 

aoinstituta  moresque  quos  non  porinde  exprimeret  in  scrip- 
tis,  egressus  est  ncque  amplius  rediit.  De  niorte  eius 
Volcatius  sic  tradit : 

Sed  ut  Afer  populo  sex  dedit  comoedias, 
Iter  Jiinc  i/i  Asiam  fecit  et,  navem  ut  semel 

25         Conscendit,  visus  mimquam  est ;   sic  vita  vacat. 
Quintus  Cosconius  redeuntem  c  Graecia  pcrisse  in  mari 
dicit  cum  centum  et  octo  fabulis  conversis  a  Menandro, 
ceteri  mortuum  esse  in  Arcadia  Styniphali  sive  Leucadiae 
tradunt,  On.  Cornelio     Dolabella    M.   Fulvio    Nobilioro 

3i)Consulibus,  morbo  implicitum  ex  dolore  ac  taedio  amissa- 
rum  sarcinarum  quas  in  nave  praemiscrat,  ac  simul  fabu- 
larum quas  novas  feccrat, 

Fuisse  dicitur  mediocri  statura,  gracili  corpore,  colore 
fusco.     Reliquit  filiam  quae  post  equiti  Romano  nupsit, 


360  SVETONIVS 

item  hortulos  xx,  iugerum  via  Apj)ia  ad  Martis.     Quo 

magis  miror  Porcium  scribere  :  Nil  Publio 

Sciino  profuit,  nil  illi  Laelius,  nil  Furius, 

Tres  per  id  tempus  qui  agitabant  nobiles  facillime. 

Eorum  ille  opera  ne  domum  quidem  liabuit  conducticiam,  5 

Saltern  ut  esset  quo  referret  ohiUim  dojnini  servulus. 
Hunc  Afranius  quidem  omnibus  comicis  praefert,  scri- 

bens  in  Compitalibus  : 

Terentio  non  similem  dicas  quempiam. 

Volcatius  autem  non  solum  Naevio  et  Plauto  et  Caecilio,  10 

sed  Licinio  quoque  et  Atilio  postponit.     Cicero  in  Limone 

hactenus  laudat  : 

Tu  quoque  qui  solus  lecto  sermone,  Terenti, 
Conversum  exptressumque  Latina  voce  Menandrwn 
hi  medium  nobis  sedatis  vocibus  effers,  15 

Qiiiddam  come  loquens  atque  omnia  dulcia  dicens. 

Item  C.  Caesar: 

Tu  quoque,  tu  in  summis,  o  dimidiate  Menander, 

Poneris,  et  merito,  puri  sermonis  amator. 

Lenibus  atque  ntitiam  scriptis  adiuncta  foret  vis,       20 

Comica  ut  aequato  virtus  polleret  lionore 

Cum  Graecis  neve  liac  despectus  parte  iaceres ! 

Vnum  hoc  maceror  ac  doleo  tibi  deesse,  Terenti. 


Life  of  Caesar:  CJiaracter  and  AccompUsliments — His 

Death.  25 

45  Fuisse  traditur  excelsa  statura,  colore  candido,  teretibus 
membris,  ore  paulo  pleniore,  nigris  vegetisque  oculis,  vali- 
tudine  prospera ;  nisi  quod  tempore  extremo  repente  ani- 
mo  linqui  atque  etiam  per  somnum  exterreri  solebat. 
Comitiali  quoque  morbo  bis  inter  res  agendas  conreptusso 
est.     Circa  corporis  curam  morosior,  ut  non  solum  ton- 


SVETONIVS  361 

deretur  diligenter  ac  raderetnr,  sed  velleretur  etiam,  ut 
quidam  exprobraverunt ;  calvitii  vero  deformitatem  ini- 
quissime  ferret,  saepe  obtrectatorum  iocis  obnoxiam  ex- 
pertus.     Ideoque  et  deficientem  capillum  revocare  a  ver- 

5tice  adsueverat  et  ex  omnibus  decretis  sibi  a  senatu 
populoque  honoribus  non  aliud  ant  recepit  aut  nsiirpavit 
libentius  quam  ius  laureae  coronae  perpetuo  gestandae. 

Etiam  cultu  notabilem  ferunt ;  iisum  enim  lato  clavo  ad 
manus  fimbriate,  nee  ut  umquam  aliter  quam  super  eum 

10  cingeretur  et  quidem  fluxiore  cinctura ;   unde  emanasse 
Sullae  dictum   optimates    saepius   admonentis,    ut   male 
praecinctum  puerum  caverent.     Habitavit  primo  in  Su-46 
bura  modicis  aedibus,  post  autem  pontificatum  maximum 
in  Sacra  Via  domo  publica.     Munditiarum  lautitiarumque 

isstndiosissimum  multi  prodiderunt :  villam  in  Nemorensi 
a  fundamentis  incohatam  magnoque  sumptu  absolutam, 
quia  non  tota  ad  auimum  ei  responderat,  totam  diruisse, 
quamquam  tenuem  adhuc  et  obaeratum  ;  in  expeditioni- 
bus  tessellata  et  sectilia  pavimenta  circumtulisse  ;  Britan-47 

aoniam  petisse  spe  margaritarum  quarum  amplitudiuem 
conforentem  interdum  sua  manu  exegisse  pondus  ;  gem- 
mas,  toreumata,  signa,  tabulas  operis  antiqui  semper  ani- 
raosissime  comparasse  ;  servitia  rectiora  politioraque  in- 
menso    pretio    et    cuius    ipsum    etiam    puderet,    sic    ut 

25rationibus  vetaret  inferri  ;  convivatum  adsidue  per  pro- 48 
vincias  duobus  tricliniis,  uno  quo  sagati  palliative,  altero 
quo  togati  cum  inlustrioribus  provinciarum  discumberent. 
Domesticam  discij)linam  in  parvis  ac  maioribus  rebus  dili- 
genter adeo  severeque  rexit,  ut  pistorem,  alium  quam  sibi 

sopanem  couvivis  subicientem,  compedibus  vinxerit  [  .   .   .   ] 

Vini  parcissimum  iie  inimici  quidem  negaverunt.    Marci  58 

Catonis  est,  'unum  ex  omnibus  Caesarem  ad  evertendara 

rem  publicam  sobrium  accessisse.'  Nam  circa  vietnm  Gains 

Oppius  adeo  indillereutem  docet,  ut  quondam  ab  hospite 


362  SVETONIVS 

conditnm  oleum  pro  viridi  adpositum,  aspernantibus  cete- 
ris, solum  etiam  largius  adpetisse  scribat,  iie  hospitem  aut 

")4  neglegentiae  aut  rusticitatis  videretur  arguere.  Abstinen- 
tiam  neque  in  imperils  neque  in  magistratibus  praestitit. 
Vt  enim  quidam  monumentis  suis  testati  sunt,  in  Hispa-5 
nia  proconsule  et  a  sociis  pecunias  accepit  emendicatas  in 
auxilium  aeris  alieni  et  Lusitanorum  quaedam  oppida, 
quamquam  nee  imperata  detrectarent  et  advenienti  portas 
patefacerent,  diripuit  hostiliter.  In  Gallia  fana  templa- 
que  deura  donis  referta  expilavit,  urbis  diruit  saepius  ob  lo 
praedam  quam  ob  delictum,  unde  factum,  ut  auro  abun- 
daret  ternisque  milibus  numnium  in  libras  promercale  per 
Italian!  provinciasque  divenderet.  In  primo  consulatu 
tria  milia  pondo  auri  furatus  e  Capitolio,  tantundem  inau- 
rati  aeris  reposuit.  Societates  ac  regna  pretio  dedit,  utis 
qui  uni  Ptolemaeo  prope  sex  milia  talentorum  suo  Pompei- 
que  nomine  abstulerit.  Postea  vero  evidentissimis  rapinis 
ac  sacrilegis  et  onera  bellorum  civilium  et  triumpliorum 
ac  munerum  sustinuit  impendia. 

55     Eloquentia  militarique  re  aut  aequavit  praestantissimo- 20 
rum  gloriam  aut  excessit.     Post  accusationem  Dolabellae 
baud  dubie  principibus  patronis  adnumeratus  est.     Certe 
Cicero  ad  Brutum,  oratores  enumerans,  negat  se  videre  cui 
debeat  Caesar  cedere,  aitque  cum  elegantem,  splendidam 
quoque  atque    etiam    magnificam   et  generosam  quodamss 
modo  rationem  diceudi  tenere,  et  ad  Cornelium  Nepotem 
de  eodem  ita  scripsit :  'Quid  ?  oratorum  quem  buic  ante- 
pones  eorum  qui  nihil  aliud  egerunt  ?  quis  seutentiis  aut 
acutior  aut  crebrior  ?  quis  verbis  aut  ornatior  aut  elegan- 
tior  ?'      Genus   eloquentiae    dumtaxat   adulescens    adhucso 
Strabonis    Caesaris    secutus  videtur  cuius  etiam   ex  ora- 
tione  quae  inscribitur  pro  Sardis,  ad  verbum  non  nulla 
transtulit  in  divinationem  suam.     Pronuntiasse  autem  di- 
citur  voce  acuta,  ardenti    motu   gestuque,  non   sine  ve- 


I 


SVETONIVS  3G3 

nustate.  Orationes  aliquas  reliqnit  inter  quas  temere 
quaedam  feruntnr.  Pro  Quinto  Metello  non  inmerito 
Augustus  existimat  magis  ab  actuaris  exceptam  male  sub- 
sequentibus  verba  diceutis,  quam  ab  ipso  editam  ;  nam  in 

5quibusdam  exemplaribus  invenio  ne  iuscriptam  quidem 
pro  Metello,  sed  quam  scripsit  Sletello,  cum  ex  persona 
Caesaris  sermo  sit  Metellum  seque  adversus  conmunium 
obtrectatorum  criminationes  purgantis.  Apud  milites 
quoque  in  Hispania  idem  Augustus  vix  ipsius  putat,  quae 

lotamen   duplex  fertur  :    una  quasi  priore  habita  proelio, 
altera  posteriore  quo  Asinius  Pollio  ne  tempus  quidem 
contionandi  liabuisse  eum  dicit  subita  liostium  incursione. 
Keliquit  et  reruni  suarum  conmentarios  Gallici  civilisque  oa 
belli  Pompeiani.     Nam  Alexandrini  Africique  et  Hispa- 

i.-.niensis  incertus  auctor  est:  alii  Oppium  putaut,  alii  Hir- 
tium  qui  etiani  Gallici  belli  novissimum  imperfectumque 
librum  suppleverit.  De  conmentariis  Caesaris  Cicero  in 
eodem  Bruto  sic  refert :  '  Conmentarios  scripsit  valde  qui- 
dem probaudos  :  nudi  sunt,  recti  et  venusti,  oniui  ornatu 

aoorationis  tamquam  vcste  detracta,  sed  dum  voluit  alios 
habere  parata,  unde  sumerent  qui  vellent  scribere  histo- 
riam,  ineptis  gratum  fortasse  fecit  qui  ilia  volent  cala- 
mistris  iuurere,  sanos  quidem  homines  a  scribendo  de- 
terruit.'     De  isdem   conmentariis  Ilirtius  ita  praedicat  : 

25 '  Adeo  probantur  omnium  iudicio,  ut  praerepta,  non  prae- 
bita  facnltas  scriptoribus  videatur.  Cuius  tameu  rei 
maior  nostra  quam  reliquorum  est  admiratio  ;  ceterienim, 
quam  bene  atque  emendate,  nos  etiam,  quam  facile  atque 
celeriter  eos  perscripserit,  scimus.'     Pollio  Asinius  parum 

30  diligcnter  parumqne  Integra  veritate  compositos  putat, 
cum  Caesar  pleraque  et  quae  per  alios  eraut  gesta  te- 
mere crediderit  et  quae  per  se,  vel  consulto  vel  etiam  me- 
moria  lapsus  perpcraiu  edidcrit;  existimatqucrcscripturum 
et  conrecturum  fuisse.     Kcliquit  et  de  Aaalor/ia  duos  li- 


364  SVETONIVS 

bros  et  Aiiticatones  totidem  ac  praeterea  poema  quod 
inscribitur  Iter.  Quonim  librorum  primes  in  transitu 
Alpium,  cum  ex  citeriore  Gallia  conventibus  peractis  ad 
exercitum  rediret,  sequentis  sub  tempus  Mundensis  proelii 
fecit ;  novissimum,  dum  ab  urbe  in  Hispaniam  ulteriorems 
quarto  et  vicensimo  die  pervenit.  Epistulae  quoque  eius 
ad  senatum  extant  quas  primus  videtur  ad  paginas  et  for- 
mam  memorialis  libcUi  convertisse,  cum  antea  consules  et 
duces  nonnisi  transversa  charta  scriptas  mitterent.  Ex- 
tant et  ad  Ciceronem,  item  ad  familiaris  domesticis  deio 
rebus  in  quibus,  si  qua  occultius  perferenda  erant,  per 
notas  scripsit,  id  est  sic  structo  litterarum  ordiue,  ut  nul- 
lum verbum  effici  posset :  quae  si  quis  investigare  et  per- 
sequi  volet,  quartam  elementorum  litteram,  id  est  D  pro 
A  et  perinde  reliquas  conmutet.  Feruntnr  et  a  puero  etis 
ab  adulcscentulo  quaedam  scripta,  ut  Laudes  HercuUs, 
tragoedia  Oedipus,  item  Dicta  conledanea:  quos  omnis 
libellos  vetuit  Augustus  publicari  in  opistnla,  quam  bre- 
vem  admodum  ac  simplicem  ad  Pompeium  Macrum,  cui 
ordinaudas  bibliothecas  delegaverat,  misit.  20 

57  Armorum  et  equitandi  peritissimus,  laboris  ultra  fidem 
patiens  erat.  In  agmine  nonnumquam  equo,  saepius  pe- 
dibus  anteibat,  capite  detecto,  sen  sol  sen  imber  esset ; 
longissimas  vias  incredibili  celeritate  confecit,  expeditus, 
meritoria  reda,  centena  passuum  milia  in  singulos  dies  ;  si  25 
flumina  morareutur,  nando  traiciens  vel  innixus  inflatis 

58  utribus,  ut  persaepe  nuntios  de  se  praevenerit.  In  obeun- 
dis  expeditionibus  dubium  cautior  an  audentior,  exercitum 
neque  per  insidiosa  itinera  duxit  umquam  nisi  perspecu- 
latus  locorum  situs  neque  in  Britanniam  transvexit,  nisi  30 
ante  per  se  portus  et  navigationem  et  accessum  ad  iusulam 
explorasset.  At  idem,  obsessione  castrorum  in  Germania 
nuntiata^  per  stationes  liostium  Gallico  babitu  penetravit 
ad  suos.     A  Brundisio  Dyrrachium  inter  oppositas  classis 


i 


SVETONIVS  365 

liiomc  transmisit  ccssantibusqne  cojiiis  qnas  snbsequi  iiis- 
senit,  cum  ad  accersendas  frustra  saepe  misisset,  novissime 
ipse  clam  noctii  parviilum  naviginm  solns  obvoluto  capite 
conscendit,  neque  aut  qiiis  essct  ante  detcxit  aiit  giil)enia- 
fi  torem  cedere  advcrsae  tempestati  passus  est,  qiiam  paeiie 
obrutns  fluctibus.  IsTe  religione  quidem  ulla  a  quoquamoO 
incepto  absterritus  umquam  vel  retardatiis  est.  Cum  in- 
molanti  aufugisset  hostia,  profectionem  adversus  Scipio- 
nem  et  lubam  non  distulit.     Prolapsus  etiam  in  egressu 

10  navis,  verso  ad  melius  omine,  '  Teneo  te/inquit,  ^Africa.' 
Ad  eludendas  autem  vaticiuationes  quibus  felix  et  invictum 
in  ea  provincia  fataliter  Scipionum  nomen  ferebatur,  de- 
spectissimum  quendam  ex  Corneliorum  genere,  cui  ad  op- 
probrium vitae  Salvitoni  cognomen  erat,  in  castris  secum 

15  liabuit. 

Proelia  non  tantum  destinato,  sed  ex  occasione  sumebat  60 
ac  saepe  ab  itinere  statim,  interdnm  spurcissimis  tempesta- 
tibus,  cum  minimc  quis  moturum  putaret ;  nee  nisi  tem- 
pore extremo  ad  dimicandum  cunctatior  factus  est,  quo 

2osaepius  vicisset,  hoc  minus  experiendos  casus  opinans, 
nihilque  se  tantum  adquisiturum  victoria,  quantum  .  .  . 
hostem  fudit,  quin  castris  quoque  exueret :  ita  nullum 
spatium  perterritis  dabat.  Ancipiti  proelio  equos  dimit- 
tebat  et  in  primis  suum,  quo  maior  permanendi  necessi- 

25  tas  imponerctur  auxilio  fugae  erepto.     Vtebatur  autem 
cquo  insigni,  pedibus  prope  humanis  et  in  moduin  digi-61 
torum  ungulis  fissis  quem  natum  apud  se,  cum  haruspi- 
ces  imperium  orbis  terrae  significare  domino  pronuntias- 
sent,  magna  cura  aluit   ]iec  patientem  sessoris  alterius 

30  primus  ascendit,  cuius  etiam  instar  pro  aede  Veneris  Ge- 
netricis  postea  dedicavit.  Inclinatam  aciem  solus  saepe 
restituit  obsistens  fugientibus  retiuensque  singulos  et 
contortis  faucibus  convertens  in  hostem  et  quidem  adeo 
plerumque  trepidos,  ut  aquilifer  moranti  se  cuspidc  sit 


366  SVETONIV.S 

conmiuatus,  alius  in  manii  detiiientis  reliqnerit  signiim. 
Non  minora  ilia  constantiae  eius,  immo  maiora  etiam  in- 
dicia fuerint.  Post  acieni  Pharsalicam  cum  praeniissis  in 
Asiani  copiis  per  angustias  Hellesponti  vectoria  navicula 
traiceret,  L.  Cassinm  partis  adversae  cum  decem  rostratiss 
navibus  obvinm  sibi  neqne  refugit  et  conminus  tendens, 
ultro  ad  deditioneni  hortatus,  supplicem  ad  se  recepit. 

64  Alexandriae  circa  oppugnationem  pontis  eruptione  hosti- 
nm  subita  compulsus  in  scapliam,  plnribns  eodem  praeci- 
pitantibus,  cum  desilisset  in  mare,  nando  per  diicentosio 
passus  evasit  ad  proximam  navem,  elata  laeva,  no.  libelli 
quos  tenebat  madefierent,  paludamcntum  mordicus  tra- 
hens,  ne  spolio  potcretur  hostis. 

65  Militem  neque  a  moribus  neque  a  forma  probabat,  sed 
tantum  a  viribus,  tractabatque  pari  severitate  atque  indul-is 
gentia.  Non  enim  ubique  ac  semper,  sed  cum  hostis  in 
proximo  esset,  coercebat :  tum  maxime  exactor  gravissi- 
mus  disciplinae,  ut  neque  itineris  neque  proelii  tempus 
denuntiaret,  sed  paratum  et  intentum  momentis  omnibus 
quo  vellet  subito  educeret.  Quod  etiam  sine  causa  pie- 20 
rumque  faciebat,  praecipue  pluviis  et  festis  diebus.  Ac 
subinde,  observandum  se  admonens,  repente  interdiu  vel 
nocte  se  subtrahebat  augebatque  iter,  ut  serius   subse- 

66  quentis  defetigaret.  Fama  vero  hostilium  copiarum  per- 
territos  non  negando  minuendove,  sed  insuper  amplifican-  25 
do  emeutiendoque  confirmabat.  Itaque  cum  expeetatio 
adventus  lubae  terribilis  esset,  convocatis  ad  contionem 
militibus,  'Scitote,' inquit,  'paucissimis  his  diebus  regem 
adfuturum  cum  decem  legionibus,  equitum  triginta,  levis 
armaturae  centum  milibus,  elephantis  trecentis.  Proinde  30 
desinant  quidam  quaerere  ultra  aut  opinari,  mihique,  qui 
compertum  habeo,  credant ;  aut  quidem  vetustissima  nave 
impositos  quocunique  vento  in  quascumque  terras  iubebo 
avehi.' 


SVETONIVS  367 

Delicta  iieque  observabat  omnia  neqne  pro  modo  exse-67 
quebatur,  sed  desertorum  ac  seditiosorum  et  inquisitor  et 
punitor  acerrinius,  conivebat  in  ceteris.     Ac  nonnumqnam 
post  magnani  pugnani  atque  victoriam,  remisso  officiorum 

5  munere,  licentiam  omnem  passim  lasciviendi  permittebat, 
iactare  solitus,  milites  snos  etiam  unguentatos  bene  pu- 
gnare  posse.  Nee  milites  eos  pro  contione,  sed  blandiore 
nomine  conmilitones  adpellabat,  habebatque  tam  cnltos 
ut  argento  et  auro  jiolitis  armis  ornaret,  simul  et  ad  spe- 

lociem   et   quo   tenaciores   eorum    in    proelio    essent  metu 
damni.      Diligebat  quoque  usque  adeo,  ut  audita  clade 
Tituriana  barbara  capillumque  submiserit  nee  ante  demp- 
serit  quam  vindicasset.     Quibus  rebus  et  devotissimos  sibi  68 
et  fortissimos  reddidit.     Ingresso  civile  bellum  centuriones 

■5  cuiusque  legionis  singulos  equites  e  viatico  suo  optulerunt, 
universi  milites  gratuitam  et  sine  frumento  stipendioque 
operam ;  cum  tenuiorum  tutclam  locupletiores  in  se  con- 
tulissent.  Neqne  in  tam  diuturno  spatio  quisquam  omni- 
no  descivit,  plerique  capti  concessam  sibi  sub  conditione 

2ovitam,  si  militare  adversus  eum  vellent,  recusarunt ;  fa- 
mem  et  ceteras  necessitates,  non  cum  obsiderentur  modo 
sed  et,  si  ipsi  alios  obsiderent,  tantopere  tolerabant,  ut 
Dyrrachina  munitione  Pompeius  viso  genere  panis  ex  her- 
ba  quo  sustinebantur,  cum  feris  sibi  rem  esse  dixerit,  amo- 

25verique  ocius  nee  cuiquam  ostendi  iusserit,  ne  patientiaet 
pertinacia  liostis  animi  suorum  frangerentur. 

Quanta  fortitudine  dimicarint,  testimonio  est  quod  ad- 
verso  semel  apud  Dyrrhachium  proelio  poenam  in  se  ultro 
depoposcerunt,  ut  consolandos  eos  magis  imperator  quam 

3opuniendos  habuerit.  Ceteris  proeliis  innumeras  adversa- 
riorum  copias,  multis  partibus  ipsi  pauciores,  facile  supe- 
rarunt.  Denique  una  sextae  legionis  cohors  praejoosita  ca- 
stello  quattuor  Pompei  legiones  peraliquo  horassustinuit, 
paene   omnis   confixa   multitudine  hostilium    sagittarum 


368  SVETONIVS 

quuriini  centum  ac  triginta  milia  intra  vallum  rcperta 
sunt.  Nee  mirum,  si  quis  singulorum  facta  respiciat, 
vel  Cassi  Scaevae  centurionis  vel  Gai  Acili  militis,  ne  cle 
pluribus  referam.  Scaeva,  excusso  oeulo,  transfixus  fe- 
more  et  humero,  centum  et  viginti  ictibus  scuto  perforate,  5 
custodiam  portae  conmissi  castelli  retinuit.  Acilius  na- 
vali  ad  Massiliam  proelio,  iniecta  in  puppem  hostium  dex- 
tera  et  abscisa,  memorabile  illud  apud  Graecos  Cynaegiri 
exemplum  imitatns,  transiluit  in  navem,  umbone  obvios 
agens.  10 

69  Seditionem  per  decern  anuos  Gallicis  bellis  nullam  om- 
nino  moverunt,  civilibus  aliqnas,  sed  lit  celeriter  ad  offi- 
cium  redierint,  nee  tam  indulgentia  ducis  qnam  auctori- 
tate.  Non  enim  cessit  umquam  tumultuantibus  atque 
etiam  obviam  semper  iit ;  et  nonam  quidem  legionem  is 
apud  Placentiam,  quamqnam  in  armis  adhuc  Pompeius 
esset,  totam  cum  ignomiuia  missam  fecit  aegreque  post 
multas  et  supplicis  preces,   nee  nisi  exacta  de  sontibus 

70  poena,  restitnit ;  decimanos  autem  Eomae  cum  ingentibus 
minis  snmmoque  etiam  nrbis  periculo  missionem  et  prae-20 
mia  flagitantes,  ardente  tunc  in  Africa  belle,  neque  adire 
cnnctatns  est,  quamquam  deterrentibus  amicis,  neque 
dimittere  ;  sed  una  voce,  qua  Quiritis  eos  pro  militibus 
adpellarat,  tam  facile  circumegit  et  flexit,  ut  ei  milites 
esse  confestim  responderint  et  quamvis  recusantem  ultro  25 
in  Africam  sint  secuti ;  ac  sic  quoque  seditiosissimum 
quemque  et  praedae  et  agri  destinati  tertia  parte  mnl- 
tavit. 

71  Studium  et  fides  erga  clientis  ne  iuveni  quidem  defue- 
runt.  Masintham  nobilem  iuvenera,  cum  ad  versus  Hiemp-  30 
salem  regem  tam  enixe  defendisset  ut  lubae  regis  filio  in 
altercatione  barbam  invaserit,  stipendiarium  quoque  pro- 
nuntiatum,  et  abstrahentibus  statim  eripuit  occultavitque 
apud  se  diu  et  mox,  ex  praetura  proficiscens  in  Hispaniam, 


SVET0NIV8  369 

inter  ofUcia  prosoquentinm  fascisqne  lictorum  lectica,  sua 
avexit. 

Aniicos  tanta  semper  facilitate  indnlgentiaqne  tractavit,  72 
ut  Gaio  Oppio  coniitanti  so  per  silvestre  iter  conreptoqne 

5subita  valitudiue  deversoriolo  co,  quod  uniun  erat,  cesse- 
rit  et  ipse  humi  ac  snb  divo  cubuerit.  lam  antem  rernm 
potens  quosdam  etiam  iiifimi  generis  ad  amplissimos  hon- 
ores  provexit,  cum  ob  id  culparetur,  professns  j^alam,  si 
grassatorura  et  sicariorum  ope  in  tuenda   sua  dignitatc 

lousus  esset,  talibus  quoque  se  parem  gratiam  relaturum. 

Simultates  contra  nullas  tam  gravis  excepit  umquam,  73 
ut  non  occasionc  oblata  libens  deponeret.     Gai  Memmi, 
cuius  asperrimis  orationibus  non  minore   accrbitate    rc- 
scripserat,  etiam  suffragator  mox   in   petitione   consula- 

istus  fuit.  Gaio  Calvo  post  famosa  epigrammata  de  re- 
conciliatione  per  amicos  agenti  ultro  ac  prior  scripsit. 
Valerium  CatuUum,  a  quo  sibi  versiculis  de  Mamurra  per- 
petua  stigmata  imposita  non  dissimulaverat,  satis  facien- 
tem   eadem  die  adliibuit   cenae  hospitioque  patris  eius, 

2osicut  consnerat,  uti  perseveravit.     Sed  et  in  ulciscendo74 
natura  lenissimus,   piratas   a   quibus  captus  est,  cum  in 
dicionem  redegisset,   quoniam  suffixurum  se  cruci   ante 
iuraverat,  iugulari  prius  iussit,   deinde  sutRgi ;   Cornelio 
Phagitae,  cuius  quondam  nocturnas  insidias  aegerac  latens, 

25  ne  perduceretur  ad  Sullam,  vix  praemio  dato  evascrat, 
numquam  nocere  sustinuit ;  Pliilemonem  a  manu  ser- 
viim,  qui  neceni  suam  per  venenum  inimicis  promiserat, 
non  gravius  quam  simplici  morte  puniit ;  in  Publium  Clo- 
dium,  Pompeiae  uxoris  suae  adulterum  atque  eadem  de 

30  causa  poUutarum  cacrimoniarum  reum,  testis  citatus,  ne- 
gavit  se  quidquam  compcrisse,  quamvis  et  mater  Aurelia 
et  soror  lulia  apud  eosdem  indices  omnia  ex  fide  rettulis- 
sent;  interrogatusque,  cur  igitur  repudiasset  uxorem,  'Quo- 
niam/ inquit,  ''meos  tam  suspicione  quam  crimine  iudico 

24 


370  SVETONIVS 

75carere  oportere.'  Moderationem  vero  clementiamqiic  cum 
in  administratione  turn  in  victoria  belli  civilis  admi- 
rabilem  exliibuit.  Denuntiante  Pompeio,  pro  bostibiis  se 
babiturum  qui  rei  pnblicae  defuissent,  ipse  medios  et  iien- 
trius  partis  snorum  sibi  iiumero  futuros  pronimtiavit.  5 
Quibus  autem  ex  conmendatione  Pompei  ordines  dederat, 
potestatem  transenndi  ad  eum  omnibus  fecit.  Motis  apud 
Ilerdam  deditionis  conditiouibus,  cum,  adsiduo  inter  utras- 
que  partis  usu  atque  conmercio,  Afranius  et  Petreius  de- 
prehensos  intra  castra  lulianos  subita  paenitentia  interfe- 10 
cissent,  admissam  in  se  perfidiam  non  sustinuit  imitari. 
Acie  Pbarsalica  proclamavit  ut  civibus  parccretur,  dein- 
cepsque  nemini  non  suorum  queni  vellet  unum  partis 
adversae  servare  concessit.  Nee  ulli  perisse  nisi  in  proe- 
lio  reperientur,  exceptis  dumtaxat  Afranio  et  Fausto  et  15 
Lucio  Caesare  iuvene  ;  ac  ne  bos  quidem  voluntate  ipsius 
interemptos  j^utant  quorum  tamen  et  priores  post  impe- 
tratam  veniam  rebellaverant  et  Caesar,  libertis  servisque 
eius  ferro  et  igni  crudelem  in  modum  enectis,  bestias  quo- 
que  ad  muuus  populi  comparatas  contrucidaverat.  De-20 
nique  tempore  extremo  etiam  quibus  nondum  igiioverat 
cunctis  in  Italiam  redire  permisit  magistratusque  et  impe- 
ria  capere  ;  sed  et  statuas  Luci  Sullae  atque  Pompei  a 
plebe  disiectas  reposuit ;  ac  si  qua  postbac  aut  cogitaren- 
tur  gravius  adversus  se  aut  dicerentur,  inbibere  maluit25 
quam  vindicare.  Itaque  et  detectas  coniurationes  con- 
ventusque  nocturnos  non  ultra  arguit,  quam  ut  edicto 
ostenderet  esse  sibi  notas  et  acerbe  loquentibus.  satis  ba- 
buit  pro  contione  denuntiare  ne  perseverarent,  Aulique 
Caecinae  criminosissimo  libro  et  Pitholaicarminibus  male- 30 
dicentissimis  laceratam  existimationem  suam  civili  animo 
tulit. 

76      Praegravant  tamen  cetera  facta  dietaque  eius,  ut  et  abu- 
sus   dominatione  et  iure  caesus  existimetur,     Non  enim 


SVETONIVS  371 

honores  niodo  nimios  recepit  :  continuum  cousuhitiun. 
perpetuam  dictaturam,  i^raefecturamque  morum,  insuper 
praenomeu  Imperatoris,  cognomen  Patris  Patriae,  statuam 
inter  reges,  suggestum  in  orcliestra  ;  sed  et  ampliora  etiam 
5  humano  fastigio  decerni  sibi  passus  est ;  sedem  auream 
in  curia  et  pro  tribunali,  tensam  et  ferculum  circensi 
pompa,  templa,  aras,  simulacra  iuxta  deos,  pulvinar,  flami- 
nem,  lupercos,  adpellationem  mensis  e  suo  nomine  ac 
nullos  non  honores  ad  libidinem  cepit  et  dedit.     Tertium 

10  et  quartum  consulatum  titulo  tenus  gessit,  contentus  dic- 
taturae  potestate  decretae  cum  consulatibus  simul  atque 
utroque  anno  binos  consules  substituit  sibi  in  ternos  no- 
vissimos  mensis,  ita  ut  medio  tempore  comitia  nulla  ha- 
buerit  praeter  tribunorum  et  aedilium  plebis,  praefectos- 

15  que  pro  praetoribus  constituerit  qiTi  apsente  se  res  urbanas 
administrarent.  Pridie  autem  Kalendas  lanuarias  repen- 
tina  consul  is  morte  cessantem  honorem  in  paucas  horas 
petenti  dedit.  Eadem  licentia  spreto  patrio  more,  magi- 
stratus  in  pluris  annos  ordinavit,  deccm  praetoris  viris  con- 

20  sularia  ornamenta  tribuit,  civitate  donates  et  quosdam  e 
semibarbaris  Gallorum  recepit  in  curiam.  Praeterea  mo- 
netae publicisque  vectigalibus  peculiaris  servos  praepo- 
suit.  Trium  legionum  quas  Alexandreae  relinqucljat 
curani  ct  imperium  liufini  libcrti  sui  filio,  exsoleto  suo, 

25demandavit.     Nee  minoris    impotentiae    voces   projialam  77 
edebat,  ut  Titus  Ampins  scribit,  Nihil  esse  rem  publicum, 
adpellationem  modo  sine  corpore  ac  specie.     Sullam  ne- 
scisse  litteras  qui  dictaturam  dcj^osuerit.     Debere  homines 
consideratius  iam  loqui  secum  ac  pro  legibus  habere  quae 

sodicat.  Eoque  adrogantiae  progressns  est,  ut,  haruspice 
tristia  et  sine  corde  exta  quondam  nuntiante,  futura  dice- 
ret  laetiora,  cum  vellct ;  nee  pro  ostento  dueendum,  si 
pecudi  cor  defuissct. 

Verum  praecipuam  et   exitiabilem  sibi   invidiam   hinc78 


372  8VET0NIVS 

maxime  rnovit.  Adenntis  se  cum  plurimis  honorificentis- 
simisque  decretis  iiniversos  patres  conscriptos  sedens  pro 
aede  Veneris  Gcnetricis  cxccjiit.  Quidam  jDutant  rcten- 
tum  a  Cornelio  Balbo,  cum  conaretur  adsnrgcre  :  alii,  no 
conatiim  quidem  omnino,  sed  etiam  admonentem  Gaiums 
Trebatium  nt  adsurgeret  minus  familiari  vultu  respexisse. 
Idque  factum  eius  tanto  intolerabilius  est  visum,  quod 
ipse  triumphanti  et  subsellia  tribunicia  praetervehenti 
sibi  unum  e  conlegio  Pontium  Aquilam  non  adsurrexisse 
adeo  indignatus  sit,  ut  proclamaverit :  '  Eepete  ergo  a  me  lo 
Aquila  rem  publicam  tribunus  !'  et  uec  destiterit  per  con- 
tinues dies  quidquam  ciiiqu{},m  nisi  sub  exceptione  polli- 

79ceri,  si  tamen  per  Pontium  Aquilam  licuerit.  Adiecit  ad 
tarn  insignem  despecti  senatus  contumeliam  multo  adro- 
Sfantius  factum.  Nam  cum  in  sacrificio  Latiuarum  re-  is 
vertente  eo  inter  inmodicas  ac  novas  populi  acclamationes 
quidam  e  turba  statuae  eius  coronam  lauream  Candida 
fascia  praeligata  imposuisset  et  tribuni  plebis  Epidius 
Marullus  Caesetiusque  Flavus  coronae  fasciam  detrahi 
liominemque  duci  in  viucula  iussissent ;  dolens  seu  parum2o 
prospere  motam  regni  mentionem,  sive  ut  ferebat,  ereptam 
sibi  gloriam  recusandi,  tribunes  graviter  increpitos  i:)ote- 
state  privavit.  ISTequc  ex  eo  infamiam  adfectati  etiam  regii 
nominis  discutere  valuit,  quamquam  et  plebei  regem  se 
salutanti,  Caesarem  se,  non  regem  esse  responderit  et25 
Luj)ercalibus  pro  rostris  a  consule  Antonio  admotum  sae- 
pius  capiti  suo  diadema  reppulerit  atque  in  Capitolium 
lovi  Optimo  Maximo  miserit.  Quin  etiam  varia  fama 
percrebruit,  migraturum  Alexandream  vel  Ilium,  transla- 
tis  simul  opibus  imperii  exhaustaque  Italia  dilectibus  ct3o 
procuratione  urbis  amicis  permissa,  proximo  autem  senatu 
Lucium  Cottam  quindecimvirum  sententiam  dicturam,  ut, 
quoniam  libris  fatalibus  contineretur,  Parthos  nisi  a  rege 

80  non  posse  vinci,  Caesar  rex  adpellaretur.    Quae  causa  con- 


SVETONIVS  373 

inratis  matarandi  fuit  destinata  negotia,  ne  adsentiri  ne- 
cesse  esset. 

Consilia  igitur,  dispersim  antea  habita  et  quae  saepe 
biui  ternive  ceperant,  in  uuum  omnes  contulernnt,  ne 
spopulo  quidem  iam  praesenti  statu  laeto,  sed  clam  pa- 
lamque  detrectante  dominationem  atque  adsertores  flagi- 
tante.  Peregrinis  in  senatum  adlectis,  libellus  propositus 
est:  'Bonum  factum  ;  ne  quis  senatori  novo  curiam  mon- 
strare  velit !'  et  ilia  vnlgo  canebantur  : 

10      Gdllos  Caesar  in  triiimphum  diicif,  idem  in  curiam. 

Gdlli  hracas  dq^osuej-nnf,  latum  clavum  sumpserunt. 

Quinto  Maximo  suffecto  trimenstrique  consule  theatrum 

introeunte,  cum  lictor  animadverti  ex  more  iussisset,  ab 

universis  conclamatum  est,  non  esse  eum  consulem.     Post 

luremotos  Caesetium  et  Marullum  tribunos  reperta  sunt 
proximis  comitiis  complura  suffragia  consules  eos  decla- 
rantium.  Subscripsere  quidam  Luci  Bruti  statuae  :  Vti- 
nam  viveres  !  item  ipsius  Caesaris  : 

Bn'itus,  quia  regcs  eiecit,  consul  primus  fdctus  est: 

20       Hlc,  quia  consuUs  eiecit,  rex  postrcmo  fdctiis  est. 
Conspiratum  est  in  eum  a  sexaginta  amplius,  Gaio  Cassio 
Marcoque  et  Decimo   Bruto   pvincipibus   conspirationis. 
Qui  primum  cunctati,  utrumnc  in  Campo  per  comitia  tri- 
bus  ad  suffragia  vocautem  partibus  divisis  e  ponte  deice- 

25  rent  atque  exceptum  trucidarent,  an  in  Sacra  Via  vel  in 
aditu  tlieatri  adorlrentur :  postquam  senatus  Idibus  Martiis 
in  Pompei  curiam  edictus  est,  facile  tempus  et  locum  prae- 
tulerunt. 

Sed  Caesari  futura  caedcs  evidentibus  prodigiis  denun-8l 

30  tiata  est.  Paucos  ante  mensis,  cum  in  colonia  Capua 
deduct!  lege  lulia  coloni  ad  extruendas  villas  vetustissima 
sepulchra  dissicerent,  idque  eo  studiosius  facerent,  quod 
aliquantum  vasculorum  opcris  antiqui  scrutantes  reperie- 
bant,  tabula  aenea  in  monimento,  in  quo  dicebatur  Capys 


374  SVETONIVS 

conditor  Capuae  sepnltus,  inventa  est,  conscripta  litteris 
vei'bisqne  Graecis  liac  senteutia  :  Quandoque  ossa  Capyis 
detecta  essent,  fore  nt  lulo  prognatus  mann  consangui- 
neorum  necaretur  magnisqne  mox;  Italiae  cladibus  vindi- 
caretur.  Cuius  rei,  ne  quis  fabulosam  aut  conmenticiam  5 
putet,  auctor  est  Cornelius  Balbus,  familiarissimiis  Cae- 
saris.  Proximis  diebns  equorum  greges,  quos  in  traiciendo 
Rubicone  flumine  consecrarat  ac  vagos  et  sine  custode 
dimiserat,  comperit  pertinacissime  pabulo  abstinere  uber- 
timque  flere.  Et  inmolantem  haruspex  Spurinna  monuit,  lo 
caveret  pcrioulum,  quod  non  ultra  Martias  Idus  profer- 
retur.  Pridie  autem  easdem  Idus  avem  regaliolum,  cum 
laureo  ramulo  Pompeianae  curiae  se  inferentem,  volucres 
varii  generis  ex  proximo  nemore  persecutae  ibidem  di- 
scerpserunt.  Ea  vero  nocte,  cui  inluxit  dies  caedis,  et  ipse  is 
sibi  visus  est  per  quietem  interdum  supra  uubis  volitare, 
alias  cum  love  dextram  iungere  ;  et  Calpurnia  uxor  imagi- 
nata  est,  conlabi  fastigium  domus  maritumque  in  gremio 
suo  confodi ;  ac  subito  cubicnli  fores  sponte  patueruut. 

Ob  haec  simul  et  ob  infirmam  valitudinem  diu  cuncta-20 
tus,  an  se  contineret  et  quae  apud  senatum  proj)osuerat 
agere  differret,  tandem  Decimo  Bruto  adhortante,  ne  fre- 
quentis   ac   iam   dudum    ojoperientis    destitueret,   quinta 
fere  hora  progressus  est  libellumque  insidiarum  indicem, 
ab  obvio  quodam  porrectum,  libellus  ceteris,  quos  sinistra  25 
manu  tenebat  quasi  mox  lecturus,  conmiscuit.     Dein  plu- 
ribus  hostiis  caesis  cum  litare  non  posset,  introiit  curiam 
spreta  religione  Spurinnamque  inrideus  et  nt  falsum  ar- 
guens,  quod  sine  ulla  sua  noxa  Idus  Martiae  adessent : 
quamquam  is  venisse  quidem  eas  diceret,  sed  non  prae-  30 
82  terisse.     Adsidentem  conspirati  specie  officii  circumstete- 
runt;  ilicoque  Cimber  Tillius  qui  primis  partis  susceperat, 
quasi  aliquid  rogaturus  propius   accessit   renuentique  et 
gestu  in  aliud  tempus  dilferenti  ab  utroque  umero  togam 


SVETONIVS  375 

adprehendit,  deinde  clamantem :  'Ista  quidem  vis  est,' 
alter  e  Cascis  aversuni  vulnerat,  paulum  infra  iugnhmi. 
Caesar  Cascae  bracliiuni  adreptum  graphic  traiecit,  cona- 
tiisque  prosilire  alio  vulnere  tardatus  est ;  utqne  ani- 
5  niadvertit  imdiqiie  se  strictis  pugionibus  peti,  toga  caput 
obvolvit,  simnl  sinistra  mann  sinuni  ad  inia  crura  deduxit, 
quo  honestius  caderet  etiam  inferiore  corporis  parte  velata. 
Atque  ita  tribus  et  viginti  plagis  confossus  est,  uno  modo 
ad  primum  ictum  gemitu  sine  voce  edito;  etsi  tradiderunt 

loquidani  Marco  Bruto  inruenti  dixisse  :  Ka)  (tv  ritcroy ;  Exa- 
iiimis,  diffugientibus  cunctis,  aliquamdiu  iacuit,  donee 
lecticae  impositum,  dependente  brachiO;,  tres  servoli  do- 
mum  rettulerunt.  Nee  fn  tot  vulneribus,  ut  Antistius 
medicus  existimabat,  letale  ullum  repertuni  est,  nisi  quod 

15  secundo  loco  in  pectore  acceperat. 

Fuerat  animus  coniuratis  corpus  occisi  in  Tiberim  tra- 
here,  bona  publicare,  acta  resciudere,  sed  metu  Marci 
Autoni  consulis  et  magistri  equitum  Lepidi  destiterunt. 
Postulante  ergo  Lucio   Pisone  socero  testameutum  eius  83 

2oaperitur  recitaturque  in  Antoni  domo,  quod  Idibus  Sep- 
tembribus  proximis  in  Lavicano  suo  fecerat  dcmandave- 
ratque  virgin!  Vestali  maximae.  Quintus  Tubero  tradit, 
heredem  ab  eo  scribi  solitum  ex  consulatu  ipsius  primo 
usque  ad  initium  civilis  l)cl]i  Cn.  Pompeium,  idque  iniliti- 

25  bus  pro  contione  recitatum.  Sed  novissimo  testamento 
tris  instituit  heredes  sororum  nepotes,  Gaium  Octavium 
ox  dodrante,  et  Lucium  Pinarium  et  Quintum  Pedium  ex 
quadrante  reliquo ;  in  ima  cera  Gaium  Octavium  etiam  in 
familiam  nomenque  adoptavit ;  plerosque  percussorum  in 

3otutoribus  tili,  si  qui  sibi  nasceretur,  nominavit,  Decimum 
Brutum  etiam  in  secundis  heredibus.  Populo  hortos  circa 
Tiberim  publico,  et  viritim  trecenos  sestertios  legavit. 

Fuuere  indicto   rogus   exstructus   est   in   Martio  cam- 84 
po  iuxta  luliae  tiimulum  et  pro  rostris  aurata  aedes  ad 


376  SVETONIVS 

simulacrum  templi  Veneris  Genetricis  conlocata ;  intraque 
lectus  eburueus  auro  ac  purpura  stratus  et  ad  caput  tro- 
paeum  cum  veste  in  qua  fuerat  occisus.  Praeferentibus 
munera,  quia  suffecturus  dies  non  videbatur,  praeceptum, 
ut  omisso  ordine,  quibus  quisque  vellet  itineribus  urbis,  5 
portaret  in  Campum.  Inter  ludos  cantata  sunt  quaedam 
ad  miserationem  et  invidiam  caedis  eius  accommodata  ex 
Pacuvi  Armorum  iudicio : 

.  .  .  men  servasse,  ut  esse?it  qui  me  perdererit! 
et  ex  Electra  Atili  ad  similem  sententiam.     Laudationis  10 
loco  consul  Antonius  per  praeconem  pronuntiavit  senatus 
consultum,   quo    omnia    simul    ei   divina   atque   humaua 
decreverat,  item  ius  iurandum,  quo  se  cuncti  pro  salute 
unius  adstrinxerant ;  quibus  perpauca  a  se  verba  addidit. 
Lectum  pro  rostris  in  forum   magistratus   et  lionoribusi5 
functi  detulerunt.     Quem  cum  pars  in  Capitolini  lovis 
cella  cremare,  pars  in  curia  Pompei  destinaret,  repente  duo 
quidam,  gladiis  succincti  ac  bina  iacula  gestantes,  ardenti- 
bus    cereis   succenderunt,    confestimque   circumstantium 
turba  virgulta  arida  et  cum  subselliis  tribunalia,  quidquid  20 
praeterea   idoneum   aderat,   congessit.     Deinde   tibicines 
et  sceuici  artifices  vestem  quam  ex  triumphorum  iustru- 
mento    ad    praesentem   usum   induerant,   detractam   sibi 
atque  discissam  iniecere  flammae,  et  veteranorum  militum 
legionarii   arma   sua   quibus   exculti   funus   celebrabant ;  2.5 
matronae  etiam  pleraeque  ornamenta  sua  quae  gerebant 
et  liberorum  bullas  atque  praetextas. 

In  summo  publico  luctu  exterarum  gentium  multitude 
circulatim  suo  quaeque  more  lamentata  est,  i^raecipueque 
ludaei  qui  etiam  noctibus  continuis  bustum  frequentarunt.  30 
85  Plebs  statim  a  funere  ad  domum  Bruti  et  Cassii  cum  faci- 
bus  tetendit  atque  aegre  repulsa,  obvium  sibi  Helvium 
Cinnam  per  errorem  nominis,  quasi  Cornelius  is  esset, 
quem  graviter  pridie  coutionatum  de  Caesare  requircbat, 


SVETONIVS  377 

occidit  capntque  eius  praefixum  hastae  circnmtnlit ;  postea 
solidam  colurnnani  prope  vigiiiti  pedum  lapidis  Numidici  in 
foro  statuit  scripsitque  :  Parent!  Patriae.  Apnd  earn  longo 
tempore  sacrificare,  vota  suscipere,  controversias  quasdam 

5  interposito  per  Caesarem  iure  iurando  distraliere  perseve- 
ravit. 

Snspicionem  Caesar  quibnsdam  suorum  reliquit,  nequc86 
voluisse  SB  diutius  vivere,  neque  curasse  quod  valitudine 
minus  prospera  iiteretur,  ideoque  et  quae  religiones  mo- 

lonerent  ot  quae  renuntiarent  amici  neglexisse.  Sunt  qui 
pntent,  confisum  eum  novissimo  illo  senatus  consulto  ac 
iure  iurando  etiam  custodias  Ilispanorum  cum  gladiis  ad- 
inspectantium  se  removisse.  Alii  e  diverso  opinantur,  in- 
sidias  undique  inminentis  subire  semel  quam  cavere  .  .  . 

15  solitnm  ferunt :  Non  tarn  sua  quam  rei  publicae  interesse,  uti 
salvus  esset :  se  iam  pridem  potentiae  gloriaeque  abunde 
adeptum  ;  rem  publicam,  si  quid  sibi  eveniret,  neque  quie- 
tam  fore  et  aliquanto  deteriore  conditione  civilia  bella  subi- 
turam.      Illud  plane  inter  omnis  fere  constitit,  talem  ei  87 

20  mortem  paene  ex  sententia  obtigisse.  Nam  et  quondam, 
cum  apud  Xenophontem  legisset  Cyrum  ultima  valitudine 
mandasse  quaedam  de  funere  suo,  aspornatus  tam  lentum 
mortis  genus  subitam  sibi  celeremque  optaverat ;  et  pridie 
quam   occideretur,  in    sermone   nato    super  cenam  apud 

ssMarcum  Lepidum,  quisnam  esset  finis  vitae  conmodis- 
sinius,  rcpentinum  iuopinatumque  praetulorat. 

Periit  sexto  et  quinquagensimo  aetatis  anno  atque  in  88 
deorum  numerum  relatus  est,  non  ore  modo  decernentium 
sed  et  persuasioue  vulgi.     Siquidem  ludis,  quos  j)rimos 

3oconsecrato  ei  lieres  Augustus  edebat,  stella  crinita  per  sep- 
tem  continues  dies  fulsit,  exoriens  circa  undecimam 
horam,  creditumque  est  animam  esse  Caesaris  in  caelum 
recepti ;  et  liac  de  causa  simulacro  eius  in  vertice  additur 
Stella. 


378  SVETONIVS 

Curiam,  in  qua  occisus  est,  obstrui  placuit  Idusque 
Martias  parricidium  nomiuari,  ac  ue  iimquam  eo  die  se- 
natiis  ageretnr.  Percussorum  aiitem  fere  neque  triennio 
quisquam.  amplius  supervixit,  neque  sua  morte  defunctus 
est.  Damnati  omnes  alius  alio  casu  peri  it,  pars  naufragio,  5 
pars  proelio  ;  non  nulli  semet  eodem  illo  pugione  quo  Cae- 
sarem  violaverant  interemernnt. 


Life  of  Nero. 

20     Inter  ceteras  disciplinas  pueritiae  tempore  imbutus  et 
musica,  statim  ut  imperium  adeptus  est,  Terpnum  citha-io 
roedum,  vigentem  tunc  praeter  alios,  arcessiit  diebusque 
continuis  post  cenam  canenti  in  multam  noctem  adsidens, 
paulatim  et  ipse  meditari  exercerique  coej)it,  neque  eorum 
quidquam  omittere  quae   generis   eius   artifices  vel  con- 
servandae  vocis  causa  vel  augendae  factitarent ;   sed  et  i5 
plumbeam  chartam  supinus  pectore  sustiuere  et  clystere 
vomituque  purgari  et  abstinere  pomis  cibisque  officienti- 
bus;  donee  blandiente  profectu  (quamquam  exiguae  vocis 
et  fuscae)  prodire  in  scenam  concupiit,  subinde  inter  fa- 
miliaris  Graecum    proverbium  iactans,  occultae  musicae2o 
nullum  esse  respectum.     Et  prodit  Neapoli  primum  ac  ne 
concusso  quidem  repente  motu  terrae  theatre  ante  cantare 
destitit  quam  incohatum  absolveret  nomon.     Ibidem  sae- 
pius  et  jaer  compluris  cantavit  dies  ;  sumpto  etiam  ad  re- 
ficiendam  vocem  brevi  tempore,  impatiens  secreti  a  balineis25 
in  theatrum  trausiit,  mediaque  in  orchestra  frequente  po- 
pulo  epulatus,  si  paulum  subbibisset,  aliquid  se  sufferti 
tinniturum  Graeco  sermone  promisit.     Captus  autem  mo- 
dulatis  Alexandrinorum   laudationibus  qui  de  novo  con- 
meatu  Neapolim  confluxerant,  pluris  Alexandria  evocavit.  so 
Neque  eo  segnius  adulescentulos  equestris  ordinis  et  quin- 


SVETONIVS  379 

que  amplius  militi  e  plebe  robustissimae  iuventutis  iindique 
elegit  qui  divisi  in  factiones,  plausuum  genera  condisee- 
rent  (bombos  et  imbrices  et  testas  vocabant)  operamque 
navarent  cantauti  sibi,  insignes  piuguissimaconia  et  excel- 

slentissinio  cultu  f  pueris  ac    sine  anulo  laeviis  quorum 
duces  quadringena  milia  sestertia  merebant. 

Cum  magni  aestimaret  cantare  etiam  Romae,  Neroneum  21 
agona  ante  praestitutam  diem  revocavit,  flagitantibusque 
cunctis  caelestem  vocem  respondit  quidem  iti  hortis  se 

locopiam  volcntibus  facturum,  sed  adiuvante  vulgi  preces 
etiam  statioue  militum,  quae  tunc  excubabat,  repraesenta- 
turum  se  pollicitus  est  libens  ;  ac  sine  mora  nomen  suum 
in  albo  profitentium  citharoedorum  iussit  adscribi,  sorticu- 
laque  in  urnam  cum  ceteris  demissa,  intravit  ordine  suo, 

i5simul  praefecti  praetorii  citharam  sustinentes,  post  tribuni 
militum,  iuxtaque  amicornm  intimi.  Vtque  constitit, 
peracto  principio,  Niobam  se  cantatnrum  per  Cluvium 
Kufum  consularem  pronuntiavit  et  in  horam  fere  decimam 
perseveravit,    coronamque    earn    et    reliquam    certaminis 

•20 partem  in  annum  sequentem  distulit,  ut  saepius  canendi 
occasio  esset.  Quod  cum  tardum  videretur,  non  cessavit 
identidem  se  publicare.  Dubitavit  etiam  an  privatis  spec- 
taculis  operam  inter  scaenicos  daret,  quodam  })raetoruni 
scstcrtium  docies  offercnte.     Tragoedias  quoque  cantavit 

25  personatus,  heroum  deorumque  item  heroidum  ac  dearum 
personis  effectis  ad  similitudinem  oris  sui  et  feminae,  prout 
quamque  diligeret.  Inter  cetera  cantavit  Canacen  par- 
turientem,  Oresten  matricidam,  Oedipodem  excaccatum, 
Herculem  insanum.     In  qua  fabula  fama  est,  tirunculum 

3omilitem  positum  ad  custodiam  aditus,  cum  eum  oriuiri  ac 
vinciri  catenis,  sicut  argumentum  postulabat,  videret, 
accurrisse  ferendae  opis  gratia, 

Equorum  studio  vel  praecipue  ab   ineunte  aetate  fla-  22 
gravit,  plurimusque  illi  sermo,  quamquam  vetaretnr,  de 


380  SVETONIVS 

circensibus  erat ;  et  quondam  tractum  prasinum  agitato- 
reni  inter  condiscipnlos  querens,  obiurgante  ^^aedagogo,  de 
Hectore  se  loqui  ementitus  est.  Sed  cum  inter  initia 
imperii  eburneis  quadrigis  cotidie  in  abaco  luderet,  ad 
omnis  etiam  minimos  circensis  e  secessu  conmeabat,  pri-s 
mo  clam,  deinde  propalam,  nt  nemini  dubinm  esset,  eo 
die  utique  adfuturum.  Neque  dissimulabat  velle  se  pal- 
marnm  nnmerum  ampliare  ;  quare  spectacnlum  mnltipli- 
catis  missibus  in  serum  protrahebatur,  ne  dominis  quidcm 
iam  factionnm  dignantibus  nisi  ad  totius  diei  cursumio 
greges  ducere.  Mox  et  ipse  aurigare  atque  etiam  spectari 
saepius  voluit,  positoque  in  hortis  inter  servitia  et  sordi- 
dam  plebem  rudimento,  universorum  se  oculis  in  circo 
maximo  praebuit,  aliquo  liberto  mittente  mappam  unde 
magistratus  solent.  Nee  contentus  harum  artium  experi-  is 
menta  Romae  dedisse,  Achaiam,  ut  diximus,  petit,  hinc 
maxime  motus  :  instituerant  civitates  apud  quas  musici 
agones  edi  solent,  omnis  citharoedorum  coronas  ad  ijisuin 
mittere.  Eas  adeo  grate  recipiebat,  ut  legates  qui  pertu- 
lissent  non  mode  primos  admitteret,  sed  etiam  familiari-20 
bus  epulis  interponeret.  A  quibusdam  ex  his  rogatus  ut 
cantaret  super  cenam,  exceptusque  effusius,  'solos  scire 
audire  Graecos,  solosque  se  et  studiis  suis  dignos'  ait.  Nee 
profectione  dilata,  ut  primum  Cassiopen  traiecit,  statim 
ad  aram  lovis  Casii  cantare  auspicatus,  certamina  dein-25 
23  ceps  obiit  omnia.  Nam  et  quae  diversissimorum  temporum 
sunt,  cogi  in  unum  annum,  quibusdam  etiam  itei'atis, 
iussit  et  Olympiae  quoque  praeter  consuetudinem  musi- 
cum  agona  conmisit.  Ac  ne  quid  circa  haec  occupatum 
avocaret  detineretve,  cum  praesentia  eius  urbicas  res  30 
egere  a  liberto  Helio  admoneretur,  rescripsit  his  verbis  : 
'  Quamvis  nunc  tunm  consilium  sit  et  votum  celeriter 
reverti  me,  tamen  suadere  et  optare  potius  debes,  ut  Ne- 
rone  dignus  revertar.' 


SVETONIVS  381 

Cantante  eo,  ne  uecessaria  quideni  causa  exceclere  tliea- 
tro  licitum  est.  Itaque  et  enixac  quaedam  iu  spectaculis 
dicuntur  et  multi  taedio  andiendi  laudandique,  clausis 
oppidorum  portis,  aut  furtim  desiluisse  de  muro  aut 
5  morte  siniulata  funere  elati.  Quam  autein  trcpide  aiixie- 
que  certaverit,  quanta  adversariorum  aemulatione,  quo 
metu  iudicum,  vix  credi  potest.  Adversarios,  quasi  plane 
conditionis  eiusdem,  observare,  captare,  infamare  secreto, 
non  numquam  ex  occursu  maledictis  incessere  ac,  si  qui 

10  arte  praecellereut,  conrumpere  etiam  solebat.  ludices 
autem  prius  quam  inciperet  reverentissime  adloquebatur, 
'omnia  se  facienda  fecisse,  sed  eventum  in  nianu  esse  For- 
tunae  ;  illos  ut  sapientis  et  doctos  viros  fortuita  debere 
excludere';  atque,  ut  auderet  hortantibus,  aequiore  animo 

isrecedebat,  ac  ne  sic  quidem  sine  sollicitudine,  taciturnita- 
tom  pudoremque  quoruudam  pro   tristitia  et  malignitate 
arguens  suspectosque  sibi  dicens.     In  certando   vero  ita24 
legi   oboediebat,   ut   numciuam  excreare   ausus,   sudorem 
quoque  frontis  brachio  detergeret ;  atque  etiam  in  tragico 

2oquodam  actu,  cum  elapsum  baculum  cito  rcsumpsisset, 
pavidus  et  metuens  ne  ob  delictum  certamine  submovere- 
tur,  non  aliter  confirmatus  est  quam  adiurante  liyj)ocrita, 
non  animadversuni  id  inter  exultationes  succlamationesque 
])opuli.      Victorem  autem  se   ipse  pronuntiabat^,  qua  de 

•i5  causa  et  praeconio  ubique  contendit.  Ac  ne  cuius  alterius 
liierouicarum  memoria  aut  vestigium  extaretusquam,  sub- 
verti  et  unco  train  abicique  in  latrinas  omnium  statuas  et 
imagines  imperavit.  Aurigavit  quoque  plurifariam,  Ol3'm- 
piis  vero  etiam  decemiugem,  quamvis  id  ipsum  in  regc 

soMithradate  carmine  quodam  suo  repreliendissct ;  sed  ex- 
cussus  curru  ac  rursus  rcpositus,  cum  perdurarc  non  pos- 
set, destitit  ante  decursum  ;  neque  eo  secius  coronatus  est. 
Decedcns  deinde  provinciam  universam  libcrtate  domivit, 
simulque  iudices  civitate  Konuma  et  pecunia  grand!.    Quae 


382  SVETONIVS 

beneficia  e  medio  stadio  Isthmiorum  die  sua  ipse  voce  pro- 
nuntiavit. 

^~)  Reversus  e  Graecia  Neapolim,  quod  in  ea  primum  artem 
protulerat,  albis  equis  introiit,  disiecta  parte  mnri,  ut  mos 
hieronicarum  est;  simili  modo  Antium,  inde  Albanum,  s 
inde  Romam.  Sed  et  Romam  eo  curru  quo  Augustus  olim 
triumphaverat  et  in  veste  purpurea  distinctaque  stellis 
aureis  clamide,  coronainque  capite  gerens  Olympiacam, 
dextra  manu  Pythiam,  praeeunte  pompa  ceterarum  cum 
titulis,  ubi  et  quos  quo  cantionum  quove  fabularum  lo 
argumento  vicisset ;  sequentibus  currum  ovantium  ritu 
plausoribus,  Augustiaiios  militesque  se  triumphi  eius 
clamitantibus.  Dehiuc,  diruto  circi  maximi  arcu,  per  Ve- 
labium  forumque  Palatium  et  Apollinem  petit.  Incedenti 
jDassim  victimae  caesae  sparso  per  vias  identidem  croco,  15 
ingestaeque  aves  ac  lemnisci  et  bellaria.  Sacras  coronas 
in  cubiculis  circum  lectos  posuit,  item  statuas  suas  citha- 
roedico  liabitu,  qua  nota  etiam  nummum  percussit.  Ac 
post  haec  tantum  afuit  a  remittendo  laxandoque  studio, 
ut  conservandae  vocis  gratia  neque  milites  umquam,  nisi  20 
absens  aut  alio  verba  pronuntiante,  adpellaret  neque  quid- 
quam  serio  iocove  egerit,  nisi  adstante  plionasco  qui  mo- 
neret,  'parceret  arteriis  ac  sudarium  ad  os  adplicaret^; 
multisque  vel  amicitiam  suam  optulerit  vel  simultatem 
indixerit,  prout  quisque  se  magis  parciusve  laudasset.  25 

26  Petulantiam,  libidinem,  luxuriam,  avaritiam,  crudelita- 
tem  sensim  quidem  primo  ct  occulte  et  velut  iuveuili  er- 
rore  exercuit,  sed  ut  tunc  quoque  dubium  nemini  foret, 
naturae  ilia  vitia,  non  aetatis  esse.   [.  .  .] 

33     Ante  omnia  instituit,  ut  e  libertorum  defunctorum  bonis  30 
pro  semisse  dextans  ei  cogeretur  qui  sine  probabili  causa 
CO  nomine  essent,  quo  fuissent  ullae  familiae  quas  ipse 
contingeret ;   deinde,  ut  ingratorum  in  principem  testa- 
mcnta  ad  fiscum  pertinerent,  ac  ne  impune  esset  studiosis 


SVETONIVS  383 

iuris  qui  scripsissent  vel  clictassent  ea ;  tunc  ut  lege  ma- 
iestatis  facta  dictaque  omnia  quibus  moclo  delator  non 
deesset,  tenerentur.  Eevocavit  et  praemia  coronarum  quae 
umquani  sibi  civitates  in  certaminibus  detulissent.  Et 
5  cum  interdixisset  usum  amethystini  ac  Tyrii  coloris,  sub- 
misissetque  qui  nundinarum  die  pauculas  uncias  venderet, 
praeclusit  cunctos  negotiatores.  Quin  etiam  inter  canen- 
dum  animadversam  matronam  in  spectaculis  vetita  j)ur- 
pura  cultam  demonstrasse  procurator ibus  suis  dicitur,  de- 

10  tractamque  ilico  non  veste  modo  sed  et  bonis  exuit.  Nulli 
delegavit  officium  ut  non  adiceret :  '' Scis  quid  milii  opus 
sit !'  et  *Hoc  agamus,  ne  quis  quidquam  habeat !'  Vltimo 
templis  compluribus  dona  detraxit  simulacraque  ex  auro 
vel  argento  fabricata  conflavit  in  iis  Penatium   deorum 

15  quae  mox  Galba  restituit. 

Parricidia  et  caedes  a  Claudio  exorsus  est  cuius  iiecis  33 
etsi  non  auctor,  at  conscius  fuit,  neque  dissimulanter,  ut 
qui  boletos  in  quo  cibi  genere  venenum  is  acceperat,  quasi 
deorum  eibum  posthac  proverbio  Gracco   conlaudare  sit 

aosolitus.  Certe  omnibus  rcrum  vcrborumque  contumeliis 
mortuum  insectatus  est,  modo  stultitiae  modo  sacvitiae 
arguens ;  nam  et  morari  eum  desisse  inter  homines  pro- 
ducta  prima  syllaba  iocabatur,  multaque  decreta  et  con- 
stituta,  nt  insipicntis  atque  deliri,  pro  inritis  habuit ;  de- 

25niquc  bustum  eius  consepiri,  nisi  humili  levique  maceria, 
neglexit. 

Britannicum  non  minus  acmulatione  vocis  quae  illi 
iucuudior  subpetebat  quam  metu  ne  quandoque  apud  lio- 
minum  gratiam  paterna  memoria  praevaleret,  veneno  ad- 

3ogressus  est.  Quod  acceptum  a  quadam  Lucusta,  venena- 
riorum  indice,  cum  opinione  tardius  cederct,  ventre  modo 
Britannici  moto,  accersitam  mulierem  sua  manu  verbcra- 
vit  arguens,  pro  veneno  remedium  dedisse;  excusantique, 
minus  datum  ad  occultandani  faeinoris  invidiam,  'Sane,' 


384  SVETONIVS 

inquit,  ^cgern  luliam  timeo !'  coegitque  se  coram  iu  cubicu- 
lo  quam  posset  velocissimum  ac  praesentaneum  coquere, 
deincle  in  aedo  expertus,  postquam  is  quiuque  horas  pro- 
traxit,  iterum  ac  saepius  recoctum  porcello  obiecit,  quo 
statim   exanimato,  inferri  in  triclinium  darique  cenantis 
secum  Britannico   imperavit.      Et  cum  ille  ad  primum 
gustum  concidisset,  comitiali  morbo  ex  consuetudine  con- 
reptum  apud  convivas  ementitus,  postero  die  raptim  inter 
maximos  imbris  tralaticio  extulit  funere.     Lucustae  pro 
uavata  opera  impunitatem  praecliaque  ampla,  sed  et  di-io 
scipulos  dedit. 
34     Matrem,  facta  dictaque   sua   exquirentem   acerbius  et 
conrigentem,  hactenus  primo  gravabatur  ut  invidia  identi- 
dem  oneraret,  quasi  cessurus  imperio  Rhodumque  abitu- 
rus,  niox  et  lionore  omni  et  potcstate  privavit,  abductaqueis 
militum  et  Germanorum  statione,  contubernio  quoque  ac 
Palatio  expulit;  neque  in  divexauda  quidquam  pensi  ba- 
buitj  submissis  qui  et  Romae  morantem  litibus  et  in  se- 
cessu  quiescenteni   per  convicia   et  iocos  terra  marique 
praetervebeutes  inquietarent.     Verum  minis  eius  ac  vio-20 
lentia  territus  perdere  statuit;  et  cum  ter  veneno  temp- 
tasset  sentiretque  antidotis  praemunitam,  lacunaria,  quae 
noctu  super  dormientem  laxata  machina  deciderent,  para- 
vit.     Hoc  consilio  per  conscios  parum  celato,  solutilem 
navem  cuius  vel  nanfragio  vel  camarae  ruiua  periret,  con-  25 
mentus  est  atque  ita  reconciliatione  simulata,  iucundissi- 
mis  litteris  Baias   evocavit  ad  sollemnia  Quinquatruum 
simul  celebranda ;  datoque  negotio  trierarchis  qui  liburni- 
cam  qua  advecta  erat  velut  fortuito  concursu  confringe- 
rent,  protraxit  convivium,  repetentique  Baulos  in  locum  30 
conrupti  navigii  macbinosum  illud  optulit,  hilare  prose- 
cutus    atque    in    digressu   papillas    quoque    exosculatus. 
Relicum  temporis  cum  magna  trepidatione  vigilavit,  op- 
])eriens  cooplnruni  exitum.     Sed  ut  divcrsa  (jmnia  nando- 


SVETONIVS  385 

que  evasisse  earn  comperit,  imjoos  consilii  L.  Agcrinum 
libertum  eius,  salvam  et  incolumem  cum  gaudio  nunti- 
autem,  abiecto  clam  iuxta  pugione  ut  percussorem  sibi 
subornatum  adripi  coustringique   inssit,   matrem  occidi, 

6  quasi  deprehensum  crimen  voluntaria  morte  vitasset. 
Adduntur  his  atrociora,  nee  incertis  anctoribus  :  ad  vi- 
sendum  interfectae  cadaver  accurrisse,  contrectasse  mem- 
bra, alia  vituperusse,  alia  laudasse,  sitique  interim  oborta 
bibisse.     Neque  tameu  conscientiam  sceleris,  quamquam 

10  et  militum  et  senatus  populique  gratulationibus  confirma- 
retur,  aut  statim  aut  umquam  postea  ferre  potuit,  saepe 
confessus  exagitari  se  materna  specie  verberibusque  Fu- 
riarum  ab  taedis  ardentibus.  Quin  et  facto  per  Magos 
sacro  evocare  Manis  et  exorare  temptavit.     Peregrinatione 

isquidem  Graeciae  et  Eleusinis  sacris  quorum  initiatione 
impii  et  scelerati  voce  praeconis  submoventur,  interesse 
non  ausus  est.  [.  .  .] 

Nee  minore  saevitia  foris  et  in  extej'os  grassatus  est.  36 
Stella  crinita,  quae  summis  potestatibusexitium  portendere 

20  vulgo  putatur,  per  continuas  noctis  oriri  coeperat.  Anxius 
ea  re,  ut  ex  Balbillo  astrologo  didicit,  solere  reges  talia 
ostenta  caede  aliqua  inlustri  expiare  atque  a  semet  in  capita 
procerum  depellere,  nobilissimo  cuiqne  exitium  destinavit; 
enimvero  multo  magis  et  quasi  per  iustam  causam  duabus 

25coniurationibus  provulgatis  quarum  prior  maiorque  Piso- 
niana  Komae,  posterior  Viniciaua  Beneventi  conflata  atque 
detecta  est.  Coniurati  e  vinculis  triplicium  catenarum 
dixere  causam,  cum  quidam  ultro  crimen  faterentur,  non 
nuUi  etiam  imputarent,  tamquam  alitor  illi  non  possent 

30  nisi  morte  succurrere  dcdecorato  flagitiis  omnibus.     Dam- 

natorum  libcri  urbe  piilsi   enectique  vencno   aut  fame  ; 

constat,  quosdam  cum  paedagogis  et  capsaris  uno  prandio 

pariter  necatos,  alios  diurnum  victum  prohibitos  quaerere. 

Nullus  postliac  adliibitus   dilectus   aut   modus   interi-  37 

25 


386  SVETONIVS 

mcndi  qnoscumque  libuisset  qutacumqne  de  causa.     iSecl 
lie  de  pluribus  referam,  Salvidieno  Orfito  obiectiim  est, 
quod  tabernas  tris  de  domo  sua  circa  forum  civitatibus  ad 
statioiiem  locasset,  Cassio  Longino  iuris  coiisulto  ac  lumi- 
nibus  orbato,  quod  in  vetere  gentili  stemmate  C.   Cassi  5 
percnssoris  Caesaris  imagines  retinuisset,  Paeto  Thraseae 
tristior  et  paedagogi  vultus.     Mori  iussis  non  amplius  quam 
duarum  horarum  spatium  dabat ;  ac  ne  quid  morae  inter- 
veniret,  medicos  admovebat  qui  cunctantis  continuo  cura- 
rent,  ita   enim  vocabatur  venas   mortis   gratia   incidere.  10 
Creditur  etiam  polyphago  cuidam  Aegypti  generis,  crudam 
carnem  et  quidquid  daretur  mandere  adsueto,  concupisse 
vivos  homines  laniandos  absumendosque  obicere.     Elatus 
inflatusque  tantis  velut  successibus,  negavit  quemquam 
principum  scisse  quid  sibi  liceret,  multasque  nee  dubias  is 
significationes  saepe  iecit,  ne  reliquis  quideni  se  i3arsurum 
senatoribus,  eumque  ordinem  sublaturum  quandoque  e  re 
publica  ac  provincias  et  exercitus  equiti  Romano  ac  libertis 
permissurum.     Certe  iieque  adveniens  neque  proficiscens 
quemquam  osculo  impertiit,  ac  ne  resalutatione  quidem ;  20 
et  in  auspicando  opere  Isthmi  magna  frequentia  clare  ut 
sibi  ac  populo  Romano  bene  res  verteret  optavit,  dissimu- 
lata  senatus  mentione. 
38      Sed  nee  populo  aut  moenibus  patriae  pepercit.     Dicente 
quodam  in  sermone  conmuni  :  25 

'Ejuoi;  ^ai'ot'TOQ  yala  /.u^Bijrtjj  nvpi! 
'Immo,' inquit,  '  ifxov  I^Qitoq  !'  planeque  ita  fecit.  Nam 
quasi  offensus  deformitate  veterum  aedificiorum  et  an- 
gustiis  fiexurisque  vicorum,  incendit  urbem  tam  palam, 
ut  plerique  consulares  cubicularios  eius,  cum  stuppa  tae-30 
daque  in  praediis  suis  deprehensos,  non  adtigerint ;  et 
quacdam  liorrea  circa  domuui  Auream  quorum  spatium 
maxime  desiderabat,  ut  bellicis  macliinis  labefacta  atque 
inflammata  sint,  quod  saxeo  muro  constructa  erant.     Per 


SVETONIVS  387 

sex  dies  septemque  iioctis  ea  clade  saevituin  est,  ad  monu- 
mentoriim  bustorumque  diversoria  plebe  compulsa.  Tunc 
praeter  inmensnm  inimeruni  insularum  donius  priscorum 
ducum  arserunt  hostilibus  adhi;c  spoliis  adornatae,  deo- 

5rumque  aedes  ab  regibiis  ac  deinde  Panicis  et  Gallicis 
bellis  votae  dedicataeque  et  quidqnid  viseiidum  atque 
raemorabile  ex  antiquitate  duraverat.  Hoc  incendium  e 
tiirre  Maecenatiana  prospectans  laetusque  '  flammae/  ut 
aiebat,   'pulchritudine'  Halosin  Ilii  in  illo  suo  scaenico 

10  habitu  decantavit.  Ac  ne  non  liinc  quoque  quantum  posset 
l^raedae  et  manubiarum  invaderet,  pollicitus  cadaverum 
et  ruderum  gratuitam  egestionem,  nemini  ad  reliquias 
rerum  suarum  adire  permisit ;  conlationibusque  non  re- 
ceptis  modo  verum  et  efflagitatis  provincias  privatorumque 

15  census  prope  exhausit.  Accesserunt  tantis  ex  principe 
malis  probrisque  quaedam  et  fortuita :  pestilentia  unius 
autumni  quo  triginta  funerum  milia  in  rationem  Libiti- 
nae  venerunt ;  clades  Britannica  qua  duo  praecipua  opi^ida 
magna  civium  sociorumque  caede  direpta  sunt ;  ignominia 

20  ad  Orientem,  legionibus  in  Armenia  sub  iugum  missis 
aegreque  Syria  retenta.  Mirum  et  vel  praecij^ue  notabile 
inter  haec  fuerit,  nihil  cum  patientius  quam  maledicta  et 
convitia  liominum  tulisse,  neque  in  ullos  leniorem  quam 
qui  se  dictis  aut  carminibus  lacessissent  extitisse.     Multa 

25  Graece  Latineque  proscripta  aut  vulgata  sunt,  sicut  ilia  : 

Nepwf    Opi(Trr}Q  'AAivyztwi'   f.Lj]TpoK-6yoL. 
fi£<')rvf.i(l>()y   ^ipwt'   Iciav   yLjjripa   uTriKreit'E. 

Quis  nerjat  Acneae  magnac  dc  stirjm  Neronem? 
Sustulit  hie  matron,  sia^tuUt  iUe  patrem. 

30         Bum  tendit  citharam  noster,  dum  cornua  Parthus, 
Noster  erit  Paean,  ille  Hecatebeletes. 


388  SVETONIVS 

Roma  domus  fid :    Veios  micjrate,  Qniritcs, 
Si  non  ct   Veios  occupat  isfa  dumus. 

Sed  neque  aiictores  reqiiisiit  et  quosdam  per  indicem  de- 
lates ad  senatuni  adfici  graviore  poena  prohibuit.     Tran- 
seuntem  enm  Isidorus  Cynicus  in  publico  clara  voce  conri-s 
puerat,  'quod  Naupli  mala  bene  cantitaret,  sua  bona  male 
disponeret';  et  Datus  Atellananim  histrio  in  cantico  quo- 
dam  'Yy/aM'£  TTorfp,  vyiaiii  i-ii}Ttfj !  ita  demonstravei'at,  ut 
bibentem   natantemque    faceret,   exitum   scilicet    Claudi 
Agrippinaeque  significans  et  in  novissima  clausula  'Orcusio 
vobis  ducit  pedes'  senatum  gestu  notarat.     Histrionem  et 
philosoplium   Nero   nihil   amplius   quam    urbe   Italiaque 
submovit,  vel  contemptu  omnis  iufamiae  vel  ne  fatendo 
dolorem  inritaret  ingenia. 
40     Talem  principem  paulo  minus  quattuordecim  annos  per-  is 
pessus  terrarum  orbis  tandem  destituit,  initium  facientibus 
Gallis  duce  lulio  Vindice  qui  tum  eam  provinciam  pro 
praetore  optinebat. 

Praedictum  a  mathematicis  Neroni  olim  erat,  fore,  ut 
quandoque  destitueretur  ;  unde  ilia  vox  eius  celeberrima :  20 
To  Tt^vior  })^ac  ^ia^pE\p[i,  quo  maiore  scilicet  venia  medi- 
taretur  citharoedicam  artem,  principi  sibi  gratam,  private 
necessarian!.     Spoponderant  tamen  quidam  destitute  Ori- 
entis  dominationeni,  nonnuUi  nominatim  regnum  Hiero- 
solymorum,  plures  omnis  pristinae  fortuuae  restitutionem.  25 
Cui  spei  pronior,  Britannia  Armeniaque  amissa  ac  rursus 
utraque  recepta,  defunctum  se  fatalibus  malis  existimabat. 
Vt  vero,  consulto  Deliiliis  Apolline,  sei)tuagensimum  ac  ter- 
tium  annum  cavendum  sibi  audivit,  quasi  eo  demum  obitu- 
rus,  ac  nihil  coniectans  de  aetate  Galbae,  tanta  fiducia  non  30 
modo  senectam  sed  etiam  perpetiiam  singularemque  conce- 
pit  felicitatem,  ut  amissis  naufragio  pretiosissimis  rebus 
non  dubitaverit  inter  suos  dicere, '  piscis  eas  sibi  relaturos.' 


SVETONIVS  389 

Neapoli  de  motu  Galliarnm  cognovit  die  ipso  quo  ma- 
trem  occiderat,  adeoqiie  lente  ac  secure  tulit  ut  gauden- 
tis  etiam  suspicioueiu  praeberet,  tain qu am  occasione  nata 
spoliandarum  iure  belli  opuleutissiniarum  proviuciarum  ; 
Bstatimque  in  gymnasium  progressus,  certantis  athletas 
efEusissimo  studio  spectavit.  Cenae  quoque  tempore  in- 
terpellatus  tumultuosioribus  litteris,  hactenus  excanduit, 
ut  malum  iis  qui  descissent  minaretur.  Denique  per  octo 
continuos  dies  non  rescribere  cuiquam,  non  mandare  quid 

loaut  praecipere  conatus,  rem  silentio  oblitteravit.     Edictis41 
tandem  Vindicis  contumeliosis  et  frequentibus  permotus, 
senatum  epistula  in  ultionem  sui  reique  publicae  adhorta- 
tus  est,   excusato   languore  faucium,  propter  quem   non 
adesset.     Nihil  autem  aeque  doluit,  quam  ut  malum  se 

iscitharoedum  incrcpitum  ac  pro  Nerone  Aenobarbum  ad- 
pellatum.  Et  nomen  quidem  gentile,  quod  sibi  per  con- 
tumeliam  exprobraretur,  resunipturum  se  professus  est, 
deposito  adoptive,  cetera  couvicia,  ut  falsa,  non  alio  argu- 
mento  refellebat  quam  quod  etiam  inscitia  sibi  tanto  opere 

aoelaboratae  perfectaeque  a  se  artis  obiceretur,  singulos 
subinde  rogitans,  nossentnc  quemquam  praestantiorem. 
Sed  urgentibus  aliis  super  alios  nuntiis,  llomam  praetre- 
pidus  rediit ;  leviterque  modo  in  itinerc  frivolo  auspicio 
mente  recreata,  cum  adnotasset  insculptum  monumcnto 

25  militem  Galium  ab  eqiiitc  Romano  obpressum  tralii  crinibus, 
ad  eam  speciem  exiluit  gaudio  caclumquo  aduravit.  Ac 
ne  tunc  quidem  aut  senatu  aut  populo  coram  adpcllato, 
quosdam  e  primoril)us  viris  domum  cvocavit,  transactaque 
raptim  consultatione,  rcliquam  diei    partem    per  organa 

sohydraulica  novi  et  ignoti  generis  circumduxit,  osten- 
densque  singula,  de  ratione  ac  diflicultate  cuiusque  dis- 
serens,  iam  se  etiam  prolaturum  omnia  in  theatrum  adtir- 
mavit,  si  per  Vindicem  liceat. 

Postquam  deindc  etiam  Galbam  et  Hispanias  descivissc42 


390  SVETONIVS 

cognovit,  conlapsus  animoqne  male  fracto  din  sine  voce  et 
prope  intermortuus  iacuit,  utque  resipiit,  veste  discissa, 
capite   converberato,  actum   de   se   pronuntiavit,   consol- 
antique  nutriculae  et  aliis  quoque  iam  principibus  similia 
accidisse  memoranti,  se  vero  praeter  ceteros  inaudita  ets 
incognita  pati   respondit  qui    snmmum   imperium  vivus 
amitteret.    Nee  eo  secius  quidquam  et  consuetudine  Inxns 
atque    desidiae    omisit   vel    inminnit ;    quin    immo,   cum 
prosperi  quiddam   ex   provinciis    nuntiatum  esset,  super 
abundantissimam    cenam   iocularia    in   defectionis    duces  lo 
carniina  lasciveque  modulata  quae  vulgo  notuerunt,  etiam 
gesticulatus  est;  ac  spectaculis  tlieatvi  clam  inlatus, .cui- 
dam  scaenico  placenti  nuntium  misit,  abuti  eum  occupa- 
tionibus  suis. 
43      Initio  statim  tumultus,  multa  et  inmania,  verum  non  is 
abliorrentia  a  natura  sua  creditur  destinasse  :  successores 
percussoresque    submittere    exercitus    et    provincias   re- 
gejitibus,  quasi  conspiratis  idemque  et   unum  scntienti- 
bus  ;  quidquid  ubique  exulum,  quidquid  in  urbe  hominum 
Gallicanorum   esset  contrucidare,  illos  ue  desciscentibus  20 
adgregarentur,  lios  ut  conscios  popularium  suorum  atque 
fautores ;   Gallias  exercitibus  diripiendas  permittere ;  se- 
natum  universum  veneno  per  convivia  necare  ;  urbem  in- 
cendere,  feris  in  populum  inmissis,  quo  ditficilius  defen- 
derentur.     Sed    absterritus    non    tam    paeuitentia   quam-js 
perficiendi  desperatione,  credensque  expeditionem  neces- 
sarian!, consules  ante  tempus  privavit  bonore   atque   in 
utriusque  locum  solus  iniit  consulatum,  quasi  fatale  esset, 
non  posse  Gallias  debellari  nisi  a  se  consule.     Ac  susceptis 
fascibus,  cum  post  epulas  triclinio  digrederetur,  innixus;io 
umeris  familiarium,  adfirmavit,  simul  ac  primum  provin- 
ciam  adtigisset,  inermem  se  in   conspectum  exercituum 
proditurum  nee  quidquam  aliud  quam  fleturum,  revoca- 
tisque  ad  paenitentiam  defoctoribus  insequenti  die  laetum 


SVETONIVS  391 

inter  laetos  cantaturum  epinicia  quae  iam  nunc  sibi  com- 
poni  oporteret.  [•  •  •] 

Nniitiata  interim  etiani   ceteroriim   exercituum  clefec-47 
tione,  litteras  prandenti  sibi  redditas  concerpsit,  mensam 

Bsubvertifc,  duos  scyplios  gratissimi  usus,  quos  Homer- 
ios  a  caelatura  carminum  Homeri  vocabat,  solo  inlisit  ac 
sumpto  a  Lucusta  veneno  et  in  auream  pyxidem  condito, 
transiit  in  hortos  Servilianos,  ubi,  praemissis  libertorum 
fidissimis  Ostium  ad  classem  praeparandam,  tribunes  cen- 

10  turionesque  praetorii  de  fugae  societate  temptavit.  Sed 
partim  tergiversantibus,  partim  ajierto  detrectantibus, 
uno  vero  etiam  proclamante  :  'usque  adeoue  mori  miserum 
est?'  varie  agitavit,  Partliosne  an  Galbam  supplex  pete- 
ret,  an  atratus  prodiret  in  publicum  proque  rostris  quanta 

If)  maxima  posset  miseratione  veniam  praeteritorum  precare- 
tur  ac,  ni  flexisset  animos,  vel  Aegypti  praefecturam  con- 
cedi  sibi  oraret.  Inventus  est  postea  in  scrinio  eius  liac 
de  re  sermo  formatus  ;  sed  deterritum  putant,  ne  prius 
quam  in  forum  perveniret  discerperetur. 

20  Sic  cogitatione  in  posterum  diem  dilata,  ad  mediam  fere 
noctem  excitatus,  ut  comperit  stationem  militum  reces- 
sisse,  prosiluit  e  lecto  misitque  circum  amicos,  et  quia  nihil 
a  quoquam  renuntiabatur,  ipse  cum  paucis  hospitia  singu- 
lorum  adiit.     Verum  clausis  omnium  foribus,  respondente 

25nullo,  in  cubiculnm  rediit,  unde  iam  et  custodes  diffuge- 
rant,  direptis  etiam  stragulis,  amota  et  pyxide  veneni  ;  ac 
statim  Spiculum  myrmillonem  vel  quemlibet  alium  per- 
cussorem,  cuius  manu  periret,  requisiit,  et  nemine  reperto, 
'Ergo  ego/inquit,  'ncc  amicum  habeo  nee  inimicum  ?'  pro- 

30curritque,  quasi  praecipitaturus  se  in  Tiberim.     Sed  revo- 48 
cato  rursus  impetu,  aliquid  secretioris  latebrac  ad  conli- 
gendum  animum  desideravit,  et  offerente  Phaonte  liberto 
suburbanum  suum  inter  Salariam  et  Nomentanam  viam 
circa  quartum  miliarium,  ut  erat  undo  pede  atque  tunica- 


392  SVETONIVS 

tns^  paenulam  obsoleti  coloris  snperinduit,  adopertoque 
capite  et  ante  faciem  optento  sudario  eqnnm  inscendit, 
qnattuor  solis  comitaiitibus  inter  quos  et  Sporus  erat. 
Statimque  tremore  terrae  et  fulgure  adverse  pavefactus, 
audiit  8  proximis  castris  clamorem  militum  et  sibi  adversas 
et  Galbae  prospera  oniinantium,  etiam  ex  obviis  viatoribiis 
qnendani  dicentem  :  'Hi  Neronem  persecuntur/  aliimi 
sciscitantem  :  '  Ecquid  in  urbe  novi  de  Nerone  ?'  Equo 
antem  ex  odore  abiecti  in  via  cadaveris  consternato,  de- 
tecta  facie  agnitns  est  a  quodam  missicio  praetoriano  etio 
salutatus.  Vt  ad  deverticulum  ventum  est,  dimissis  equis, 
inter  fruticeta  ac  vepris  per  arundineti  semitam  aegre 
nee  nisi  strata  sub  pedibus  veste  ad  aversum  villae  parie- 
tem  evasit.  Ibi  hortante  eodem  Phaonte.  ut  interim  in 
specum  egestae  arenae  concederet,  negavit  se  vivnm  sub  is 
terram  ituruni,  ac  parumper  conmoratus,  dum  clandesti- 
nus  ad  villam  iutroitus  pararetur,  aquam  ex  subiecta 
lacuna  poturus  manu  hausit  et  'Haec  est,'  inquit,  '  Neronis 
decocta  !'  dein,  divolsa  sentibns  paenula,  traiectos  surculos 
rasit.  Atque  itaquadripes  per  angustias  effossae  cavernae2o 
receptus  in  proximam  cellam,  decubuit  super  lectum  mo- 
dica  culcita,  vetere  pallio  strato,  instructum  ;  fameque  et 
iteruni  siti  interpellante,  panem  quidem  sordidum  oblatum 
aspernatns  est,  aquae  autem  tepidae  aliquantum  bibit. 
49  Tunc  uno  quoqne  hinc  inde  instante  ut  quam  primum  so  25 
impendentibus  contumeliis  eriperet,  scrobem  coram  fieri 
imperavit,  dimensus  ad  corporis  sui  modulum,  componique 
simul,  si  qua  invenirentur,  frusta  raarmoris  et  aquam 
simul  ac  ligna  conferri  curando  mox  cadaveri,  flens  ad 
singula  atque  identidem  dictitans  ;  'qualis  artifex  pereo  I'so 

Inter  moras  perlatos  a  cursore  Phaonti  codicillos  prae- 
ripuit  legitque,  se  hostem  a  senatu  iudicatum  et  quaeri, 
ut  puniatur  more  maiorum,  interrogavitquc  quale  id  genus 
esset  poenae  ;  et  cum  comperisset,  nudi  hominis  cerviccm 


SVETONIVS  393 

inseri  furcae,  corpus  virgis  ad  ueceni  caedi,  conterritns 
duos  pugiones  quos  secum  extulerat,  adripuit,  temptata- 
que  utriusque  acie  rursus  condidit,  causatus  nondum 
ad  esse  fatalem  lioram  ;   ac  modo   Sporum  hortabatnr  ut 

slamentari  ac  plangere  iiiciperet,  modo  orabat  ut  se  aliquis 
ad  mortem  capessendam  exemplo  iuvaret  ;  interdum  seg- 
nitiem  suam  his  verbis  increpabat :  'Vivo  deformiter,  tur- 
piter  pereo — oh  Trpinu  Ne'pwrt,  uv  TrpiwEi — I'l'ifeii'  ce'i  iv  toIq  toiov- 
roiQ — ctyE  'iyeipe  creavrui'V  lamquc  cquites  adpropinquabaut 

loquibuspraeceptumerat  ut  vivum  eum  adtraliereut.  Quod 
ut  sensit,  trepidanter  effatus  : 

"Ittttw)'  fi   u)i:vTr6Su}y  uficjn  kti/ttoc  ovara  ftaWei — 

ferrum  iugulo  adegit,  iuvante  Epaplirodito  a  libellis. 
Semianimisque  adhuc  inrumpenti  centurioni  at  paenula 

15  ad  vulnus  adposita  in  auxilium  se  venisse  simulanti  non 
aliud  respondit  quam  'Sero  !'  et  'Ilaec  est  fides  !'  Atqne  in 
ea  voce  defecit,  extantibus  rigentibusque  oculis  usque 
ad  horrorem  formidinemque  visentium.  Nihil  prius  aut 
magis  a  comitibus  exegerat  quam  ne  potestas  cuiquam 

20  capitis  sui  fieret,  sed  ut  quoquo  modo  totus  cremaretur. 
Permisit  hoc  Icelus,  Galbae  libertus^,  non  multo  ante  vin- 
culis  exolutus  in  quae  primo  tumultu  coniectus  fuerat. 

Funeratus  est  impensa  ducentorum  milium,  stragulisSO 
albis  auro  intcxtisquibus  usus  Kal.  Ian.  fuerat.    lieliquias 

25  Ecloge  et  Alexandria  nutrices  cum  Actc  concubina  gcntili 
Domitiorum  monimento  condiderunt,  quod  prospicitur  e 
campo  Martio  impositum  colli  Tlortulorum.  In  eo  moni- 
mento solium  porphyretici  marmoris,  supcrstante  Lunensi 
ara,  circumseptum  est  lapide  Thasio. 

30      Statura  fuit  proi)e  iusta,  corpore  maculoso  et  faetido,  51 
subflavo  capillo,  vultu  pulcliro  magis  quam  vcnusto,  oculis 
caesis  et  hebetioribus,  cervice  obesa,  ventre  proiecto,  gra- 
cillimis  cruribus,  valitudine  prospera,  nam  qui   luxuriac 
inmoderatissimae   essct,   ter   omnino    jier   quattuordccim 


394  sveto:nivs 

annos  languit  atquc  ita  ut  neqiie  vino  neque  consuetudine 
reliqua  abstineret ;  circa  cultum  habitumqne  adeo  pu- 
dendns,  ut  comam  semper  in  gradus  formatam  peregrina- 
tione  Achaica  etiani  pone  verticem  submiserit  ac  ple- 
rumque  syuthesinam  indutiis  ligato  circum  coUum  sudarios 
prodierit  in  publicum  sine  cinctu  et  discalciatus. 

53  Liberalis  disciplinas  omnis  fere  puer  adtigit.  Sed  a 
philosophia  eum  mater  avertit,  monens  imperaturo  con- 
trariam  esse ;  a  cognitione  veterum  oratorum  Seneca  prae- 
ceptor,  quo  diutius  in  admiratione  sui  detineret.  Itaqueio 
ad  poeticam  pronus,  carmina  libenter  ac  sine  labore  com- 
posuit  nee,  ut  quidam  putant,  aliena  pro  suis  edidit. 
Venere  in  manus  meas  pugillares  libellique  cumquibusdam 
notissimis  versibus,  ipsius  chirographo  scriptis,  ut  facile 
adpareret  non  tralatos  uut  dictante  aliquo  exceptos,  sed  15 
plane   quasi   a   cogitante   atque   generante   exaratos;   ita 

53  multa  et  deleta  et  inducta  et  superscripta  inerant.     Ha- 
buit  et  pingendi  fingendique  non  mediocre  studium. 

Maxime  autem  popularitate  efferebatur,  omnium  aemu- 
lus  qui  quoquo  modo  animum  vulgi  moverent.  Exiit20 
opinio,  post  scaenicas  coronas  proximo  lustro  descensurum 
eum  ad  Olympia  inter  athletas ;  nam  et  luctabatur  adsidiie, 
nee  aliter  certamina  gymnica  tota  Graecia  spectaverat 
qnam  brabeutarum  more  in  stadio  humi  adsidens  ac,  si 
qua  paria  longius  recessissent,  in  medium  manibus  suis  25 
protrahens.  Destinaverat  etiam,  quia  Aijollinem  cantu, 
Soleni  aurigando  aequiperare  existimaretur,  imitari  et 
Ilerculis  facta ;  praeparatumque  Iconem  aiiint,  quem  vel 
clava  vel  bracbiorum  nexibus  in  amphitbeatri  arena  spec- 

54tante   populo  nudus  elideret.      Sub  exitu  quidem  vitaeao 
palam  voverat,  si  sibi  incolumis  status  permansisset,  pro- 
diturum    se    partae  victoriae    ludis   etiam    liydraulam  et 
cboraulam   et  utricularium,  ac  novissimo  die  bistrionem 
saltaturumque  Vergilii   Turnum.     Et  sunt  qui  tradant. 


SVETONIVS  395 

Paridem  histrionem  occisum  ah  eo  qnasi  gravem  adversa- 
rium.  Erat  illi  aeternitatis  perpetuaeqne  famae  cnpido, 
sed  iuconsulta.  Ideoque  multis  rebus  ac  locis,  vetere 
adpellatione    detracta,    novum    indixit    ex    suo    nomine, 

5  mensem   quoque   Aprilem    Neroneum    adpellavit ;    desti- 
naverat  et  Romam  Xerojiolim  nuncuparo.  [ .  .  .  ] 

Religioniim  nsque   quaque   contemptor,  praeter   nninsSS 
Deae  Syriae.     Hanc  mox  ita  sprevit  nt  [.  .  .]  contaminaret, 
alia  superstitione  captus  in  qua  sola  pertinacissime  haesit. 

10  8iquidem  icunculam  puellarem,  cum  quasi  remedium  insi- 
diarum  a  plebeio  quodam  et  ignoto  muneri  accepisset, 
detecta  confestim  coniuratione,  pro  summo  numine  tri- 
nisque  in  die  sacrificiis  colere  perseveravit,  volebatque 
credi  monitione  eius  futura  praenoscere.      Ante  paucos 

isquam  periret  mensis  adtendit  et  extispicio  noc  umqnam 
litavit. 

Obiit  tricensimo  ct  secundo  aetatis  anno,  die  quo  quon-  57 
dam  Octaviam  interemerat,  tantumque  gaudium  publice 
praebuit,  ut  plcbs  pilleata  tota  urbe  discurreret.     Et  tamen 

20  non  def uerunt  qui  per  longum  tempus  vernis  aestivisque 
floribus  tumulum  eius  ornarent,  ac  modo  imagines  prae- 
textatas  in  rostris  proferrent,  modo  edicta  quasi  vivcntis 
et  brevi  magno  inimicorum  malo  reversnri.  Quin  etiam 
Vologaesus  Parthorum  rex,  missis  ad  senatum  legatis  de 

2r.  instauranda  societate,  hoc  etiam  magno  opere  oravit  ut 
Neronis  memoria  coleretur.  Deniquc  cum  post  viginti 
annos,  aduloscentc  me,  extitisset  couditionis  incertae  qui 
se  Neronem  esse  iactaret,  tam  favorabile  nomen  eius  apud 
Parthos  fuit,  ut  vehementer  adiutus  et  vix  redditus  sit. 


IVSTINVS 

In  the  year  9  a.d.  one  Pompeius  Trogns  finished  his  Historiae 
Philipjjicae,in  forty-fonr  books,  the  first  uuiversal  history  in  Roman 
literature.  Its  title,  though  doubtless  suggested  by  that  of  Theo- 
pompus's  famous  work,  is  iu  a  large  measure  justified  by  the  para- 
mount attention  given  to  Macedonian  aflairs.  The  work  opened  with 
the  history  of  Assyria  and  Persia ;  with  Book  VII.  began  the  story  of 
Macedon,  which  takes  up  the  greater  part  of  the  narrative  down  to 
Book  XL. ;  Books  XLI.  and  XLII.  deal  with  the  Parthiaus;  Books 
XLIII.  and  XLIV.  treat  briefly  of  early  Rome,  down  to  Tarquinius 
Priscus,  closing  with  an  account  of  Carthaginian  and  Spanish 
afi'airs. 

This  bulky  work  has  not  como  down  to  us,  but  we  possess  a  Table 
of  Contents  to  all  the  books,  the  so-called  Prologi ;  and  about  the  end 
of  the  second  century  one  M.  lunianus  lustinus  made  an  epitome  of 
Trogns,  according  to  principles  outlined  in  the  Preface. 

An  eccentric  feature  of  the  original  work,  and  without  precedent 
in  classical  historiography,  was  the  protest  of  the  author  against  the 
practice  of  inserting  speeches  in  direct  discourse,  ou  the  ground, 
to  use  his  own  words,  'quod  moduni  historiae  excesserint.'  Trogus 
does  not,  however,  as  we  should  expect,  discard  fictitious  speeches 
altogether,  bnt  gives  them  invariablj'  in  oratio  obliqua. 

The  original  abounded  in  geographical  and  ethnological  episodes; 
but  of  independent  research  thei'c  is  no  trace,  the  great  bulk  of  his 
material  being  apparently  taken  from  the  nf|0(  jSairiXtior,  a  celebrated 
work  by  Timagenes,  a  Greek  historian  of  the  time  of  Augustus. 

The  style  of  Trogus,  for  the  epitome  seems  to  have  preserved  his 
diction  as  far  as  possible,  is  of  classic  purity,  often  eloquent  and 
characterized  by  satirical  side-glances  and  ethical  reflections. 


lYSTINVS 


Preface. 


Oiim  mnlti  ex  Romanis,  ctiam  coiisularis  dignitatis  viri,  1 
res   Romanas  Graeco  peregrinoque  sermone  in  historian! 
contulissent,  sen  aemulatione  gloriae  sive  varietate  et  no- 
vitate  operis  delectatus  vir   priscae  eloquentiae,  Trogus 

6  Pompeius,  Graecas  et   totius  orbis  historias  Latino  ser- 
mone composuit,  ut,  cum  nostra  Graece,  Graeca  qiioque 
nostra  lingua  Icgi  possent,  prorsus  rem  magni  et  animi  et 
corporis  adgressus.     Nam  cum  plerisque  auctoribus  singu-  3 
lorum  regum  vel  populorum  res  gestas  scribentibus  opus 

losuum  ardui  laboris  videatur,  nonne  nobis  Pompeius  Iler- 
culea  audacia  orbem   terrarum   adgressus  videri   debet, 
cuius  libris  omnium   saeculorum,  regum,  nationum   po- 
pulorumque   res   gestae   continentur  ?    et   quae   liistorici  3 
Graecorum  prout  conmodum  cuique  fuit  inter  se  segregati 

15  occupaverunt,  omissis  quae  sine  fructu   erant,  ea  omnia 
Pompeius  divisa  temporibus  et  serie  rerum  digcsta  compo- 
suit.    riorum  igitur  quattuor  et  quadraginta  volumiuum4 
(nam  tot  idem  edidit)  per  otium,  quo  in  urbc  versabamur, 
cognitione  quaeque  dignissima  cxcerpsi    et   omissis    iiis, 

20  quae  nee  cognoscendi  voluptate  iucunda  nee  exemplo 
erant  necessaria,  breve  veluti  florum  corpusculum  feci,  ut 
haberent  et  qui  Graece  didicissent,  quo  admonerentur  et 
qui  non  didicissent,  quo  iustruerentur.     Quod  ad  te  non  5 


398  IVSTINVS 

turn  cognoscendi  qnam  magis  emendandi  causa  transmisi, 
simul  lit  otii  niei,  cuius  et  Cato  reddendam  ratiouem  pu- 
6  tat,  apud  te  ratio  coustavet.  Sufficit  euim  mihi  iu  tem- 
pore iudicium  tuum,  apud  posteros,  cum  obtrectationis 
iuvidia  decesserit,  industriae  testimonium  habituro. 


Book  XXIV.,  6 :  The  Gauls  uncle?-  Brennus  at  Delphi. 

1  G.  Interea  Brennus,  quo  duce  portio  Gallorum  in  Grae- 
ciam  se  effuderat,  audita  victoria  suorum  qui  Belgio  duce 
Macedonas  vicerant,  indignatus  parta  victoria  opimam 
praedam  et  Orientis  spoliis  onustam  tarn  facile  relictam  lo 
esse,  ipse  adunatis  centum  et  quinquagiuta  niilibus  pedi- 
tum  et  quindecim  milibus  equitum  in  Macedoniam  inrum- 

2  pit.  Cum  agros  villasque  popularetur,  occurrit  ei  cum 
instructo   exercitu    Macedonum   Sosthenes ;  sed   pauci  a 

Spluribus,   trepidi  a  valentibus  facile  vincuntur.     Itaque  i5 
cum  victi  se  Macedones  intra  muros  urbium  condidissent, 
victor  Brennus  nemine  prohibente  totius  Macedoniae  agros 

4  depraedatur.  Inde  quasi  terrena  iam  spolia  sorderent, 
animum  ad  deorum  inmortalium  templa  convertit,  scur- 
riliter  iocatus  locupletes  deos  largiri  hominibus  oportere.  20 

5  Statim  igitur  Delphos  iter  vertit,  praedam  religioni,  au- 
rum  offensae  deorum  inmortalium  praeferens  quos  nullis 
opibus  egere,  ut  qui  eas  largiri  hominibus  soleant,  adfirma- 

6  bat.     Templum  autem  Apollinis  Delphici  positum  est  in 
monte  Parnaso,  rupe  undiquc  inpendente  ;  ibi  civitatem  25 
frequentia  hominum  fecit  qui  admiratione  maiestatis  un- 

7  dique  concurrentes  in  eo  saxo  consedere.  Atque  ita  tem- 
plum et  civitatem  non  muri,  sed  praecipitia,  nee  manu 
facta,  sed  naturalia  praesidia  defendunt,  prorsus  ut  incer- 
tum  sit,  utrum  munimentum  loci  an  maiestas  dei  plus  hie  30 

Sadmirationis  habeat.     Media  saxi  rupes  in  formam  thea- 


IVSTINVS  399 

tri  recessit.  Quamobrem  ot  hominum  cliimor  et  si  qnan- 
do  acciclit  tubarum  sonus,  personantibiis  et  respoiiclenti- 
bus  inter  se  rupibiis  multiplex  aucliri  ampliorqne  quam 
editnr  resoiiare  solet.     Quae  res  muiorcm  maiestatis  ter- 

srorem  ignaris  rei  et  admiratione  stupentibus  plerumque 
adfert.     In  hoc  rupis  amfractu  media  ferme  mentis  alti- 9 
tudine  planities  exigiia  est  atqiie  in  ea  profundum  terrae 
foramen,  quod  in  oracula  patet  ex  quo  frigidus  spiritus 
vi  quadam  velut  amento  in  sublime  expulsus  mentis  va- 

lotum  in  vecordiam  vertit  impletasque  deo  responsa  consu- 
lentibus  dare  cogit.     Multa  igitur  ibi  et  opulenta  regum  10 
populorumque  visuntur  munera   quae   magnificentia  sui 
reddentium  vota  gratam  voluntatem  ob  deoriim  responsa 
manifestant. 

15      7.   Igitur  Brennus  cum  in  conspectu  haberet  templum,  1 
diu  deliberavit,  an   confestim  rem  adgrederetur  an  vero 
fessis  via   militibus  noctis  spatium  ad   resumendas  viris 
daret.     Aenianuni  et  Thessalorum  duces  qui  se  ad  prae-2 
dae  societatem  innxerant  amputari  moras  iubebant,  dum 

2oimparati  hostes  et  recens  adventus  sui  terror  esset  ,•  inter- 3 
iectanocte  et  animos  hostibus,  forsitan  et  auxilia  accessura, 
et  vias  quae  tunc  pateant  obstructum  iri.     8ed  (Jallorum4 
vulgus  ex  longa  inopia,  ubi  primum  vino  ccterisque  con- 
meatil)us  referta  rura  invenit,  non  minus  abundantia  quam 

25  victoria  laetum  per  agros  se  sparserat,,  desertisque  signis  ad  5 
occupanda  omnia  pro  victoribus  vagabantur.      Quae   res 
dilationem  Delphis  dedit.      Prima  namque  opinione  ad- 6 
ventus  Gallorum  prohibit!  agrestis  oraculis  fuerant  messis 
vinaque  villis  efferrc.     (hiius  rei  salutare  praeceptum  non  7 

3oprius  intelloctum  est  quam  vini  ceterarumque  copiarum 
abundantia  velut  mora  Gallis  obiecta  auxilia  flnitimorum 
convenirent.     Prius  itaquo  urbem  suam  ])el})hi  aucti  viri-8 
bus  sociorum  permunivere  quam  Galli  vino  velut  pracdae 
incubantes  ad  signa  revocarentur.    Ilabebat  Brennus  lecta9 


400  IVSTINVS 

ex  omni  exercitu  peditum  sexaginta  quinque  milia ;  Del- 
phorum  sociorumqiie  non  nisi  quattuor  milia  eraiit,  quo- 

10  rum   contemptu    Brennus   ad    acuendos    suorum   animos 
praedae  ubertatem   omnibus   ostendebat  statuasque  cum 
quadrigis,  quarum  ingens  copia   procul  visebatur,  solido5 
auro  fusas  esse  plusque  in  pondere  quam  in  specie  habere 
praedae  adfirmabat. 

1  8.  Hac  adseveratione  incitati  Galli,  simul  et  hesterno 
mero  saucii,  sine  respectu  periculorum  in  belluni  ruebant. 

2  Contra  Delphi  plus  in  deo  quam  in  viribus  reponentes  cum  lo 
contemptu   hostium   I'esistebant  scandentisque    Gallos   e 
summo  montis  vertice  partim  saxis,  partim  armis  obrue- 

3  bant.  In  hoc  partium  certamine  repente  universorum 
templorum  antistites,  simul  et  ipsae  vates  sparsis  crinibus 
cum  insignibus  atque  infulis  pavidi  vecordesque  in  primam  is 

4pugnantium  aciem  procurrunt.  Advenisse  deum  clamant, 
eumque  se  vidisse  desilientem  in  templum  per  culminis 

5  aperta  fastigia,  dum  omnes  opem  dei  suppliciter  implorant, 
iuvenem  supra  humanum  modum  insignis  pulchritudinis  ; 
comitesque  ei  duas  armatas  virgines  ex  propinquis  duabus  20 

6  Dianae  Minervaeque  aedibus  occurrisse  ;  nee  oculis  tan- 
tum  haec  se  perspexisse,  audisse  etiam  stridorem  arcus  ac 

7strepitum  armorum.     Proinde  ne  cunctarentur  diis  ante- 

signanis  hostem  caedere  et  victoriae  deorum  socios  se  ad- 

8  iungere  summis  obsecrationibus  monebant.   Quibus  vocibus  25 

Oincensi  omnes  certatim  in  proelium  prosiliunt.     Praesen- 

tiam  dei  et  ipsi  statim  senserc,  nam  et  terrae  motu  portio 

montis  abrupta  Gallorum  stravit  exercitum  et  confertis- 

simi  cunei  non  sine  vulneribus  hostium  dissipati  ruebant. 

lOlnsecuta  delude  tempestas  est  quae  grandine  et  frigoreyo 

11  saucios  ex  vulneribus  absumpsit.     Dux  ipse  Brennus  cum 
dolorem    viilnerum  ferre   non   posset,  pugione  se  finivit. 

12  Alter  ex  ducibus  punitis  belli  auctoribus  cum  decem  mili- 

13  bus  sauciorum  citato  agn\ine  Graecia  excedit.      Sed  nee 


IV8TINVS  401 

fngientibus  fortnna  conmodior  f uit,  siquidem  pavidis  nulla 
sub  tectis  acta  nox,  nullus  sine  labore  et  periculo  dies  ;  ad- 14 
sidui  imbres  et  gelu  nix  concreta  et  fames  et  lassitude  et 
super  liaec  maximum  jiervigiliae  malum  miseras  infelicis 
i  belli  reliquias  obterebant.     Gentes  quoque  nationesque,  15 
per  quas  iter  habebant,  palantes  velut  praedam  sectaban- 
tur.     Quo  pacto  evenit,  ut  nemo  ex  tanto  exercitu  qui  16 
paulo  ante  fiduciavirium  etiam  adversus  deos  contendebat, 
velut  ad  memoriam  tantae  cladis  superesset. 


10  Book  XXXI.,  1-8 :  Antiochus  and  Hannibal. 

1.  Mortuo  Ptolomeo  Philopatore,  rege  Aegypti,  contemp- 1 
taque  parvuli  filii  eius  aetate  qui  in  spem  regni  relictus 
praedae  etiam  domesticis  erat,  Antiochus,  rex  Syriae,  oc- 
cupare  Aegyptum  statuit.     Itaque  Phoenicen  ceterasque2 

15  Syriae  quidem,  sed  iuris  Aegypti  civitates  cum  invasisset, 
legates  ad  eum  senatus  mittit,  qui  denuntiarent  ei,  absti- 
neret  regno  pupilli  postremis  patris  precibus  fidei  suae 
traditi.      Quibus  spretis  interiecto  tempore   alia  legatioS 
supervenit  quae  omissa  pupilli  persona  civitates  iure  belli 

2ofactas  populi  Romani  in  integrum  restitui  iubebat.     Ab-4 
nuenti   bellum  denuntiatum,  quod  ille  facile  susceptum 
infeliciter  gessit. 

Eodem  tempore  et  Nabis  tyrannus  multas  Graeciae  civi-  5 
tates  occupaverat.      Igitur  senatus,  ne  uno  tempore  du-6 

25plici  bello  Romanae  vires  detinerentur,  scripsit  Flaminino, 
si  ei  videatur,  sicuti  a  Philippo  Graeciam,  ita  et  a  Nabide 
liberet.      Ob    quam    causam    imperium    ei    prorogatum.  7 
Terribile    quippc    Antiochi    bellum    liannibalis    nomen 
faciebat,  queni  aemuli  eius  occultis  mandatis  eum  Anti- 

3ooclio  inisse  societatem  apud  Romanes  criminabantur,  ne- 
gentes  eum   aequo  animo   sub   legibus  vivere  adsuetum  8 
26 


402  IVSTINVS 

imperio  ot  inmoderata  licentia  militari ;  semperque  taedio 
9quietis  nrbanae  novas  belli  caiisas  circnmspicere.     Quae 
etsi  falsa  nuntiata  fnissent,  apud  timentis  tamen  pro  veris 
habebantur. 

1  3.  Denique  senatus  metu  perculsus  ad  specnlandos  actus  5 
Ilannibalis  legatum  in  African!  Cn.  Serviliuni  mittit  eique 
tacitis  mandatis  praecij)it,  ut,  si  posset,  eum  per  aemulos 
eius  interficeret  metuque  invisi  nominis  tandem  populum 

2  Romannm  liberaret.     Sed  res  Hannibalem  non  diu  latnit, 
virum  ad  prospicienda  cavendaque  pericula  paratum  nee  lo 
minus  in  secundis  adversa  quam  in  adversis  secunda  cogi- 

Stantem.     Igitur  cum  tota  die  in   oculis  principum  lega- 
tique  Eomani   in   foro   Karthaginiensium   observatus   in 
supremum  fuisset,  adpropinquante  vespere  equum   con- 
scendit  et  rus  suburbanum  quod  propter  litus  maris  habe-  is 
bat,  ignaris  servis  iussisque  ad  portam  revertentem  oppe- 

4  riri,  contendit.  Habebat  ibi  navem  cum  remigibus  occulto 
sinu  litoris  absconditam  ;  erat  et  grandis  in  eo  agro  pecu- 
nia  praeparata,  ut,  cum  res  exegisset,  nee  facultas  fugam 

5  nee  inopia  moraretur.     Lecta  igitur  servorum  iuventute,  20 
quorum  copiam  Italicorum  captivorum  numerus  augebat, 

6  navem  conscendit  cursumque  ad  Antiocbum  dirigit.  Po- 
stera  die  civitas  principem  suum  ac  tum  temporis  consulem 

7  in  foro  expectabat.  Quem  ut  profectum  nuntiatum  est, 
non  aliter  quam  si  ^urbs  capta  esset,  omnes  trepidavere  25 

8  exitiosamque  sibi  fugam  eius  ominati  sunt.  Legatus  vero 
Eomanus,  quasi  iam  bellum  inlatum  Italiae  ab  Hannibale 
esset,  tacitus  Romam  regreditur  trepidumque  nuntium 
refert. 

1      3.  Interim  in  Graecia  Flamininus  iuncta  cum  quibusdam  30 
civitatibns  societate  Nabidem  tyrannum  duobus  continuis 
bellis  subigit  gravibusque  pacis  legibus  fractum  velut  ex- 

2sanguem  in  regno  relinquit.  Sed  libertate  Graeciae  resti- 
tuta   deductisque   ab   urbibus    praesidiis,  cum    Eomanus 


i 


IVSTINVS  ■  403 

exei'citns  in  Italiam  rcj^ortatus  esset,  velut  vacua,  rursns 
possessione   sollicitatus   multas  civitates  repentino  bello 
oppressit.     Quibus   rebus    exterriti    Achaei,   ne   vicinaleS 
malum  etiam  ad  se  serperet,  bellum  adversus  Nabidem 

sdecernunt  ducemquo   praetorem   suum   Philopoemenem, 
insignis  industriae  virum,  constituunt  cuius  in  eo  bello  4 
tanta  virtus  enituit,  ut  opinione  omnium  Flamiuino,  Ro- 
mano imperatori,  compararetur. 

Eodem  tempore  Hannibal,  cum  ad   Antiochum  perve-5 

lonisset,  velut  deorum  munus  exci2)itur,  tantusque  eius  ad- 6 
ventu  ardor  animis  regis  accessit,  ut  non   tam  de  bello 
quam  de  praemiis  victoriae  cogitaret.     Sed  Hannibal,  cui7 
nota  Romana  virtus  erat,  negabat  opprimi  Romanes  nisi 
in   Italia   posse.      Ad   hoc   sibi    centum   navis  et   decemS 

ismilia    peditum   et    mille    equitum    poscebat,    promittens 
hac  manu  non   minus   bellum  quam  gesserit  Italiae  re- 
stauraturum  et  in  Asia  regi  sedenti  aut  victoriam  de  Ro-9 
manis  aut  aequas  pacis   condiciones   relaturum  ;    quippelO 
et  Ilisjianiis  bello  flagrantibus  ducem  tantum  deesse  et 

20  Italiam  notiorem  sibi  nunc  quam  pridem  f uisse  ;  sed  nee 
Karthaginem  quieturam  sociamque  se  ei  sine  mora  praebi- 
turam. 

4.  Cum  regi  consilia  placuissent,  mittitur  Karthaginem  1 
unus  ex  comitibus  Ilannibalis,  qui  belli  cupidos  hortetur 

25  Hannibalemque  cum  copiis  adf  uturum  nuntiet ;  niliil  dicat 
partibus  nisi  animos  Karthaginiensium  deesse  :  Asiam  et 
viris  belli  et  sumptum  praebituram.     Ilaec  cum  perlata2 
Karthaginem  essent,  nuntius  ipse  ab  inimicis  Ilannibalis 
comprehenditur  perductusquc  in  senatum  cum  interroga- 

aoretur  ad  quem  missus  esset,  Punico  ingenio  respondit  se 
ad  uuiversum  senatum  missum  ;  nee  enim  hoc  opus  singu- 
lorum,  sed  universorum  esse.     Dum  multis  diebus  deli- 3 
berant,  an  eum  Romam  ad  purgandam  publicam  conscien- 
tiam    mittant,    tacitus    conscensa   nave    ad    Ilannibalem 


404  IV8TINVS 

revertitnr.     Quo  cognito  Karthaginienses  ultro  rem  Ro- 

4  mam  per  legatum  deferunt.  Eomani  quoqiie  legates  ad 
Antiochnm  misere,  qui  sub  specie  legationis  et  regis  adpa- 
ratum  specularentur  et  Hannibalem  ant  Eomanis  mitiga- 
reut  aut  adsiduo  conloquio  suspectuni  invisumque  regis 

5  redderent.     Itaque  legati  cum  Epliesi  convenissent  Antio- 

6  chum,  maudata  ei  senatus  traduut.  Dum  responsum  ex- 
pectant, omuibus  diebus  adsidui  circa  Hannibalem  fuere, 
dicentes  timide  eum  a  patria  recessisse,  cum  pacem  Ro- 
mani  non  tam  cum  re  publica  eius  quam  cum  eo  factam  lo 

7summa  fide  cnstodiant ;  nee  bella  eum  Romanorum  niagis 
odio  quam  patriae  amore  gessisse,  cui  ab  optimo  quoque 
etiam  spiritus  ipse  debeatur.  Has  enim  publicas  inter 
populos,  non  privatas  inter  duces  bellandi  cansas  esse. 

Sinde  res  gestas  eius   laudare.     Quorum   sermone   laetusis 
saepius  cupidiusque  cum  legatis  conloquebatur,  ignarus 
quod  familiaritate  Romana  odium  sibi  apud  regem  crea- 

9  ret.  Quippe  Antiochus  tam  adsiduo  conloquio  reconcili- 
atam  eius  cum  Romanis  gratiam  existimans  nihil  ad  eum, 
sicut  solebat,  referre,  expertemque  totius  consilii  etvelutiao 
hostem  proditoremque  suum  odisse  coepit.  Quae  res  tan- 
tum  adparatum  belli  cessante  imperatoria  arte  conrupit. 
10  Senatus  mandata  f  uerant,  contentus  terminis  Asiae  esset, 
ne  ipsis  Asiam  ingrediendi  necessitatem  imponeret.  Qui- 
bus  spretis  non  accipiendum  bellum  statuit,  sed  inferen-25 
dum. 

1  5.  Dicitur,  cum  frequenter  de  bello  consilium  remoto 
Hannibale  habuisset,  tandem  eum  vocari  iussisse,  non  ut 
ex  sententia  eius  aliquid  ageret,  sed  ne  per  omnia  sprevisse 
videretur,  omnibusque  praerogatis  postremum  interrogasse.  30 

2  Quo  ille  animadverso  intellegere  se  professus  est,  non  quia 
egeat  consilio,  sed  ad  supplenduni  numerum  sententiarum 
se  vocatum  ;  tamen  et  odio  Romanorum  et  amore  regis, 
apud  quern   solum   tutum   exilium   sibi  relictum  sit,  se 


IVSTINVS  405 

viam  gerendi  belli  edissertatiirnm.     Veniam  deinde  liber-  3 
tati  praefatus  nihil  so  aiit  consiliornm  aut  coeptorum  prae- 
sentinm  probare  ait,  neqiie  sedem  belli  Graeciam  sibi  pla- 
cere,  cum  Italia  uberior  materia  sit ;  qiiippe  Romanos  vinci4 

6  11011  nisi  arniis  siiis  posse  nee  Italiam  aliter  qiiam  Italicis 
viribus  subigi ;  siquidem  diversum  ceteris  mortalibiis  esse 
illud  et  hominiim  et  belli  genus.     Aliis  bellis  plurimumS 
momenti  habere  priorem  aliquam  cepisse  occasionem  loci 
temporisque,  agros    rapuisse,  urbis    aliquas   expugnasse ; 

locum  Romano,  sen    occupaveris   prior  aliqua  seu  viceris, 
tamen  etiam  cum  victo  et  iacente  luctandum  esse.     Quam  6 
ob  rem  siquis  eos  in  Italia  lacessat,  suis  eos  opibus,  suis 
viribus,  suis  armis  posse  vincere,  sicut  ipse  fecerit.     Sin  7 
vero  quis  illis  Italia  velut  fonte  virium  cesserit,  proinde 

isfalli  ac  si  quis  amnis  non  ab  ipsis  fontinm  primordiis  deri- 
vare,  sed  concretis  iani  aquarum  molibus  avertere  vel  ex- 
siccare  velit.     Haec  et  secreto  se  censuisse  ultroque  mini-  8 
sterium  consilii  sui  obtulisse  et  nunc  praesentibus  amicis 
ideo  repetisse,  ut  scirent  omnes   rationem  gerendi  cum 

2oRomanis  belli,  eosque  foris  invictos,  domi  fragilis  esse. 
Nam  prius  illos  urbe  quam   imperio,  prius  Italia  quam  9 
provinciis  exui  posse ;   quippe  et  a  Gallis  captos  et  a  se 
prope  deletos  esse ;  neqne  umquam  se  victum  prius  quam 
terris  eorum  cesserit ;   reverso  Karthaginem  statim  cum 

25  loco  fortunam  belli  mutatam. 

G.  Huic  sententiae  obtrectatores  amici  regis  erant,  non  1 
utilitatem  rei  cogitantes,  sed  verentes,  ne  probato  consilio 
eius  primum  apud  regem  locum  gratiae  occuparet.     Et  2 
Antiocho  non  tantum  consilium  quam  auctor  displicebat, 

30  ne  gloria  victoriae  Ilannibalis,  non  sua  esset.     Omnia  igi-3 
tur  variis  adsontationum  adulationibus  conrumpebantur, 
nihil  consilio  vel  ratione  agebatur.     Rex  ipse  per  hiemera 
in  luxuriam  lapsus  novis  cotidie   nuptiis   deditus   erat. 
Contra  Acilius,  Romanus  consul  qui  ad  hoc  bellum  mis- 4 


406  IVSTINVS 

sus  erat,  copias,  arma  ceteraqne  bello  necessaria  summa  in- 
dustria  parabat,  civitates  socias  confirmabat,  dubias  inli- 
ciebat ;   nee  alius  exitiis  belli  qnani  adparatiis  ntriusque 

5  partis  fuit.     Itaque  prima  belli  congressioiie  cum  cedentis 
suos  rex  cerueret,  iion  laborantibus  auxilium  tulit,  sed  fu-s 
gientibus  se  ducem  praebuit  castraque  ditia  victoribus  re- 

6  liquit.  Deinde  cum  in  Asiam  praeda  Eomanis  occupatis 
fugiendo  pervenisset,  paenitere  neglecti  consilii  coepit  re- 
vocatoque  in  amicitiam  Hannibale  omnia  ex  sententia  eius 

7agere.     Interim  nuntiatur  C.  Livium,  Romanum  ducem,  lo 
cum  octoginta  rostratis  navibus  ad  belhini  navale  a  seuatu 
missum   adventare    quae   res  spem  illi  restituendae   for- 

8  tunae  dedit.  Itaque  priusquam  sociae  civitates  ad  hostis 
deficerent,  decernere  navali  proelio  statuit,  sperans  cladem 
in  Graecia  acceptam  nova  posse  victoriae  gloria  aboleri.  is 

OTradita  igitur  Hannibali  classe  proelium  couniittitur. 
tSed  neque  Asiani  milites  Ilomanis  neque  naves  eoruni 
pares  rostratis  navibus  fuere  ;  minor  tamen  clades  ducis 
sollertia  fuit. 

1  7.  Romam  nondum  opinio  victoriae  venerat  et  idcirco  in  20 
consulibus  creandis  snspensa  civitas  erat.     Sed  adversus 
Ilannibalem  ducem  quis  melius  quam  Africani  frater  crea- 

2  retur,  cum  vincere  Poenos  opus  Scipionum  esset  ?   crea- 
tur  igitur  consul  Lucius  Scipio,  eique  datur  legatus  frater 
Africanus,  ut  intellegeret  Antioclius  non  maiorem  fiduciam  25 
se  in  Hannibale  victo  quam  Romanos  in  victore  Scipione 

3  habere.  Traicientibus  in  Asiam  Scijiionibus  exercitum 
iam  utrubique  profligatum  bellum  nuntiatum  est,  vic- 
tumque  Antiochum  terrestri,  Ilannibalem  navali  bello  in- 

4venerunt.      Primo  igitur  adventu  eorum  legates  pacemso 
petentis  Antiocbus  ad  eos  mittit  peculiare  donnm  Afri- 
cano  ferentis  filiuni  ipsius  quem  rex  parvo  navigio  trai- 

5  cienteni  ceperat.  Sed  Africanus  privata  beneficia  a  rebus 
publicis  secreta  esse  dixit,  aliaque  esse  patris  officia,  alia 


IVSTINVS  407 

patriae  inra  quae  non  liberis  tantum,  verum  etiam  vitae 
ipsi  praeponantur.     Proiiide  gratum  se  munus  accipereO 
privatoque    impendio    munificentiae    regis   responsiirum. 
Quod  ad  bellnm  pacemque  pertineat,  nihil  neqiie  gratiae 
sdari  neque  de  iure  patriae  decedi  posse  respoudit.     Nam  7 
de  redimendo  filio  numquam  tractavit  nee  senatum  de  eo 
agere  permisit,  sed,  ut  dignnm  maiestate  eius  erat,  armis 
se  recepturum  filium  dixerat.     Post  haec  leges  pacis  di-8 
cuntur :  ut  Asia  Romanis  cederet,  contentus  Syriae  regno 

10  esset,  navis  nniversas,  captivos  et  transf ugas  traderet  sump- 
tumque  omnem  belli  Ronmnis  restitueret.     Quae  cum  nun-  9 
tiata  Antioclio  essent,  nondum  ita  victuni  se  esse  respondit, 
ut  spoliari  se  regno  pateretur,  bellique  ea  inritamenta,  non 
pacis  blandimenta  esse. 

15     8.  Igitur  cum  ab  utrisque  bellnm  pararetur  ingressiquc  1 
Asiam  Romani  Ilium  venissent,  mutua  gratulatio   Ilicn- 
sium  ac  Romanorum  fuit,  Iliensibus  Aeuean  ceterosque 
cum  eo  duces  a  se  profectos,  Romanis  se  ab  his  procreates 
referentibus  ;   tantaque  laetitia  omnium  f uit,  quanta  esse  2 

20  post  lougum  tempus  inter  parentes   et  liberos   solebat, 
Invabat  Iliensis  nepotes  sues  Occidente  et  Africa  domitaS 
Asiam   ut   avitum    regnum   vindicare,   optabilem   Troiae 
ruinam   fuisse    dicentes,   ut   tam    feliciter   renasceretur. 
Contra  Romanes  avitos  laris  et  incunabula  maiorum  tern- 4 

25  plaque  ac  deorum  simuhicra  incxplebile  desidcrium  vi- 
sendi  teneba.t.     Profectis  ab  Ilio  Romanis  Eumenes  rex  5 
cum  auxiliis  occurrit.     Nee  multo  post  proelio  cum  An- 
tioclio conmisso,  cum  inclusa  dexteriorc  cornu  legio  Ro-6 
mana  maiore  dedccore  quam  periculo  ad  castra  fugeret, 

30  i\r.  Aemilius,  tribunus  militum,  ad  tutelam  castrorum 
rclictus  armarc  so  militcs  sues  et  extra  vallum  progredi 
iubet  strictisque  gladiis  fugientibus  minari,  morituros  di- 
cens,  ni  in  proelium  revertantur,  infestioraque  sua  quam 
hostium  castra  inventuros.     Adtonita  tam  ambiguo  peri- 7 


408  IViSTINVS 

culo  legio  comitantibns  conmilitonibus  qui  fugere  eos 
prohibuerant,  in  proelium  revertitnr,  magnaqne  caede 
edita  initinm  victoriae  fuit.     Caesa  hostium  quinquaginta 

Smilia,  capta  undecim.     Antiocho  pacem  petenti  nihil  ad 
superiorefi    condiciones    additum,   Af  ricano    praedicante,  5 
Romanos  neque,  si  vincantnr,  animos   minuere  neque,  si 

9  vincant,  secnndis  rebus  insolescere.     Captas  civitates  inter 
socios  divisere,  muneris    Romani   aptioreni  Asiam  qnam 
l^ossessiones  volnptarias  iudicantes ;  qnippe  victoriae  glo- 
riam  Romano  nomini  vindicandam,  opum  luxuriam  sociis  lo 
relinquendam. 

Booh  XXXII.,  Jf:  Death  of  Hannibal,  Sciino,  and 
Philopoemen,  in  183  B.C. 

2     4.  Inter  Prusiam    regem,  ad  quern   Hannibal  post  pa- 
cem Antiocho  a  Romanis  datam  profugerat,  et  Eumenenis 
bellum  ortum  est,  quod  Prusias  Hannibalis  fiducia  rupto 

Bfoedere  prior  intulit.  Namque  Hannibal,  cum  ab  Anti- 
ocho Romani  inter  ceteras  condiciones  pacis  deditionem 
eius  deposcerent,  admonitus  a  rege  in  fugam  versus  Cre- 

4tam  defertur.     Ibi  cum  din  quietam  vitam  egisset  invidio-20 
sumque  se  propter  nimias  opes  videret,  amphoras  plumbo 
repletas  in  templo  Dianae,  quasi  fortunae  suae  praesidia, 

Sdeponit  atque  ideo  nihil  de  illo  sollicita  civitate,  quoniam 
velut  pignus  opes  eius  tenebat,  ad  Prusiam  contendit, 
auro  suo  in  statuis  quas  secum  portabat  infuso,  ne  con- 25 

6  spectae  opes  vitae  nocerent.  Dein,  cum  Prusias  terrestri 
bello  ab  Eumene  victus  esset  proeliumque  in  mare  transtu- 
lisset,  Hannibal  novo  conmento  auctor  victoriae  fuit ; 
quippe  omne  serpentium  genus  in  fictilis  lagoenas  coici 

7iussit  medioque  proelio  in  navis  hostium  mittit.     Id  pri-30 
mum  Ponticis   ridiculum  visum,   fictilibus  dimicare  qui 
fcrro  nequcant,     Sed   ubi  serpeutibus  coepere   navis  re- 


IVSTINVS  409 

pleri,  aiicipiti  periciUo  circumveiiti  liosti  victoriam  con- 
cesserunt.     Quae  ubi  Romam  nuntiata  sunt,  missi  a  senatu  8 
legati  sunt,  qui  utrumque  regem  in  pacera  cogerent  Han- 
nibalemque  deposcerent.     Sed  Hannibal  re  cognita  sumpto 
5  veneno  legationem  morte  praevenit. 

Insignis  hie  annus  trium  toto  orbe  maximovum  impera-9 
torum  mortibus  fuit,  Ilannibalis  et  Philopoemenis  et  Sci- 
pionis  Africani.     Ex  quibus  constat  Hannibalem  nee  turn,  10 
cum  Romano  tonante  bello  Italia  contremuit,  nee  cum 

loreversus  Kartliao;inem  summum  imperium  tenuit,  aut  cu- 
bantem  cenasse  aut  plus   quam   sextario  vini  indulsissell 
pudicitiamque  eum  tantam  in^er  tot  captivas  liabuisse,  ut 
in  Africa  natum  quivis  negaret.     Moderationis  certe  eius  12 
fuit,  ut,  cum  diversarum  gentium  exercitus  rexerit,  neque 

isinsidiis  suorum  militum  sit  petitus  umquam  neque  fraude 
proditus,  cum  utrumque  liostes  saepe  temptassent. 

BooTc  XXX VI I. ,  1-^:  Mifhrklates. 

1.  Capto  Aristonico  Massilienses  pro  Phocaeensibus,  con- 1 
ditoribus  suis  qiiorum  urbem  senatus  etomne  nomen,  quod 

20  et  tunc  et  antea  Antiochi  bello  infesta  contra  populum  Ro- 
manum  arma  tulerant,  deleri  iusserat,  legatos  Romam  de 
precatum  misere  veniamque  his  a  senatu  obtinucre.     Post  2 
haec  regibus  qui  adversus  Aristonicum  auxilia  tulerant, 
praemia   persoluta :    Mitliridati    Pontico    Phrygia   maior, 

25filiis  Ariarathis,  regis  Cappadociac  qui  eodcm  bello  cecide- 
rat,   Lycaonia  et  Cilicia  datae.     Fidiorque  populus  Ro-3 
manus  in  socii  filios  quam  mater  in  lil)eros  fuit ;  quippe 
liinc  jiarvulis  auctum  regnum,  inde  vita  adempta.     Nam- 4 
que  Laodice  ex  numero  sex  illiorum  quos  virilis  sexus  ex 

soAriarathe  rege  susceperat,  timens,  ne  non  diutina  admini- 
stratione  regni  adultis  quibusdam  potiretur,  quinque  parri- 
cidali  veneno   uecavit ;    unum   parvulum    sceieri   matrisS 


410  IVST^INVS 

cognatorum  custodia  cripiiit   qui  post  necem   Laodices 
(nam  earn  propter  crudelitatem  popiilus  extinxerat)  solus 

6  regno  potitus  est.  Mithridates  quoque  repentina  morte 
interceptus  filium,  qui  et  ipse  Mithridates  dictus  est,  re- 

7liquit;  cuius  postea  ea  magnitudo  fuit,  ut  nou  sui  tantunis 
temporis,  verum  etiam  superioris  aetatis  omnis  reges  maie- 
state  superaverit  bellaque  cum  Romanis  per  sex  et  viginti 

Sannos  varia  victoria  gesserit,  cum  eum  summi  imjjeratores, 
Sulla,  Lucullus  ceterique,  in  summa  Cn.  Pompeius  ita  vi- 
cerint,  ut  maior  clariorque  in  restaurando  bello  resurgeret^io 

9  damnisque  suis  terribilior  redderetur.  Denique  ad  postre- 
mum  non  vi  liostili  victus,  sed  voluntaria  morte  in  avito 
regno  senex  herede  filio  decessit. 

1      2.  Huius  futuram  magnitudinem  etiam  caelestia  ostenta 

2praedixerant.     Nam  et  eo  quo  genitus  est  anno  et  eo  quo  is 
reguare  primum  coepit  stolla  cometes  per  utrumque  tem- 
pus  septuagenis  dicbus  ita  luxit,  ut  caelum  omne  confla- 

Sgrarc  videretur.  Nam  et  magnitudine  sui  quartam  par- 
tem caeli  occupaverat  et  fulgore  sui  solis  nitorem  vicerat ; 
et  cum  oreretur  occiderctquo,  quattuor  horarum  spatium2o 

4consumebat.     Puer  tutorum  insidias  passus  est  qui  eum 

Sfero  equo  impositum  cquitare  iacularique  cogebant ;  qui 
conatus  cum  eos  fefellissent  supra  aetatem  regente  equum 

CMitbridate,  veneno  eum  adpetivere.     Quod  metuens  anti- 
dota  saepius  bibit  et  ita  so  adversus  insidias  exquisitiori-  25 
bus  remediis  stagnavit,  ut  ne  volens  quidem  senex  veneuo 

7mori  potuerit.  Tiniens  deinde,  ne  inimici,  quod  veneno 
non  jiotuerant,  ferro  peragerent,  venandi  studium  finxit, 
quo  per  septem  annos  neque  urbis  neque  ruris  tecto  usus 

8  est,   sed  per  silvas  vagatus  diversis  montium  regionibusao 
pernoctabat  ignaris  omnibus  quibus  esset  locis  adsuetus 
feras  cursu  aut  fugare  aut  persequi,  cum  quibusdam  etiam 

Oviribus  congredi.  Quibus  rebus  et  insidias  vitavit  et  cor- 
pus ad  omnem  virtutis  patientiam  duravit. 


IVSTINVS  411 

3.  Ad  regni  deinde  administrationem  cum  accessisset,  1 
statim  noil  de  regendo,  sed  de  augeiido  regno  cogitavit. 
Itaque  Scythas  invictos  antea,  qui  Zop3'riona,  Alexandri2 
Magni  ducem,  cum  triginta  milibus  armatorum  deleverant, 

cqui  Cyrum,  Persarum  regem,  cum  ducentis  milibus  truci- 
daverant,  qui  Pliilippum,  Macedonum  regem,  f ugacem  fece- 
rant,  ingenti  felicitate  perdomuit.     Auctus  igitur  viribusS 
Pontum  quoque  ac  deinceps  Colchida  occupavit.     Cum  de  4 
Asia  tractaret,  tacitus  cum  quibusdam  amicis  a  regno  pro- 

lofectus  universam  nemine  sentiente  pervagatus  est  omni- 
nmque  urbium  situm  ac  regiones  cognovit.     Inde  in  Bi-  5 
thyniam  transcendit  et  quasi  dominus  Asiae  opportuna 
quaeque  victoriae  suae  metatns  est.     Post  haec  in  regnum,  6 
cum  iam  perisse  crederetur,  reversus  est  invento  parvulo 

isfiJio    quem    per   absentiam   eius  soror    uxorque   Laodice 
enixa  fuerat.     Sed  inter  gratulationes  post  longam  pere-7 
grinationem  adventus  sui  et  filii  geniti  veneno  periclitatus 
est,  siquidem  Laodice  cum  perisse  eum  crederet,  in  con- 
cubitus  amicorum  mariti  proiecta,  quasi  admissum  facinus 

aomaiori  scelere  deleri  posset,  venenum  advenienti  paravit. 
Quod  cum  ex  ancillis  Mithridates  cognovisset,  facinus  in  8 
auctores  vindicavit. 

4.  llieme  deinde  adpcteiite  non  in  convivio  sed  in  cam- 1 
po,  nee  in  avocationibus  sed  in  exercitationibus,  nee  inter 

25sodales  sed  inter  coaequales  aut  equo  aut  cursu  aut  viri- 
bus  contend.ebat.     Exercitum  quoque  suum  ad  parem  la-  3 
boris  patientiam   cotidiana  exercitatio   indurabat   atque 
ita  invictus  ipse  inexpugnabilem  exercitum  fecerat.     Inita  3 
deinde   cum   Kicomcde   societate    Papblagoniam    invadit 

30  victamque  cum  socio  dividit.     Quam  cum  teneri  a  regibus  4 
senatui  nuntiatum  essot,  legates  ad  utrumque  misit,  qui 
gentemrestituiinpristinumstatum  iuberent.    Mithridates,  5 
cum  se  iam  parcm  magnitudini  Romanorum  crederet,  su- 
perbo  rcsponso  hereditarium  patri  suo  regnum  obvenissc 


412  IVSTINVS 

respondit,  mirariqne  se,  quod  cum  ei  relata  controversia 
611011  fuerit,  sibi  referatur.  Nee  territus  minis  Galatiam 
7quoque  oeeupat.  Nicomedes,  quoniam  se  tueri  iure  non 
Spoterat,  iusto  regi  redditurum  respondit.     Atque  ita  fili- 

um  suum  mutato  nomine  Pylaemenen,  Paphlagonum  re- 5 

gum  nomine,  adpellat  et  quasi  stirpi  regiae  reddidisset 
9regnum,  falso  nomine  tenet.     Sic  ludibrio  habiti  legati 

Romam  revertuntur. 

Booh  XXXVIII.,  3-7:  The  Speech  of  Mithri dates  against 
the  liotmms,  10 

1  3.  Erat  eo  tempore  Tigranes,  rex  Armeniae,  obses  Parthis 
ante  multum  temporis  datus,  nee  olim  ab  eisdem  in  reg- 
nuni  paternum  remissus.  Hunc  Mitliridates  mire  ad  socie- 
tatem  Romani  belli,  quod  olim  meditabatur,  perlicere  cu- 

2piebat.     Nihil  igitur  de  offensa  Romanorum  sentientem  15 
per    Gordium  impellit,  ut  Ariobarzani,  segni  admodum, 
bellum  inferat  et,  ne  quis  dolus  subesse  videatur,  filiam 

3  suani  ei  Cleopatram  in  matrimonium  tradit.  Primo  igitur 
adventu  Tigranis  Ariobarzanes  sublatis  rebus  suis  Romam 
contendit  atque  ita  per  Tigraneu  rursus  Cappadocia  iuris  20 

4  esse  Mithridatis  coepit.  Eodem  tempore  mortuo  Nico- 
mede  etiam  filius  eius  et  ipse  Nicomedes,  regno  a  Mitliri- 
date  peliitur  qui,  cum  supplex  Romam  venisset,  decernitur 
in  senatu,  ut  uterque  in  regnum  restituantur,  in   quam 

5  rem  missi  M.  Aquilius  et  Manlius  Malthinus  legati.     His  25 
cognitis  Mitbridates  societatem  cum  Tigrane  bellum  ad- 
versus  Romanes  gesturus  iungit,  pactique  inter  se  sunt,  ut 
urbes   agrique   Mithridati,  homines  vero  et  quaecumque 

Gauferri  possent,  Tigrani  cederent.     Post  haec  Mitliridates 
intellecto  quantum  bellum  suscitaret,  legates  ad  Cimbros,  30 
alios  ad  Gallograecos  et  Sarmatas    Bastarnasque  auxilia 

7petitum  niittit.     Nam  omnis  has  gentes  Romanum  medi- 


IVSTINVS  413 

tabnndus  bellum  variis  beneficiorum  muneribns  itim  ante 
inlexerat.     A  Scytbia  quoque  exercitum  venire  iubet  om- 
nemque  Orientem  adversns  Romanes  armat.     Non  magno  8 
igitur  labore  Aquilinm  et  Malthinum  Asiano  exercitu  in- 
5stnictos  vincit,  qiiibus  simul  cum  Nicomede  pulsis  ingenti 
favore  civitatium   excipitur.     Multum   ibi   auri   argenti-  9 
qne  studio  veterum  regum  cumulatum  magnumque  belli 
adparatum   invenit,  quibus   instructus   debita  civitatibus 
publica    privataque   remittit   et   vacationem   quiuqueuuii 
10  concedit.     Tunc  ad  contionem  milites  vocat  eosque  variis  10 
exhortationibus  ad  Eomana  bella  incitat.     Quam  oratio-  ll 
nem  dignam  duxi  cuius  exemplum  brevitati  buius  operis 
insererem^    quam    obliquam  Pompeius  Trogus  exposuit, 
quoniam  in  Livio  et  in  Sallustio  reprehend  it,  quod  con- 
is  tiones  directas  pro  sua  ratione  operi  suo  inserendo  histo- 
riae  modum  excesserint, 

4.  Optandum  sibi  fuisse  ait,  ut  de  eo  liceret  consulere,  1 
bellumne  sit  cum  Romanis  an  pax  babenda  ;  quin  vero  sit  2 
resistendum  impugnantibus,  ne  eos  quidem  dubitare  qui 
2ospe  victoriae  careant ;  quippe  adversus  latronem,  si   ne- 
queant  pro  salute,  pro  ultione  tamen  sua  omnis  ferrum 
stringere.      Ceterum  quia  non  id  agatur,  an  liceat  quie-3 
scere  non  tan  turn  animo  hostiliter,  sed  etiam  proelio  con- 
gressis,  consulendum,  qua  ratione  ac  spe  coepta  bella  su- 
25stineant.     Esse  autem  sibi  victoriae  fiduciam,  si  sit  illis4 
animus ;  Romanosque  vinci  posse  cognitum  non  sibi  magis 
quam  ipsis  militibus  qui  et  in  Bitliynia  Aquilium  et  ]\[al- 
tliinum  in  Cappadocia  fuderint.     Ac  si  quem  aliena  magis  5 
exempla  quam  sua  experimenta  moveant,  audire  se  a  Pyr- 
3oro,  regc  Epiri,  non  amplius  quinque  milibns  Macedonum 
instructo  fusos  tribns  proeliis  Romanes.     Audire  Ilanni-G 
balem  sedecim  annis  Italiae  victorem  inmoratum,  et  quin 
ipsam  capcret  urbcm,  non  Romanorum  illi  viris  obstitisse, 
sed  domesticae  aemulationis  atque  invidiae  studium.    Au-7 


414  IVSTINVS 

dire  populos  Transalpinae  Galliae  Italiam  ingressos  maxi- 
miseam  plurimisquo  nrbibus  . . .  et  possidere  latins  aliquan- 
to  solum  fininm,  quam  in  Asia,  quae  dicatur  imbellis,  idem 

8  Galli  occujiavissent.     Nee  victam  solum  dici  sibi  Komam 
a  Gallis,  sed  etiam  captam,  ita  ut  unius  illis  montis  tantums 
cacumen  relinquevetur  ;  nee  bello  hostem,  sed  pretio  re- 

9motum.     Gallorum  autem  nomen,  quod  semper  Romanos 
terruerit,  in  parte  virium  suarum  ipsi  numerent.     Nam 

10  hos  qui  Asiam  incolant  Gallos  ab  illis  qui  Italiam  occu- 
paverint,  sedibus  tantum  distare,  originem  quidem  ac  vir-io 
tutcm  genusque  pugnae  idem  habere  ;  tantoque  his  acriora 
esse  quam  illis  ingenia,  quo  longiore  acdifficiliore  spatio  per 
lilyricum  Thraciamquo  prodierint,  paene  operosius  tran- 

11  sitis  illorum  finibus  quam  ubi  consedere  possessis.     lam 
ipsam  Italiam  audire  se  numquam,  ut  Eoma  condita  sit,  15 
satis  illis  pacatam,  sed  adsidue  per  omnis  annos  pro  liber- 
tate  alios,  quosdam  etiam  pro  vice  imperii  bellis  contiuuis 

13  perseverasse  ;  et  a  multis  civitatibus  Italiae  deletes  Eo- 
manorum  exereitus  ferri,  a  quibusdam  novo  contumeliae 

13  more  sub  iugum  missos.      Ac  ne  veteribus  inmoretur  ex- 20 
emplis,  hoc  ipso  tempore  universam  Italiam  bello  Marsico 
consurrexisse,  non  iam  libertatem,  sed  consortium  imjDerii 

14  civitatisque  poscentem ;  nee  gravius  vicino  Italiae  bello 
quam  domesticis  principum  factionibus  urbem  premi,  mul- 

15  toque  periculosius  accessisse  Italico  civile  bellum.     Simul25 
et  a  Germania  Cimbros,  inmensam  militiam  ferorum  atque 
inmitium  ijopulorum,  more  procellae   inundasse   Italiam 

16  quorum  etiamsi  singula  bella  sustinere  Romani  possint, 
universis  tamen  obruantur,  ut  ne  vacaturos  quidem  bello 
suo  putet.  30 

1  5.  Vtendum  igitur  occasione  et  rapienda  incrementa 
virium,   ne,   si    illis  occupatis   quieverint,   mox   adversus 

2  vacuos  et  quietos  mains  negotium  habeant.  Non  enim 
quaeri,  an  capienda  sint  arma,  sed  utrum  sua  potius  occa- 


IVSTINVS  415 

sioiie  iin  illoriini.     Nam  belluin  quidcm  iam  tunc  secumS 
ab  illis  geri  coeptnm,  cum  sibi  pupillo  maiorem  Phrygiam 
ademeriiit,  qnam  patri  suo  praemium  lati  adversus  Aristo- 
nicum  auxilii  concesserant,  gentem  quam  et  proavo  suo 

sMithridati  Seleucus  Callinicus  in  dotem  dedisset.     Quid,  4 
cum  Paplilagonia  se  cedere  iusserint,  non  alterum  illud 
genus  belli  f uisse  ?  quae  non  vi,  non  armis,  sed  adoptione 
testament!  et   reguni  domesticorum   interitu  hereditaria 
patri  suo  obvenisset.     Cum  inter  banc  decretorum  amari-  5 

lotudinem  parendo  non  tamen  eos  mitigarit,  quin  acerbins 
se  in  dies  gerant,  non  obtinuisse.     Quod  enini  a  se  non  6 
praebitum  illis  obsequium  ?  non  Phrygiam  Paphlagoniam- 
que  dimissas  ?  non  Cappadocia  filium  eductum,  quam  iure 
gentium  victor  occupaverat  ?   ruptum  tamen  in  se  victo-7 

i5riae  ius  ab  illis  quorum  nihil  est   nisi  bello   quaesitum. 
Non  regem  Bithyniae   Chreston,  in  quern  senatus  armas 
decreverat,  a  se  in  gratiam  illorum  occisum  ?  tamen  nihilo 
minus  imputari  sibi  quae   Gordius  aut  Tigranes  faciat. 
Libertatem  etiam  in  contumeliam  sui  a  senatu  ultro  de-9 

2olatam   Cappadociae  quam  reliquis   gentibus  abstulerunt; 
dein  pojiulo   Cappadocum  pro  libertato  oblata  Gordium 
regem  orante  ideo  tantum,  quoniam  amicus  suus  esset, 
non  obtinuisse.     Nicomeden  praecepto  illorum  bellum  sibi  10 
intulisse,    quia  ultum  icrit  se,  ab   ipsis  ventuni  obviam ; 

25  et  nunc  eam  secnm  bellandi  illis  causam  fore,  quod  non 
impune  se  Nicomedi  lacerandum,  saltatricis  j&lio,  i^rae- 
buerit. 

G.  Quippe  non  delicta  regum  illos,  sed  viris  ac  maiestatem  1 
insequi  neque  in  uno  se,  sed  in  aliis  quoque  omnibus  hac 

30  semper  arte  grassatos.     Sic  et  avum  suum  Pharnacen  per  2 
cognitionum  arbitria   succidaneum  regi  Pcrgameuo  Eu- 
meui  datum  ;  sic  rursus  Eumenen,  cuius  classibus  prinium  3 
in  Asiam  fucre  transiecti,  cuius  exercitu  magis  quam  suo 
et  maffnum  Antiochum  et  Gallos  in  Asia  et  mox  in  Mace- 


416  IVSTINVS 

4clonia  regem  Persen  domuerant,  et  ipsnm  pro  hoste  hiibi- 
tum  eique  interclictum  Italia,  et  quod  cum  ipso  deforme 
sibi  putaverant,  cum  filio  eius  Aristonico  bellum  gessisse. 
Nullius  apud  eos  maiora  quam  Masinissae,  regis  Numida- 

5  rum,  haberi  merita ;  huic  imputari  victum  Hannibalem,  5 
huic  captum  Syphacem,  huic  Karthaginem  deletam,  hunc 
inter  duos  illos  Africanos  tertium  servatorem  urbis  referri : 

6tamen  cum  huius  nepote  bellum  modo  in  Africa  gestum 
adeo  inexpiabile,  ut  ne  victum  quidem  patris  memoriae 
donarent,  quin  carcerem  ac  triumpbi  spectaculum  experi- 10 

7  retur.  Hanc  illos  omnibus  regibus  legem  odiorum  dixisse, 
scilicet  quia  ipsi  talis  reges  habuerint  quorum  etiam  no- 
minibus  erubescant,  aut  pastores  Aboriginum  aut  aruspi- 
ces  Sabinorum  aut  exules  Corinthiorum  aut  servos  ver- 
nasque  Tuscorum  aut,  quod  honoratissimum  nomen  fuit  15 
inter  haec,  Superbos;  atque  ut  ipsi  ferant  conditores  suos 

Slupae  uberibus  alitos,  sic  omnem  ilium  populnm  luporum 
animos  inexplebiles,  sanguinis  atque  imperii  divitiarumque 
avidos  ac  ieiunos  habere. 

1  7.  Se  autem,  sen  nobilitate  illis  comparetur,  clariorem  20 
ilia  conluvie  convenarum  esse  qui  paternos  maiores  suos 
a  Cyro  Dareoque,  conditoribus  Persici  regni,  maternos  a 
Magno  Alexandro  ac  Nicatore  Seleuco,  conditoribus  im- 
perii Macedonici,  referat,  sen  populis  illorum  conferat 
suos,  earum  se  regem  gentium  esse  quae  non  modo  Ro-  25 
mano  imperio  sint  pares,  sed  Macedonico  quoque  obstite- 

2rint.  Nullam  subiectarum  sibi  gentium  expertam  pere- 
grina  imperia,  nullis  umquam  nisi  domesticis  regibus 
paruisse,  Cappadociam  velint  an  Paphlagoniam  recensere, 
rursus  Pontum  an  Bith yniam,  itemque  Armenian!  maiorem  30 
minoremque,  quarum  gentium  nullam  neque  Alexander 
ille,  qui  totam  pacavit   Asiam,  nee   quisquam   successo- 

3  rum  eius  aut  posterorum  adtigisset.  Scythiam  duos  um- 
quam ante  se  reges  non  pacare,  sed  tantum  intrare  ausos. 


IVSTINVS  417 

Dareum  et  Philippnm,  aegre  inde  fugam  sibi  expedisse, 
unde  ipse  magnam  adversus  Eomanos  partem  virium  lia- 
beret.  Multoque  se  timidius  ac  diffideutius  bella  Pontica4 
ingressura,  cum  ipse  rudis  ac  tiro  esset,  Scythae  praeter 
sarma  virtutemqne  animi  locorum  qnoqne  vel  solitudini- 
bus  vel  frigoribus  instructi  per  quae  denuntiaretur  ingeus 
militiae  periculum  ac  labor.  Inter  quas  dilRcultates  ne  5 
praemii  quidem  spes  foret  ex  hoste  vago  nee  tantum 
pecuniae,  sed  etiam  sedis  inope.     Nunc  se  diversani  belli  6 

10  condicionem  ingredi.  Nam  neque  caelo  Asiae  esse  tem- 
peratius  aliud,  nee  solo  fertilius  nee  urbium  multitudine 
amoenius;  magnamque  temporis  partem  non  ut  militiam, 
sed  ut  festum  diem  acturos  belle  dubium  facili  magis  an 
uberij  si  modo  aut  proximas  regni  Attalici  opes  aut  vete-  7  - 

15  res  Lydiae  loniaeque  audierint  quas  non  expugnatuni  eant, 
sed  possessum;  tantumque  se  avida  expectet  Asia,  ut  etiam  8 
vocibus  vocet :  adeo  illis  odium  Romanorum  incussit  ra- 
pacitas  procousulum,  sectio  publicanorum,  calumniae  li- 
tium.     Sequantur  se  modo  fortiter  et  conligaut,  quid  se9 

20  duce  possit  eJSicere  tantus  exercitus  quern  sine  cuiusquam 
militum  auxilio  suamet  unius  opera  viderint  Cappadociam 
caeso  rege  cepisse,  qui  solus  mortalium  Pontum  omnem 
Scythiamque  pacaverit  quam  nemo  ante  transire  tuto 
atque  adire  potuit.     Nam  iustitiae  atque  liberalitatis  suae  10 

25  nee  ipsos  milites  qui  experiantur  testes  refugere  et  ilia  in- 
dicia habere,  quod  solus  regum  omnium  non  paterua  so- 
lum, verum  etiam  externa  regna  hereditatibus  propter 
munificeutiam  adquisita  possideat,  Colchos,  Paphlago- 
niam,  Bosphorum. 

30     8.   Sic   excitatis  militibus    post    annos    tris   et    viginti  1 
sumpti  regni  in  Romana  bella  deseendit. 


418  IVSTINV8 

Booh  XLI.,  1-6:    The  PartUans.    ' 

1      1.  Parthi,  penes  qnos  A'elnt  divisione  orbis  cum  Komanis 
facta  nunc  Orientis  imperium  est,  Scytharum  exules  fuere. 

3  Hoc  etiam  ipsorum  vocabulo  manifestatur,  nam  Scythico 
3sermone  exules  'parthi'  dicuntur.     Hi  et  Assyriorum  et5 

Medoi'um  temporibus  inter  Orientis  populos  obscurissimi 

4  fuere.     Postea  quoque,  cum  imperium  Orientis  iP- Medis 
ad  Persas  translatum  est,  veluti  vulgus  sine  nomine  prae- 

5  da  victorum  fuere.     Postremo   Macedonibus  triumphato 

6  Oriente  servierunt,  ut  cuivis  mirum  videatur  ad  tantamio 
eos  felicitatem  per  virtutem  provectos,  ut  imperent  gen- 
tibus  sub  quarum   imperio  veluti   servile  vulgus    fuere. 

7  A  Romanis  quoque  trinis  bellis  per  maximos  duces  Horen- 
tissimis  temporibus  lacessiti  soli  ex  omnibus  gentibus  non 

8  jiares  solum,  verum  etiam  victores  fuere  ;  quamquam  plus  is 
gloriae  sit  inter  Assyria  et  Medica  Persicaque  memorata 
olim  regna  et  opulentissimum  illud  mille  urbium  Bactria- 
narum  imperium  emergere  potuisse  quam  longinqua  bella 

Ovicisse,  cum   praeterea  gravibus  Scythicis  et  vicinalibus 
bellis  adsidue  vexati  variis  periculorum  casibus  urgerentur.  20 

10  Hi  domesticis  seditionibus  Scythia  pulsi  solitudines  inter 
Hyrcaniam  et  Dahas  et  Apartanos  et  Margianos  furtim 

11  occupavere.     Fines    deinde    non    intercedentibus    primo 
finitimis,  postea  etiam  prohibentibus  in  tantum  protulere, 
ut  non  inmensa  tantum  ac  profunda  camporum,  verum  •a 
etiam  praerupta  collium  montiumque  ardua  occupaverint. 

12  Ex  quo  fit,  ut  Parthiae  pleraque  finium  aut  aestus  aut 
frigoris  magnitndo  possidcat,  quippe  cum  mentis  nix, 
campos  aestus  infestet. 

1  2.  Administratiogentis  post  defectionem  Macedonici  im-  30 

2  peril  semper  sub  regibus  fuit.     Proximus  maiestati  regum 
ipsorum  probulorum  ordo  est ;  ex  hoc  duces  in  bello,  ex 


IVSTINVS  419 

hoc  ill  pace  rectores  luibent.     Sermo  his  inter  ScythicumS 
Medicumqiie    medius  et  utrimque   mixtus.     Vestis  olim4 
siii  moris  ;  posteaquam  accessere  opes,  ut  Medis  perlucida 
ac  fluida.     Armormn  patrius  ac  Scythicus  mos.     Exerci-5 

5  turn  non,  ut  aliae  gentes,  liberorum,  sed  maiorcni  partem 
servitiorum  habent  quorum  vulgus  iiulli  manumittendi 
potestate  permissa  ac  per  hoc  omnibus  servis  nascentibus 
in  dies  crescit.  Hos  pari  ac  liberos  suos  cura  et  equitare 
et  sagittare  magna  industria  docent.     Locupletissimus  ut6 

loquisque  est,  ita  pluris  in  bcHa  equites  regi  suo  praebet. 
Deuique  Antonio  bellum  Parthis  inferenti  cum  quinqua- 
ginta  milia  equitum  occurrissent,  soli  quadringenti  liberi 
fuere.     Cominus  in  acie  proeliari  aut  obsessas  expugnare? 
urbis  nesciuut.    Pugnant  aut  procurrentibus  equis  aut  ter- 

15  ga  dantibus  ;  saepe  etiam  fugam  simulant,  ut  incautiores 
adversus  vuluera   insequentis   habeant.      Signum   his    in  8 
proelio  non  tuba,  sed  tynipano  datur.     Nee  pugnare  diu 
possunt ;  ceterum  intolerandi  forent,  si,  quantus  eis  est 
impetus  et  vis,  tanta  et  perseverantia  esset.     Plerumque9 

20  in  ipso  ardore  certaminis  proelia  des'erunt  ac  paulo  post 
pugnam  ex  fuga  repetunt,  ut,  cum  maxime  vicisse  te  putes, 
tunc  tibi  discrimen  subeundum  sit.     ]\runimentum  ipsis  10 
equisque  loricae  plumatae  sunt  quae  utrumque  toto  cor- 
porc  tegunt.     Auri  argentique  nullus  nisi  in  armis  usus. 

25     3.  Vxores  dulcedine  variae  libidinis  singuli  pluris  ha- 1 
bent,  nee  uUa  delicta  adulteriis  gravius  viudicant.    Quamo-  2 
brem  feminis  non  convivia  tantum  virorum,  verum  etiam 
conspectum  iuterdicunt.     Carne  non  nisi  venatibus  quae- 3 
sita   vescuntur,     Equis    omni    tempore    vectantur;    illis4 

3obella,  illis  convivia,  illis  publica  ac  privata  officia  obeunt ; 
super  illos  ire,  consistcre,  mcrcari,  conloqui.     Hoc  deuique 
discrimen  inter  servos  liberosque  est,  quod  servi  jiedibus, 
liberi  non  nisi  equis  incedunt.     Sepultura  vulgo  aut  avium  5 
aut  canum  laniatus  est ;  nuda  demum  ossa  terra  obruunt. 


420  IVSTINVS 

6  In   snperstitionibiis  ac  cura  deorum   praecipua  omnibus 
Tveneratio  est.     Ingenia  genti  tnmida,  seditiosa,  fraudu- 

lenta,  procacia  ;  quippe  violentiam  viris,  mansuetudinem 
8  miilieribus  adsignant.     Semper  aut  in  externos  aut  in  do- 

mesticos  motiis  inquieti,  natura  taciti,  ad  faciendum  quams 

ad  dicendum  promptiores  ;   proinde  secunda  adversaque 

Osilentio  tegunt.     Principibus  metu,  non  pudore  parent. 

10  In  libidinem  proiecti,  in  cibum  parci.     Fides  dicti  joro- 

missique  nulla,  nisi  quatenus  expedit. 
1      4.   Post  mortem  Alexandri  Magni  cum  inter  successores  lo 

eius  Orientis  regna  dividerentur,  nullo  Macedonum  dig- 

nante  Parthorum  imperium,  Staganori,  externo  socio,  tra- 
2duntur.     Postea  diductis  Macedonibus  in  bellum  civile 

cum  ceteris  superioris  Asiae  populis  Eumenen  secuti  sunt, 

3  quo  victo  ad  Antigonum  transiere.     Post  hunc  a  Nicatoreis 
Seleuco  ac  mox  ab  Antiocho  et  successoribus  eius  possessi, 

a  cuius  pronepote  Seleuco  primum  defecere  primo  Punico 
bello,  L.  Manlio  Vulsone,  M.  Atilio   Regulo  consulibus. 

4  liuius  defectionis  impunitatem  illis  duorum  fratrum  re- 
gum,  Seleuci  et  Antiochi,  discordia  dedit  qui   dum  in- 20 
vicem  erij)ere   sibi   reguum   volunt,    persequi   defectores 

5omiserunt.  Eodem  tempore  etiam  Diodotus,  miile  ur- 
bium  Bactrianarum  praefectus,  defecit  regemque  se  ad- 
pellari  iussit,  quod  exemplum  secuti  totius  Orientis  po- 

6  puli  a  Macedonibus  defecere.     Erat  co  tempore  Arsaces,  25 

7  vir,  sicut  incertae  originis,  ita  virtutis  expertae.  Hie  soli- 
tus  latrociniis  et  rapto  vivere  accepta  opinione  Seleucum 
a  Gallis  in  Asia  victum,  solutus  regis  metu,  cum  praedo- 
num  manu  Parthos  ingressus  praefectum  eorum  Andra- 
goran  oppressit  sublatoque  eo  imperium  gentis  invasit.  30 

8 Non  magno  deinde  post  tempore  Hyrcanorum  quoque 
regnum  occupavit  atque  ita  duarum  civitatium  imperio 
praeditus  grandem  exercitum   parat,  metu   cum    Seleuci 

9 turn   et    Diodoti,    Bactrianorum   regis.     Sed   cito    morte 


IVSTINVS  4-21 

Diodoti   metu  liberatus  cum  filio  eius   et  ipso  Diodoto, 
foedus  ac  paceni  fecit,  nee  multo  post  cum  Seleuco  rege 
ad  defectores  persequendos  veniente  congressus  victor  fuit, 
quemdiem  Parthi  exinde  sollcmncm  velut  iuitium  liberta- 10 
5  tis  observant. 

5.  Eevocato  deinde  Seleuco  novis  motibus  in  Asiam  dato  l 
laxamento  regnum  Partbicum  format,  militem  legit,  ca- 
stella  munit,  civitates  firmat ;  urbem  quoque  nomine  Da- 2 
ram  in  monte  Apaortenon  condit  cuius  loci  ea  condicio 

10  est,  ut  neque  munitius  quidquam  esse   neque  amoenius 
possit.     Ita  enim  et  praeruptis  rupibus  undique  cingitur,  3 
ut  tutela  loci  nullis  defensoribus  egeat  et  soli  circumia- 
centis  tanta  ubertas,  ut  propriis  opibus  expleatur  et  fon-4 
tium  silvarumque  ea  copia  est,  ut  et  aquarum  abundantia 

isinrigetur    et   venationum    voluptatibus    exornetur.      Sic  5 
Arsaces  quaesito  simul   constitutoque   regno  non  minus 
memorabilis    Partbis    quam    Pcrsis    Cyrus,   Macedonibus 
Alexander,  Romanis  liomulus  matura  senectute  decedit, 
cuius  memoriae  liunc  bonorcui  Partbi  tribuerunt,  ut  omnes  6 

20  exinde   reges   snos  Arsacis  nomine   nuncupent.      Iluius? 
filius  et  successor  regni,  Arsaces  et  ipse  nomine,  advcrsus 
Antioclium,  Seleuci    filium,  centum   mill  bus  peditum  et 
viginti  milibus  equitum  instructum  mira  virtute  pugnavit, 
ad  postremum  in  societatem  eius  adsumptus  est.     TertiusS 

25  Partiiis  rex  Priapatius  fuit,  sed  et  ipso  Arsaces  dictus. 
Ilic  actis  in  regno  quindecim  annis  decessit  relictis  duo- 9 
bus  filiis,  Mithridate  et  Pbrabate.     Quorum  maior  Pbra- 
hates,  more  gentis  beres  regni,  Mardos,  validam  gentem, 
bello  domuit  nee  multo  post  decessit  pluribus  fdiis  relic- 

30 tis,  quibus  praeteritis  fratri  potissimum  Mitbridati,  insig-io 
nis  virtutis  viro,  rdliquit  imperium,  plus  regio  quuni  patrio 
deberi  nomini  ratus  potiusque  patriae  quam  liberis  consu- 
lendum. 

G.   Eodem  fermo  tempore,  sicut  in  Partbis  Mitliridatos,  1 


4'22  IVSTINVS 

ita  in  Bactris  Eucratides.  magni  uterqne  viri,  regna  ineiint. 

2Sed   Partborum  fortuna  felicior   ad  summum  hoc   duce 

3  imperii  fastigium  eos  perduxit.     Bactriani  autem  per  va- 

ria  bella  iactati  non  regnum  tantnm,  verum  etiam  liberta- 

tem  amiserunt,  siquidem  Sogdianorum  et  Aracbotorum  ets 

Drangarum  et  Areorum  Indorumque  bellis  fatigati  ad  po- 

stremum  ab  invalidioribus  Partbis  velut   exsangues  oj)- 

4pressi  sunt.     Malta  tamen  Eucratides  bella  magna  virtute 

gessit    quibus   adtritus   cum   obsidionem  Demetrii,  regis 

Indorum,   pateretur,   cum    trecentis    militibus    sexagintaio 

milia  bostium  adsiduis  eruptionibus  vicit.     Quinto  itaque 

5  mensc  liberatus  Indiam  in  potestatem  redegit.     Vnde  cum 
se  reciperet,  a  filio,  quem  socium  regni  fecerat,  in  itinere 
interficitur  qui  non  dissimulate  parricidiO;,  velut  bostem, 
non  patrem  interfecisset  et  per  sanguinem  eius  currumis 
egit  et  corpus  abici  insepultum  iussit. 

6  Dum  baec  apud  Bactros  geruntur,  interim  inter  Partbos 
et  Medos  bellum  oritur.  Cum  varius  utriusque  populi 
casus  fuisset,  ad  postremum  victoria  penes  Partbos  fuit. 

7  His  viribus  auctus  Mitbridates  Mediae  Vagasin  praeponit,  20 

8  ipse  in  Hyrcaniam  proficiscitur.  Vnde  reversus  bellum 
cum  Elymaeorum  rege  gessit,  quo  victo  banc  quoque  gen- 
tem  regno  adiecit  imperiumque  Partborum  a  monte  Cau- 
caso  multis    populis    in  dicionem  redactis  usque  flumen 

OEupbraten  protulit.     Atque  ita  adversa  valetudine  adrep-23 
tus,  non  minor  Arsace  proavo,  gloriosa  senectute  decedit. 


APVLEIVS 

Apuleius  (tlie  praenomoii  is  uncertain)  was  born  of  wealthy 
parents,  in  Madanra,  Africa,  about  124  A.D.  Having  received  the 
best  education  whieli  his  time  aft'orded,  cliiefly  at  Athens  and  Car- 
thaj^e,  he  travelled  extensively,  and  then  lived  for  many  years  in 
Rome  as  an  advocate.  Snbscuinently  he  became  an  itinerant  lectnrer 
on  pliilosophy,  and  seems  linally  to  have  settled  in  Carthage,  where 
he  occn})ied  the  high  position  of  saccrdos  prov'Dtciae.  The  year  of 
his  death  is  nn known. 

Apnleins  was  one  of  the  most  learned  and  variously  accomplished 
men  of  his  age,  a  most  prolific  author  in  Greek  and  Latin,  and  in 
both  prose  and  verse. 

His  style,  with  its  obtrusive  striving  for  rhetorical  effect,  his 
fondness  for  archaisms,  and  lack  of  restraint  generally,  accurately 
reflects  the  restless  spirit  of  the  times.  In  mere  richness  of  vocabn- 
lary  he  has  few  equals,  and  lie  is  often  genuinely  eloquent,  brilliant, 
and  invariably  interesting.  No  other  Latin  writer,  moreover,  save 
Ovid,  possessed  the  ran;  gift  of  narrative  in  so  consunnnate  a  de- 
gree. 

Deeply  versed  in  mystic  Ion;,  he  has  a  touch  of  the  <h(trla)ih'rle 
of  Empedocles,  but  Avithout  his  originality  as  a  philosophic  (hinker. 
Like  Vergil,  he  was  in  the  Middle  Ages  regarded  as  a  magician  ; 
his  works  were  ahvay.s  eagerly  read,  and  exerted  a  powerful  influ- 
ence ujion  later  writers,  many  a))ocryi)hal  treatises  passing  under 
his  name. 

Of  his  numerous  publications,  the  most  noteworthy  are  the  .Ijw- 
lof/ia,  a  successful  defence  against  the  charge  of  magic  practices;  the 
Florida,  an  anthology  of  his  speeches;  treatises  on  Plato  and  on  the 
daemonium  of  Socrates  (De  f/eiiio  Socratits).  But  the  work  upon 
which  the  famo  of  Apuleius  chiefly  rests  is  the  Metamorphoses,  in 
eleven  books.  It  takes  its  name  from  the  circumstance  that  one 
Lucins  of  Corinth,  magically  transformed  into  an  ass  by  au  error, 
relates  his  marvellous  adventures.    The  orijiinal  seems  to  have  been 


424  APVLEIVS 

a  Greek  work,  entitled  Lucius;  or,  The  Jss,  which  has  come  down 
to  us  among  the  writings  of  Lucian. 

The  gem  of  the  entire  narrative — though  a  mere  episode  in  it — is 
the  famous  story  of  Capid  and  Psyche,  related  by  an  old  woman  to 
console  an  imprisoned  maiden,  and  as  told  by  Apuleins  it  is  unques- 
tionably one  of  the  most  precious  productions  of  ancient  literatnre. 
Its  nucleus  is  an  Indo-European  folk-tale,  subsequently  transformed 
and  elaborated,  probably  under  Hellenic  influence,  into  a  philosophi- 
cal allegory  of  the  soul  passing  through  various  processes  of  purifi- 
cation. 


APYLEIYS 


Booh  IV.,  28  ff.:  Amor  et  Psyche. 

Erant  in  qnadam  civitate  rex  et  regina.      Hi  tris  nn-  28 
mero  filias  forma  conspiciias  habuere.  sed  maiores  quideni 
natu  quamvis  gratissima  specie,  idonee   tamen  celebrari 
posse  landibiis  hnmanis  credebautnr,  ut  vero  pnellae  iuni- 

5  oris  tana  praecipua,  tarn  praeclara  jjulchritudo  nee  exprimi 
ac  ne  sufficienter  quidem  laudari  sei'monis  hiimani  penu- 
ria  poterat.  Multi  denique  civium  et  advenae  copiosi 
quos  eximii  spectaculi  rumor  studiosa  celebritate  congre- 
gabat,  inaccessae  formositatis  admiratione  stupidi  et  ad- 

lomoventes  oribus  suis  dexteram  primore  digito  in  erectum 
pollicem  residente,  ut  ipsam  prorsus  deani  Venerem  ve- 
nerabantur  religiosis  adorationibus.  lamque  proximas 
civitates  et  adtiguas  regiones  fania  pcrvaserat  deam  qnam 
caeruluni  profundum  pelagi  peperit  et  ros  spumantium 

isflnctuum  educavit,  iam  numiiiis  sui  passim  tributa  venia 
in  mediis  conversari   populi    coetibus,  vol  certe  rursum 
novo  caelestium  stillarum  germine  non  inaria  sed  terras 
Venerem  aliani  virginali  flore  praeditam  pullulasse.     Sic  29 
inmensum  procedit  in  dies  opinio,  sic  insulas  iam  proxu- 

20  mas  et  terrae  plusculum  provinciasque  plurimas  fama 
porrecta  pervagatur.  Lun  multi  mortalium  longis  itine- 
ribus  atque  altissimis  maris  meatibus  ad  saeculi  specimen 
gloriosum  confluebaut.     Papbon  nemo,  Cnidon  nemo  ac 


426  APVLEIVS 

ne  ipsa  qnidem  Cytheva  ad  conspectum  deae  Veneris 
navigabant.  Sacra  diae  praetereuntur,  templa  deforman- 
tur,  pnlvinaria  desermitur,  caerimoniae  neglegiiiitur,  in- 
coronata  simulacra  et  arae  viduae  frigido  cinere  foedatae. 
Puellae  supplicatur  et  in  humanis  vnltibns  deae  tantae5 
numina  placantur  et  in  matutino  progressn  virginis  vic- 
timis  et  epulis  Veneris  absentis  nujiien  propitiatur,  iamque 
per  plateas  conmeantem  populi  frequenter  jBoribus  sertis 
et  solutis  adprecantur. 

Haec  honorum  caelestium  ad  puellae  mortalis  cultum  lo 
inmodica   translatio   verae   Veneris  vehementer  incendit 
animos  et  impatiens  indignationis  capite  quassanti  fremens 
altius  sic  secum  disserit :   '^en  rerum  naturae  prisca  pa- 

30  reus,  en  elementoruin  origo  initialis,  en  orbis  totius  alma 
Venus  quae  cum  mortali  puella  partiario  maiestatis  ho- is 
nore  tractor  et  nomen  meum  caelo  conditum  terrenis  sor- 
dibus  profanatur !  nimirum  conmuiii  numinis  piamento 
vicariae  venerationis  incertum  sustinebo  et  imagineni 
meam  circumferet  puella  moritura.  Frustra  me  pastor 
ille,  cuius  iustitiam  fidemque  magnus  comprobavit  lup-  20 
piter,  ob  eximiam  speciem  tantis  praetulit  deabus.  Sed 
non  adeo  gaudens  ista,  quaecumque  est,  meos  lionores, 
usurpaverit  :  iam  faxo  huius  eam  ipsius  inlicitae  formo- 
sitatis  paeniteat.' 

Et  vocat  confestim  puerimi  suum  pinnatum  ilium  et25 
satis  temerarium  qui  malis  suis  moribus  contempta  disci- 
plina  publica,  flammis  et  sagittis  armatus  per  alienas  do- 
mos  nocte  discurrens  et  omnium  matrimonia  conrumpens 
impune  conmittit  tanta  flagitia  et  nihil  prorsus  boni  facit. 
Hiinc  quamquam  genuina  licentia  procacem  verbis  quo-  30 
que  insuper  stimulat  et  perducit  ad  illam  civitatem  et 

31  Psychen — hoc  enim  nomine  puella  nuncupabatur — coram 
ostendit  et,  tota  ilia  perlata  de  formositatis  aemulatione 
fabula,  gemens  ac  fremens  indignatione  'per  ego  te,Mn- 


APVLEIV8  427 

quit,  '  maternae  caritatis  foedera  dejirecor,  per  tuae  sagit- 
tae  dulcia  vulnera,  per  flammae  istius  mellitas  uredines, 
vindictam  tuae  parent!  sed  plenam  tribue  et  in  pulchri- 
tudinem  contuniacem    severiter  vindica  idque  unum   et 

5  pro  omnibus  unicuni  volens  effici  :  virgo  ista  amore  fla- 
grantissimo  tencatur  hominis  extremi  quern  et  dignitatis 
et  patrimonii  simul  et  incolumitatis  ipsius  Fortuna  dam- 
navit,  tamque  infirmi  ut  per  totum  orbem  non  inveniat 
miseriae  suae  comparem.' 

10  Sic  effata  et  osculis  hiantibus  filium  diu  ac  pressule  sa- 
viata  proximas  oras  reflui  liquoris  petit,  plantisque  roseis 
vibrantium  fiuctuum  summo  rore  calcato,  ecce  iam  pro- 
fundum  maris  sudo  resedit  vertice  et  ij)sum  quod  incipit 
velle,  ei  statim,  quasi  prideni  praeceperit,  non  moratur 

ismarinum  obsequium.  Adsunt  Nerei  filiae  choruni  ca- 
nentes  et  Portunus  caerulis  barbis  liispidus  et  gravis 
piscoso  sinu  Salacia  et  auriga  parvulus  delphini  Palae- 
mon.  lam  passim  maria  persultantes  Tritonum  catervae 
liic  concha  sonaci  leniter  bucinat,  ille  serico  tegmine  fla- 

aograntiae  solis  obsistit  inimici,  alius  sub  oculis  dominae 
speculum  progerit,  currus  biiuges  alii  subnatant.  Talis 
ad  Oceanum  pergentem  ^'enerem  comitatur  exercitus. 

Interea  Psyche  cum  sua  sibi   perspicua  pulehritudine33 
nullum  decoris  sui  fructum  percipit.     Spcctatur  ab  om- 

25  nibus,  laudatur  ab  omnibus,  nee  quisquam,  non  rex, 
non  regius,  nee  de  plebe  saltem  cupiens  eius  nuptiarum 
petitor  accedit.  ]\Iirantur  quidem  divinam  speciem  sed 
ut  simulacrum  labre  politum  mirantur  omnes.  Olim  duac 
maiores  sorores,  quarum  temperatam  formositatem  nulli 

30  diilamarant  populi,  precis  regibus  desponsae  iam  beatas 
uuptias  adeptac  sunt,  sed  Psyche  virgo  vidua  domi  resi- 
dens  deflet  desertam  suam  solitudinem  aegra  corporis, 
animi  saucia  et  quamvis  gentibus  totis  complacitam  odit 
in  se  suam   formositatem.      Sic  infortumitissiniae   filiae 


428  APVLEIVS 

miserrimus  pater  siispectatis  caelestibus  odiis  et  irae  snpe- 
ruin  metuens  dei  Milesii  vetustissimum  percontatnr  oracu- 
lum  et  ex  tanto  numine  precibus  et  victimis  ingratae  vir- 
gin! petit  nuptias  et  maritum.  Sed  Apollo  quamqnam 
Graecus  et  loniciis  propter  Milesiae  conditorem  sic  Latinas 
sorte  respoiidit; 
33         Montis  in  excehi  scoimlo,  rex,  sisfe  2}i'6Uam 

Ornatam  mtindo  funerei  tlialami. 
Nee  speres  generum  mortali  stirjje  creatum 

Sed  saevum  atque  ferum  vipereumque  malnm,         lo 
Qui  pinnis  volitans  super  aethera  cuncta  fatigat 

Flammaque  et  ferro  singula  dehilitat : 
Quo  tremit  ipse  lovis,  quo  mimina  terrificantnr, 

Flumina  quern  horrescunt  et  Stygiae  tenehrae. 
Eex   olim    beatns  adfatu    sanctae  vaticinatiouis   accepto  is 
pigens    tristisque    retro  domnm   pergit   saaeque  coniiigi 
praecepta  sortis  enodat  infaustae.   Maeretnr,  fietur,  lamen- 
tatur  diebus  plusculis.     Sed  dirae  sortis  iam  iirguet  taeter 
efPectus.    Iam  feralinm  nnptiarnm  miserrimae  virgin!  cho- 
ragium  struitnr,  iam  taedae  lumen  atrae  fniiginis  cinereso 
marcescit   et   sonus   tibiae  zygiae  mutatur   in   querulum 
Lydium  modnm  cantusque  laetns  hymenaei  Uigubri  fini- 
tur  iilulatu  et  puella  nuptura  deterget  lacrimas  ipso  suo 
flammeo.     Sic  adfectae  domus  triste  fatum  cuncta  etiam 
civitas  congemebat  Inctuque  publico  confestim  congruens25 
edieitur  iustitium. 
34     Sed   monitis   caelestibus   parendi   necessitas   misellam 
Psycben  ad   destinatam   poenam   efflagitabat.      Perfectis 
igitur  feralis  tlialami  cum  summo  maerore  sollemnibus 
toto  prosequente  populo  vinum  producitur-,  f  unus  etlacri-30 
mosa  Psyche  comitatur  non  nuptias  sed  exequias  suas.    Ac 
dum  maesti  parentes  et  tanto  malo  perciti  nefarium  faci- 
nus  perficere  cunctantur,  ipsa  ilia  filia  talibus  eos  adlior- 
tatur  vocibus  : 


A  P  V  L  E 1  V  S  4-29 

'Quid  infelicem  senectam  fletu  diiitino  cruciatis  ?  quid 
spirit-um  vestrum,  qui  magis  meus  est,  crebrfs  eiulatibus 
fatigatis?  quid  lacrimis  inefficacibus  ora  mihi  veneranda 
foedatis  ?   quid  laceratis   in  vestris   oculis   mea  lumina  ? 

squid  caiiitiem  scinditis?  quid  pectora^  quid  libera  sancta 
tunditis  ?  Haece  sunt  vobis  egregiae  formositatis  meae 
praeclara  praemia.  Invidiae  nefariae  letali  plaga  percussi 
sero  sentitis.  Cum  gentes  et  populi  celebrarcnt  nos  di- 
vinis   honoribus,  cum  novam   me  Venere  niore   consono 

lonuncuparent,  tunc  dolere,  tunc  flere,  tunc  me  iam  quasi 
peremptam  lugere  debuistis.  Iam  sentio,  iam  video  solo 
me  nomine  Veneris  perisse.  Ducite  me  et  cui  sors  ad- 
dixit  scopulo  sistite.  Festino  felicis  istas  nuptias  obire, 
festino  generosum  ilium  maritum  meum  videre.      Quid 

isdiffero  ?  quid  detrecto  venientem  qui  totius  orbis  exitio 
natus  est  ?' 

Sic  profatavirgo  conticuit  ingressuque  iam  valido  Pom- 35 
pae  populi  prosequentis  sese  miscuit,     Itur  ad  constitu- 
tum  scopnlum  montis  ardni,  cuius  in  summo  cacumine 

aostatutam  puellam  cuncti  deserunt,  taedasque  nuptialis 
quibus  praeluxerant  ibidem  lacrimis  suis  extinctas  relin- 
quentes  deiectis  capitibus  domuitionem  parant.  Et  miseri 
quidom  jjarcntcs  eius  tanta  cladc  defessi  clausae  domus 
abstrusi  tenebris  perpetuae  nocti  sese  dedidere.    Psychen 

25autem  paventem  ac  trepidam  et  in  ipso  scopuli  vertice 
dellentem  mitis  aura  molliter  spirantis  Zephyri,  vibratis 
hiuc  inde  laciniis  et  refiato  sinu,  seusim  levatam  suo 
tranquillo  spiritu  vehons  paulatim  per  devcxa  rupis  excel- 
sae,  vallis  subditae  florentis  cespitis  gremio  leniter  delap- 

3osam  reclinat. 


430  APVLEIVS 


Booh  v.,  1-31. 


1  Psyche   teneris  et   herbosis   locis   in   ipso  toro  roscidi 
graminis  suave  recnbans  tanta  mentis  perturbatione  sedata 
dulce  conquievit.     lamque  snfficienti  recreata  somno  pla- 
cido  resurgit  animo.    Videt  liicnrn  proceris  et  vastis  arbo-s 
ribus   consitnm,  videt   fontem   vitreo   latice   perlucidum 
medio  luci  meditullio.     Prope  fontis  adlapsnm  domns  re- 
gia  est,  aedificata  non  humanis  manibus  sed  divinis  arti- 
bus.     lam  scires  ab  introitu  primo  dei  cuiuspiam  lucu- 
leiitum  et  amoennm  videre  te  diversoria.      Nam  siimmaio 
laquearia  citro  et  ebore  curiose  cavata  siibeunt  aureae  co- 
lumnae,  parietes  omnes  argenteo  caelamine  conteguntur, 
bestiis  et  indigenis  peeudibus  occnrrentibus  ob  os  intro- 
euntium.     Mivus  prorsnm  homo,  immo  semideus  vel  eerte 
deus  qui  magnae  artis  suptilitate  tantum  efferavit  argen- 15 
tum.     Enim  vero  pavimenta  ipsa  lapide  pretioso  caesira 
deminnto  in  varia  picturae  genera  discriminantur.    Vehe- 
nienter  iternm  ac  saepius  beatos  illos  qui  super  gemmas  et 
monilia  calcant !  iam  ceterae  partes  longe  lateque  disposi- 
tae  domus  sine  pretio  pretiosae  totique  parietes  solidati20 
massis  aureis  spleudore  proprio  coruscant,  ut  diem  suum 
sibi  domus  faciat  licet  sole  nolente  :  sic  cubicula,  sic  por- 
ticus,  sic  ipsae  valvae  fulgurant.     Nee  secius  opes  ceterae 
maiestati  domus  respondent,  ut  equidem  illud  recte  videa- 
tur  ad  conversationem  humanam  magno  lovi  fabricatum25 
caeleste  palatinm. 

2  Invitata  Ps3'che  talinm  locorum  oblectatione  propius 
accessit  et  paulo  fidentior  intra  limen  sese  facit,  mox  pro- 
lectante  studio  pulcherrimae  visionis  rimatur  singula  et 
altrinsecus  aedium  horrea  sublimi  fabrica  perfecta  mag-3o 
nisque  congesta  gazis  conspicit.  Nee  est  quidquam  quod 
ibi  non  erat.     Sed  praeter  ceteram  tantarum  divitiarum 


APVLEIVS  431 

admirationcm  hoc  erat  praecipne  mirificnm,  quod  nnllo 
vinculo,  nullo  claustro,  nullo  custode  totius  orbis  thesau- 
rus ille  muniebatur.  Haec  ei  summa  cum  voluptate  vi- 
senti  offert  sese  vox  quaedam  corporis  sui  nuda  et  '  quid,' 
einquit,  'domina,  tantis  obstupescis  opibus  ?  tua  sunt  haec 
omnia.  Prohinc  cubiculo  te  refer  et  lectulo  lassitudinem 
refove  et  ex  arbitrio  hivacrum  pete.  Nos  quarum  voces 
accipis,  tuae  famulae  sedulo  tibi  praeministrabimus  nee 
corporis  curatae  tibi  regales  epulae  morabuntur.' 

10      Sensit  Psyche  divinae  providentiae   beatitudinem  mo- 3 
nitusque,  voces  informis  audiens  et  prius  somno  et  mox 
lavacro  fatigationem  sui  diluit,  visoque  statim  proximo 
semirotundo  suggestu,  propter  instrumentum  cenatorium 
rata  refectui  suo  conmodum,  libens  accumbit.     Et  ilico 

i5vini  nectarei  eduliumque  variorum  fercula  copiosa,  nullo 
serviente  sed  tantum  spiritu  quodam  impulsa,  submini- 
strantur.  Nee  quemquam  tamen  ilia  videre  poterat,  sed 
verba  tantum  audiebat  excidentia  et  solas  voces  famulas 
liabebat.     Post  opiuias  dapes  quidam  introcessit  et  canta- 

2ovit  invisus  et  alius  citharam  pulsavit  quae  videbatur  nee 
ipsa.     I'unc  modulatae  multitudinis  conferta  vox  aures 
eius  adfertur  ut,  quamvis  hominum  nemo  pareret,  chorus 
tamen  esse  pateret.  [•  •  .]     Haec  diutino  tempore  sic  age- 4 
bantur.     Atque,  ut  est  natura  redditum,  novitas  per  ad- 

2Gsiduam  consuetudincm  delectationem  ei  conmendarat  et 
sonus  vocis  incertae  solitudinis  erat  solacium. 

Interea  parentcs  eius  indefesso  luctu  atque  maerore  con- 
sencscebant,-  latiusque  porrccta  fama  sorores  illae  maiores 
cuncta  cognorant  propereque  macstae  atque  lugubres  de- 

3oserto  lare  certatiiu  ad  parentum  suorum  conspectum  ad- 
fatumque  perrexerant.     Ea  noete  ad  suam  Psychen  sic  5 
infit  maritus — namque  praetor  oculos  et  manibus  et  auri- 
bus  is  nihilo  sccius  sentiebatur  : 

'Psyche  dulcissima  et  cara  uxor,  exitiabile  tibi  i)ericu- 


433  APVLEIV8 

Inm  minatur  fortuua  saevior,  quod  observandum  pressiore 
cautela  ceuseo.  Sorores  iam  tuae  mortis  opinione  turba- 
tae  tuiimque  vestigium  requirentes  scopulum  istum  pro- 
tiuus  aderunt,  quarum  siquas  forte  lameutationes  acce- 
peris,  neque  respondeas,  immo  nee  prospicias  omnino;5 
ceterum  mihi  quidem  gravissimum  dolorem,  tibi  vero 
summum  creabis  exitium.' 

Adnuit  et  ex  arbitrio  mariti  se  factnram  spopondit. 
Sed  eo  simul  cum  nocte  dilapso  diem  totum  lacrimis  ac 
plangoribus  misella  consumit,  se  nunc  maxime  prorsusio 
perisse  iterans  quae  beati  carceris  custodia  saepta  et  hu- 
manae  conversationis  conloquio  viduata  nee  sororibus  suis 
de  se  maerentibus  opem  salutarem  ferre  ac  ne  videre 
eas  quidem  omnino  posset.  Nee  lavacro  nee  cibo  nee  ulla 
denique  refectione  recreata  flens  ubertim  decessit  ad  som-  is 
Gnum.  Nee  mora  cum  paulo  maturius  lectum  maritus 
accubans  eamque  etiam  nunc  lacrimantem  complexus  sic 
expostulat : 

'  Ilaecine  mihi  pollicebare,  Psyclie  mea?  quid  iam  de 
te  tuus  maritus  expecto,  quid  spero  ?  et  perdia  et  pernox^o 
nee  inter  amplexus  coniugalis  desinis  cruciatum.  Age 
iam  nunc  ut  voles  et  animo  tuo  damnosa  poscenti  pareto  ! 
Tantum  memineris  meae  seriae  niouitionis  cum  coeperis 
sero  paenitere.' 

Tunc  ilia  precibus  et  dum  se  morituram  conminaturas 
extorquet  a  marito  cui^itis  adnuat,  ut  sorores  videat, 
luctus  mulceat,  ora  conferat.  Sic  ille  novae  nuptae  jireci- 
bus  veniam  tribuit  et  insuper  quibuscumque  vellet  eas  auri 
vel  monilium  donare  concessit,  sed  identidem  monuit  ac 
saepe  terruit,  ne  quando  sororum  jDcrnicioso  consilio  suasaao 
de  forma  mariti  quaerat  neve  se  sacrilega  curiositate  de 
tanto  fortunarum  suggestu  pessum  deiciat  nee  suum  po- 
stea  contingat  amplexum.  Gratias  egit  marito  iamque 
laetior  animo,  'sed  pi'ius,'  inquit,  'centies  moriar  quam 


f 


APVLEIVS  433 

tuo  isto  dulcissimo  coniibio  caream.  Amo  enini  te  et 
efflictim  te,  quicumqne  es,  diligo  aeque  nt  menm  spiritum, 
nee  ipsi  Cupidini  comparo.  Sed  istud  etiam  meis  preci- 
bus,  oro,  largire  et  illi  tuo  famulo  Zepbyro  praecipe,  simili 

5  vectiira  sorores  bic  mibi  sistat,'  et  imprimens  oscula  sua- 
soria  et  ingerens  verba  miilcentia  et  inserens  membra  cobi- 
bentia  baec  etiam  blanditiis  adstriiit,  'mi  mellite,  mi  marite, 
tuae  Psychae  dulcis  anima. '  Vi  ac  potestate  veneris sngurrus 
invitus  succubuit  maritus  et  ciincta  se  factnrum  spopondit 

loatque  iam  luce  proximante  de  manibus  uxoris  evanuit. 

At  illae  sorores  percontatae  scopulura  locumque  ilium,  7 
quo  fuerat  Psyclie  deserta,  festinanter  adveniunt   ibique 
difflebant  oculos  et  plangebant  ubera,  quoad  crebris  earum 
eiulatibus    saxa    cautesque    parilem    sonum    resultarent. 

15  lamque  nomine  proprio  sororem  miseram  eiebant,  quoad 
sono  penetrabili  vocis  ululabilis  per  prona  delapso  amens 
et  trepida  Psycbe  procurrit  e  domo  et  'quid,'  inquit,  'vos 
miseris  lamentationibus  nequiquam  adfligitis  ?  quam  lu- 
getis,  adsum.     Lugubris  voces  desinite  et  diutinis  lacrimis 

2omadentis  genas  siccate  tandem,  quippe  cum  iam  possitis 
quam  plangebatis  amplecti.' 

Tunc  vocatum  Zepbyrum  praecepti  maritalis  admonet. 
Nee  mora,  cum  illc  parens  imperio  statim  clementissimis 
flatibus  innoxia  vectura  deportat  illas.     Iam  mutuis  am- 

25plexibus  et  festinantibus  saviis  sese  perfruuntur  et  illae 
sedatae  lacrimae  postliminio  redeunt  prolectante  gandio 
'Sed  et  tectum,'  inquit,  'et  larem  nostrum  laetae  sucoe- 
dite  et  adflictas  auimas  cum  Psycbe  vestra  recreate.'     Sic  8 
adlocuta   summas   opes   domus   aureae   vocumque    servi- 

3oentium  populosam  familiam  demonstrat  auribus  earum 
lavacroque  pulcberrimo  et  inbumanae  mensae  lautitiis  eas 
opipare  reficit,  ut  illarum  prorsus  caelestium  divitiarum 
copiis  adfluentibus  satiatae  iam  praecordiis  penitus  nutri- 
rent  invidiam.      Denique  altera  earum  satis  scrupulose 

28 


434  APVLEIVS 

cnrioseqne  percontari  non  desinit,  quis  illarum  caelestium 
rerum  dominus,  quisve  vel  qualis  ipsius  sit  maritus.  Nee 
tamen  Psyche  coniugale  ilhid  praeceptum  ullo  pacto  te- 
merat  vel  pectoris  arcanis  exigit,  sed  e  re  iiata  confingit 
esse  iuvenem  qnendani  et  speciosum,  couinodum  lanoso5 
barbitio  genas  inumbrantem,  plerumque  rurestribus  ac 
montanis  venatibus  occiipatum,  et  neqiia  sermonis  proce- 
dentis  labe  consilium  taciturn  proderetur,  auro  facto  gem- 
inosisque  monilibus  onustas  eas  statim  vocata  Zejihyro 
tradit  reportandas.  lo 

9  Quo  protenus  j)erpetrato  sorores  egregiae  domum  re- 
deuutes  iamque  gliscentis  invidiae  felle  flagrantes  multa 
secum  sermonibus  mutuisperstrepebaut.  Sic  denique  in- 
fit  altera  : 

'En  orba  et  saeva  et  iniqua  Fortuna  !  liocine  tibi  com-  is 
placuit,  ut  utroque  pari  parente  prognatae  diversam  sor- 
tem   sustineremus    et    nos    quidem,   quae    natu    maiores 
sumus,  maritis  advenis  aucillae  deditae,  extorres  et  hire 
et  ipsa  patria  degamus  longe  parentum  velut  exulantes, 
haec  auteni  novissima,  quam  fetu  satiante  postremus  par- 20 
tus  effudit,  tantis  opibus  et  deo  marito  potita  sit   quae 
nee  uti  recte  tanta  bonorum  copia  novit  ?  vidisti,  soror, 
quanta  in  domo  iacent  et  qualia  monilia  quae  praenitent 
vestes,  quae  splendicant  gemmae,  quantum  praeterea  pas- 
sim calcatur  aurum.     Quod  si  maritum  etiam  tarn  formo-25 
sum  tenet  ut  adfirmat,  nulla  nunc  in  orbe   toto  felicior 
vivit.     Fortassis  tamen   procedente  consuetudine    et  ad- 
fectione  roborata  deam  quoque  illam  deus  maritus  efficiet. 
Sic  est  hercules,  sic  se  gerebat  ferebatque.     lam  iam  sur- 
sum  respicit  et  deam  spirat    mulier  quae  voces  ancillasao 
habet  et  ventis  ipsis  imperitat.     At  ego  misera  primum 
patre  meo  seniorem  maritum  sortita  sum,  dein  cucurbita 
calviorem  et  quovis  puero  pusilliorem,  cunctam  domun? 
seris  et  catenis  obditam  custodientem.' 


APVLEIVS  435 

Suscipit  altera  'ego  vero  maritum  artioulari  etiam  10 
morbo  eomplicatum  curvatumque  ac  per  hoc  rarissimo 
venerem  meam  recolentem  sustineo,  plerumque  fletortos 
et  duratos  in  lapidem  digitos  eius  perfricans,  fomentis 
5  olidis  et  pannis  paedidis  et  faetidis  cataplasmatibus  manns 
tarn  delicatas  istas  adurens,  nee  iixoris  officiosam  faciem 
sed  medicae  laboriosam  personam  sustineus.  Et  tu  qui- 
dem,  soror,  videris  quani  patienti  vel  potius  servili — dicam 
enim  libere  quod  sentio  —  haec  perferas  animo.  Enim 
10  vero  ego  iieqiieo  snstiaere  ulterins  tarn  beatani  fortunam 
conlapsam  indignae.  Recordare  enim  qnam  snperbe, 
qiiam  adroganter  nobiscum  egerit  et  ipsa  iactatione  inmo- 
dicae  ostentationis  tiimentem  siium  prodiderit  animum 
deque  tantis  divitiis  exigua  nobis  invita  proiecerit  con- 
is  festimque  praesentia  nostra  gravata  propelli  et  efflari  exsi- 
bilarique  nos  iusserit.  Nee  sum  mulier  iiecomniuo  spiro, 
nisi  earn  pessum  de  tantis  opibus  deiecero.  Ac  si  tibi 
etiam,  \\t  par  est,  inacuit  nostra  contumelia,  consilium 
validum  requiramus  ambae.  lamque  ista  quae  ferimus, 
2onon  parentibus  uostris  ac  nee  ulli  monstremus  alii,  immo 
nee  omuino  quidquam  de  eius  salute  norimus.  Sat  est 
quod  ipsae  vidimus  quae  vidisse  paeniteat,  nedum  ut  geni- 
toribus  et  omnibus  populis  tam  beatum  eius  differamus 
praeconium.  Nee  sunt  enim  beati  quorum  divitias  nemo 
asnovit.  Sciet  se  non  ancillas  sed  sorores  habere  maiores. 
Et  nunc  quidem  concedamus  ad  maritos  et  laris  pauperes 
nostros  sed  plane  sobrios  revisamus  donique  cogitationi- 
bus  pressioribus  instructae  ad  superbiam  puniendam  fir- 
miores  redeamus.' 
30  Placet  pro  bono  duabus  malis  malum  consilium  totisque  11 
illis  tam  pretiosis  muneribus  absconditis  comam  trahentes 
et  proinde  ut  maererent  ora  lacerantes  simulates  redinte- 
grant  fletus.  Ac  sic  parentes  quoque  redulcerato  rursum 
dolore,  raptim  deterrentes  vesania  turgidae  domus  suas 


436  APVLEIVS 

ctDutenduixt,    dolum    scelestum,    immo   vero   parricidium 
struentes  contra  sororem  insontem. 

Interea  Psychen  maritus  ille  quern  nescit  rursiim  suis 
iilis  nocturnis  sermonibus  sic  conmonet :  'vidosne,  quan- 
tum tibi  periculum  velitatur  Fortuna  eminus  ?  ac,  nisi  5 
longe  firrniterpraecaves,  mox  cominus  congredietur.  Per- 
lidae  lupulae  magnis  conatibus  nefarias  insidias  tibi  com- 
parant  quarum  summa  est,  ut  te  suadeant  meos  explorare 
vultus  quos,  ut  tibi  saepe  praedixi,  non  videbis,  si  vide- 
ris.  Ergo  igitur  si  posthac  pessiniae  illae  lamiae  noxiisio 
animis  armatae  venerint — venient  autem,  scio — neque  oni- 
nino  sermonem  confei'as  et,  si  id  tolerare  pro  genuina  sim- 
plicitate  proque  animi  tui  teraeritudiue  non  potueris,  certe 
de  marito  nil  quidquam  vel  andias  vel  respondeas.  [  •  •  •  ] 

12  Sed  iam  pestes  illae  taeterrimaeque  furiae  anhelantes  is 
vipereum  virus  et  festinantes  impia  celeritate  navigabant. 
Tunc  sic  iterum  momentarius  maritus  suam  Psychen  ad- 
monet :  '  est  dies  ultima  et  casus  extremus.     Et  sexus  in- 
festus  et   sanguis   inimicus   iam   sumpsit  arma  et  castra 
conmovit  et  aciem  direxit  et  classicum  personavit.     Iam  20 
mucrone   destricto   iugulum  tuum  nefariae  tuae  sorores 
petunt.     Hen  quantis  urguemur  cladibus,  Psyche  dulcissi- 
ma  I    Tui  nostrique  miserere  religiosaque  continentia  do- 
mum,  maritum   teque    et   istum  parvulum   nostrum   in- 
minentis    ruinae   infortunio   libera.      Nee    illas   scelestas25 
feminas  quas  tibi  post  internecivum  odium  et  calcata  san- 
guinis foedera  sorores  adpellare  non  licet,  vel  videas  vel 
audias,    cum    in    morem    Sirenum    scopulo    prominentes 
funestis  vocibus  saxa  personabunt/ 

13  Suscipit  Psyche  singulta  lacrimoso  sermonem  incertansao 
'  iam  dudum,  quod  sciam,  fidei  atque  parciloquio  meo  per- 
pendisti  documenta,  nee  eo  secius  adprobabitur  tibi  nunc 
etiam  firmitas  animi  mei.     Tu  modo  Zephyro  nostro  rur- 
sum  praecipe,  fungatur  obsequio  et  in  vicem  denegatae 


APVLEIVS  437 

sacrosanctao  imaginis  tuae  redde  saltern  conspectum  soro- 
rum.  Per  istos  cinnameos  et  imdiqiie  pendnlos  crinis 
tuos,  per  tencras  et  teretis  et  mei  similes  geuas  [  •  •  •  J 
supplicis  anxiae  piis  precibus  erogatus  germaiii  complexus 

5 indulge  frnctnm  et  tibi  devotae  devinctaeque  Psycbae 
animam  gaudio  recrea.  Nee  quidqnam  amplins  in  tno 
vultu  require,  iam  nil  officiunt  mibi  vel  ipsae  uocturnae 
tenebrae  :  teneo  te,  meum  lumen.' 

His  verbis  et  amplexibus  mollibus  decantatus  maritns 

lolacrimasque  eius  suis  crinibus  detergens  se  facturum 
spopondit  et  praevertit  statim  lumen  nascentis  diei, 

Ingum   sororium   consponsae   factionis,  ne    parentibus  14 
quidem  visis,  recta  de  navibus  scopulum  petunt  ilium  prae- 
cipiti  cum  velocitate,  nee  venti  ferentis  oppertae  praesen- 

istiam  licentiosa  cum  temeritate  prosiliunt  in  altura.  Nee 
inmemor  Zepbyrus  regalis  edicti,  quamvis  invitus,  su- 
sceptas  eas  gromio  spirantis  aurae  solo  reddidit.  At  iliae 
incunctatae  statim  conferto  vestigio  domuni  penetrant 
complexaeque  praedam  suam,  sorores  nomine  mentientes 

2otbesaurumque  penitus  abditae  fraudis  vultu  laeto  tegen- 
tes  sic  adulant : 

'  Psyclie  non  ita  pridem  parvula  et  ipsa  'v,xm.  mater  eris 
[.  .  .]  quantis  gaudiis  totam  domum  nostram  hilarabis ! 
o  nos  beatas  quas  infantis  aurei  nutrimenta  lactabunt ! 

25  qui  si  parentum,  ut  oportot,  pulcbritudini  responderit, 
prorsus  Cupido  nascctur.^ 

Sic  adfectioue  simulata  paulatim  sororis  invadunt  ani- 15 
mum.     Statimque  eas  lassitudine  viae  scdilibus  refotas  et 
balnearum  vaporosis  fontibus  curatas  pulcherrime  triclinio 

somirisque  illis  et  beatis  edulibus  atque  tuccetis  oblectat. 
lubet  citharam  loqui,  psallitur  ;  tibias  agere,  sonatur  ; 
cboros  canere,  cantatur.  Quae  cuncta  nullo  praesente  dul- 
eissimis  modulis  animos  audientium  remulcebant.  Nee 
tamen  scelestarum   feminarum  nequitia  vol    ipsa  mellita 


438  APVLEIVS 

cantus  dnlcedine  mollita  conqnievit  sed  ad  destinatam 
fraudium  pedicam  sermonem  conferentes  dissimulanter 
occipiunt  sciscitari,  qiialis  ei  maritus  et  unde  natalium, 
secta  cuia  proveniret.  Tunc  ilia  simplicitate  nimia  pri- 
stini  sermonis  oblita  novum  conmentum  instruit  atques 
maritum  suum  de  provincia  proxima  niagnis  pecnniis  ne- 
gotiantem  iam  medium  cursum  aetatis  agere,  interspersum 
rara  canitie.  Nee  in  sermone  isto  tantillum  morata  rnr- 
sum  opiparis  mnneribus  eas  onustas  ventoso  veliiculo 
reddidit.  lo 

16  Sed  dum  Zephyri  tranquillo  spiritu  sublimatae  domum 
redeunt,  sic  secum  altercantes  :  'quid,  soror,  dicimus  de 
tarn  monstruoso  fatuae  illius  mendacio  ?  tunc  adulesceus 
modo  florenti  lanugiue  barbam  instrnens,  nunc  aetate  me- 
dia candenti  canitie  lucidus.  Quis  ille  quem  temporisis 
modici  spatium  repentiua  senecta  reformavit  ?  nil  aliud 
reperies,  mi  soror,  quam  vel  mendacio  istam  pessimam 
feminam  confingere  vel  formam  mariti  sui  nescire.  Quo- 
rum utrum  verum  est,  opibus  istis  quam  primum  extermi- 
nanda  est.  Quod  si  viri  sui  faciem  ignorat,  deo  profecto2o 
denupsit  [.  .  .]  ergo  interim  ad  parentes  nostrosredeamus 
et  exordio  sermonis  liuius  quam  concoloris  fallacias  ad- 
texamus.' 

17  Sic  inflammatae  parentibus  fastidienter  adpellatis  et 
nocte  turbatis  vigiliis,  perditae  matutino  scopulum  pervo-25 
lant  et  inde  solito  venti  praesidio  clementer  devolant  lacri- 
misque  pressura  palpebrarum  coactis  boc  astu  puellam 
adpellant :  'tu  quidem  felix  et  ipsa  tanti  mali  ignorantia 
beata  sedes  incuriosa  periculi  tui,  nos  autem  quae  pervi- 
gili  cura  rebus  tuis  excubamus,  cladibus  tuis  misere  cru-30 
ciamur.  Pro  vero  namque  comperimus  nee  te,  sociae 
scilicet  doloris  casusque  tui,  celare  possumus  inmanein 
colubrum  multinutlis  voluminibus  serpentem,'  veneno 
noxio  colla  sanguinantem  hiantemque  iiigluvio  profunda 


APVLEIVS  439 

tecum  noctibus  latenter  adquiescere.  Nunc  recordare 
sortis  Pythicae  quae  te  trucis  bestiae  nnptiis  destinatam 
esse  clamavit.  Et  miilti  ooloni  quique  circumsecus  ve- 
nantur   et  accolae  plurimi  videruut   euni  vespera   rede- 

5untem  e   pastu   proximique   fluminis    vadis   innatantem. 
[.  .  .]     Ad  haec  iam  tua  est  existimatio,  utrum  sororibus  18 
pro  tua  cara  salute  sollicitis  adsentiri  velis  et  declinata 
morte  nobiscum  secura  periculi  vivere  an  saevissimae  be- 
stiae sepeliri  visceribus.  [•  •  •] 

10  Tunc  Psycbe  misella,  utpote  simplex  et  animi  tenella, 
rapitur  verborum  tarn  tristium  formidine  :  extra  termi- 
num  mentis  suae  posita  prorsus  omnium  mariti  monitio- 
num  suarumque  promissionum  memoriam  effudit  et  in 
profundum  calamitatis   sese  praecipitavit  tremensque  et 

i5exsangui  colore  lurida,  tertiata  verba  semihianti  voce 
substrepens  sic  ad  illas  ait  ■ 

'  Vos  quidem,  carissimae  sorores,  nt  par  erat,  in  officio  19 
vestrae  pietatis  permanetis,  verum  et  illi  qui  talia  vobis 
adtirmant  non  videntur  mihi   mendacium  tingere.     Nee 

2oenim  umquam  viri  mei  vidi  faciem  vel  omnino  cuiatis  sit 
novi,  sed  tantum  nocturnis  subaudiens  vocibus  maritum 
incerti  status  et  prorsus  lucifugam  tolero  bestiamque  ali- 
quam  recte  dicentibus  vobis  merito  consentio.  ]\le  quippe 
magnopere    semper  a  suis  terrct  adspectibus  malumque 

25grande  de  vultus  curiositate  praeminatur.  Nunc  siquam 
salutarem  opem  periclitanti  sorori  vestrae  potestis  adferre, 
iam  nnnc  subsistite;  ceterum  incuria  sequens  prioris  pro- 
videntiac  beneficia  conrumpit.' 

Tunc  nanctae   iam  portis  patentibus  nudatum  sororis 

3oanimum   facinerosae    mulieres,   omissis   tectae    machinae 
latibulis,    destrictis    gladiis    fraudium    simplicis    puellae 
paventis  cogitationes  invadunt.     Sic  denique  altera  '^  quo- 20 
niam  nos  originis  nexus  pro  tua  incoluniitate  periculum 
quidem  nullum  ante  oculos  habere  compellit,  viam  qua 


440  APVLEIVS 

sola  deducit  iter  ad  salutem  diu  diuque  cogitatam  mon- 
strabimus  tibi.  Novaculam  praeacutam  adpulsu  etiarn 
pahnulae  lenientis  exasperatam  tori  qua  parte  cubare  con- 
suesti  latenter  absconde  lucernamque  concinnem  comple- 
tam  oleo,  claro  lumine  praemicaiitem  subde  aliqno  clau-s 
dentis  aulnlae  tegmine  omiiique  isto  adparatu  tenacissime 
dissimulato,  postqiiam  sulcatos  intrahens  gressus  cubile 
solitnm  conscenderit  iamqiie  porrectns  et  exordio  somni 
premeiitis  implicitus  altum  soporem  flare  coeperit,  toro 
delapsa  iiiidoque  vestigio  pensilem  gradum  paululatim  lo 
minuens,  caecae  tenebrae  custodia  liberata  lucerna,  prae- 
clari  tui  facinoris  opportuuitatem  de  lumiuis  consilio  mu- 
tuare  et  ancipiti  telo  illo  andaciter,  prius  dextera  sursum 
elata,  nisu  quam  valido  noxii  serpentis  nodum  cervicis  et 
capitis  abscide.  Xec  nostrum  tibi  deerit  subsidium  sed,  15 
cum  primum  illius  morte  saiutem  tibi  feceris,  anxiae 
praestolabimur  cuuctisque  istis  ocius  tecum  relatis  votivis 
nuptiis  bominem  te  iungemus  bomini.' 

21      Tali  verborum  incendio  flammata  viscera  sororis  iam 
jjrorsus   ardent;    istae   deserentes   ipsam    protinus,   tantiso 
mali  confinium  sibi  etiam  eximie  metuentes,  flatus  alitis 
impulsn  solito  provectae  super  scopulum,  ilico  pernici  se 
fuga  proripiunt  statimque  consceusis  navibus  abeunt. 

At  Psycbe  relicta  sola,  nisi  quod  infestis  furiis  agitata 
sola  non  est,  aestu  pelagi  simile  maerendo  fluctuat  et,  25 
quamvis  statuto  consilio  et  obstinato  animo,  iam  tamen 
facinori  manus  admovens  adhuc  incerta  consilii  titubat 
multisque  calamitatis  suae  distrahitur  adfectibus.  Festi- 
nat,  differt  ;  audet,  trepidat ;  diflidit,  irascitur  et,  quod 
est  ultimum,  in  eodem  corpore  odit  bestiam,  diligit  mari-  30 
turn.  Vespera  tamen  iam  noctem  trabente  praecipiti  fe- 
stinatione  nefarii  sceleris  instruit  adparatum.  Nox  erat 
et  maritus  aderat  protinusque  [.  .  .]   in  altum  soporem 

22descenderat.     Tunc  Psycbe  et  corporis  et  animi  alioquin 


APVLEIVS  441 

infirma,  fati  tamen  saevitia  subministrante  viribus  robo- 
ratur  et  prolata  lucerna  et  adrepta  novacula  sexum 
audacia  mutatur.  Sed  cum  primuin  luminis  oblatione 
tori    secreta    clarueruut,  videt    omnium    ferarum    mitis- 

ssimam  dulcissimamque  bestiam,  ipsum  ilium  Cupidinem 
formosum  deum  formose  cubantem,  cuius  adspectu  lu- 
cernae  quoque  lumen  hilaratum  increbruit  et  acuminis 
sacrilegi  novacula  praenitebat.  At  vero  Psyche  tanto  ad- 
spectu deterrita  et  impos  animi,  marcido  joallore  defecta 

lotremeusque  desedit  in  imos  poplites  et  ferrum  quaerit  ab- 
scondere  sed  in  suo  pectore.  Quod  profecto  fecisset,  nisi 
ferrum  timore  tanti  flagitii  manibus  temerariis  delapsum 
evolasset.  lamque  lassa,  salute  defecta,  dum  saepius  di- 
vini   vultns    intuetur    pulchritudinem,    recreatur    animi. 

15  Videt  capitis  aurei  genialem  caesariem  ambrosia  temulen- 
tam,  cervices  lacteas  genasque  purjDureas  pererrantis 
crinium  globos  decoriter  impeditos,  alios  antependulos, 
alios  reti'opendulos  quorum  splendore  nimio  fulgurante 
iam  et  ipsum  lumen  lucernae  vaccillabat.     Per  umeros 

2ovolatilis  dci  pinnae  roscidae  micanti  flore  candicant  et 
quamvis  alis  quiescentibus  extimae  plumulae  tenellae  ac 
delicatae  tremule  resultantes  inquieta  lasciviunt.  Cete- 
rum  corjius  glabellum  atque  luculentum  et  quale  peperisse 
Venerem  non  paeniteret.     Ante  lectuli  pedes  iacebat  arcus 

25  et  pliaretra  et  sagittae,  magni  dei  propitia  tela.     Quae  23 
dum  insatiabili  animo  Psyche  satis  curiosa  rimatur  atque 
pertrectat  et  mariti  sui  miratur  arma,  depromit  unam  de 
pharetra  sagittam  et  puncto  pollicis  extremam  aciem  peri- 
clitabunda  trementis   etiam   nunc   articuli   nisu    fortiore 

aopupugit  altius,  ut  per  summam  cutem  roraverint  parvulae 
sanguinis  rosei  guttae.  Sic  ignara  Psyche  sponte  in  Amo- 
ris  incidit  amorem.  Tunc  magis  magisque  cuj^idine  11a- 
grans  Cupidinis,  prona  in  eum  efflictim  inhians,  patulis  ac 
petulantibus  saviis  festinanter  ingestis,  de  somni  mensura 


442  APVLEIVS 

metuebat.  Sed  dnm  bono  tan  to  percita  saucia  mente 
fluctuat,  lucerna  ilia,  sive  perfidia  pessima  sive  invidia 
noxia  sive  quod  tale  corpus  contingere  et  quasi  basiare  et 
ipsa  gestiebat,  evomuit  de  summa  luminis  sui  stillam  fer- 
ventis  olei  super  umerum  dei  dexterum.  Hem,  audax  ets 
temeraria  lucerna  et  amoris  vile  ministerium,  ipsum  ignis 
totius  deum  aduris  ?  cum  te  scilicet  amator  aliquis,  ut 
diutius  cupitis  etiam  nocte  potiretur,  primus  invenerit. 
Sic  inustus  exiluit  deus  visaque  defectae  fidei  conluvie 
protinus  ex  osculis  et  manibus  infelicissimae  coniugis  taci-  lo 

24  tus  avolavit.  At  Psyche  statim  resurgentis  eius  crure 
dextero  manibus  ambabus  adrepto  sublimis  evectionis  ad- 
pendix  miseranda  et  per  nubilas  plagas  penduli  comitatus 
extrema  consequia  tandem  fessa  delabitur  solo. 

Nee  deus  amator  hnmi  iacentem  deserens  involavit  pro- 15 
ximam  cupressum  deque  eius  alto  cacumine  sic  earn  gravi- 
ter  conmotus  adfatur  ■ 

'  Ego  quidem,  simplicissima  Psyche,  parentis  meae  Ve- 
neris praeceptorum  inmemor  quae  te  miseri  extremique 
hominis  devinctam  cupldine  infimo  matrimonio  addiciso 
iusserat,  ipse  potius  amator  advoiavi  tibi.  Sed  hoc  feci 
leviter,  scio,  et  praeclarus  ille  Sagittarius  ipse  me  telo  meo 
percussi  teque  coniugem  meam  feci,  ut  bestia  scilicet  tibi 
viderer  et  ferro  caput  excideres  meum,  quod  istos  ama- 
tores  tuos  oculos  gerit  I  Haec  tibi  identideni  semper  25 
cavenda  censebam,  haec  benevole  remonebam.  Sed  illae 
quidem  consiliatrices  egregiae  tuae  tarn  perniciosi  magi- 
sterii  dabunt  actutum  milii  poenas,  te  vero  tantum  fuga 
mea  punivero'  et  cum  termino  sermonis  pinnis  in  altum 
se  proripuit.  30 

25  Psyche  vero  humi  prostrata  et  quantum  visi  poterat 
volatus  mariti  prosequens  extremis  adfligebat  lamenta- 
tionibus  animum.  Sed  ubi  remigio  plumae  raptum  mari- 
tum  proceritas  spatii  fecerat  alicnum,  per  proximi  fluminis 


APVLEIVS  443 

marginem  praeci2)item  sese  dedit.  Sed  mitis  fluvius  in 
lionorem  dei  scilicet  qui  et  ipsas  aquas  urere  consuevit, 
metuens  sibi  confestim  earn  innoxio  volumine  super  ripam 
florentem  herbis  exposuit.     Tunc  forte  Pan  deus  rusticus 

siuxta  supercilium  amnis  sedebat,  complexus  Echo  mon- 
tanam  deam  eamque  voculas  omnimodas  edocens  reccinere  ; 
proxime  ripam  vago  pastu  lasciviunt  comam  fluvii  ton- 
dentes  capellae.  Hircuosus  deus  sauciam  Psychen  atque 
defectam,  utcumque  casus  eius  non  inscius,  clementer  ad 

lose  vocatam  sic  permulcet  verbis  lenientibus  : 

'  Puella  scitula,  sum  quidem  nisticanus  et  upilio,  sed 
senectutis  prolixae  beneficio  multis  experimentis  instruc- 
tus.  Verum  si  recte  coniecto,  quod  profecto  prudentes 
viri  divinationem  autumant,  ab  isto  titubante  et  saepius 

15  vaccillante  vestigio  deque  nimio  pallore  corporis  et  adsiduo 
suspiritu,  immo  et  ipsis  maerentibus  oculis  tuis,  amore 
nimio  laboras.  Ergo  mihi  ausculta  nee  te  rursus  praeci- 
pitio  vel  ullo  mortis  accersitae  genere  perimas.  Luctum 
desine  et  pone  maerorem  precibusque  potius  Cupidinem 

2odeorum  maximum  percole  et  utpote  adulescentem  deli- 
catum  luxuriosumque  blandis  obsequiis  promerere.' 

Sic  locuto  deo  pastoro  nulloque  sermone  reddito  sed  26 
adorato  tantum  numine  salutari  Psyche  pergit  ire.     Sed 
cum  aliquam  multum  viae  hiboranti  vestigio  pererrasset 

25inscio  quodam  tramite,  iam  die  hibcnte  accedit  quandam 
civitatem  in  qua  regnum  maritus  unius  sororis  eius  op- 
tinebat.  Qua  re  cognita  Psyche  nuntiari  praesentiam  siiam 
sorori  desiderat ;  mox  inducta,  miituis  amph;xibus  alternao 
salutationis  explctis,  percontauti  causas  adventus  sui  sic 

aoincipit . 

'Meministi  consilium  vestrum,  scilicet  quo  mihi  suasi- 
stis  ut  bestiam  quae  mariti  mentito  nomine  mecum  quie- 
scebat,  priusquam  ingluvie  voraci  mo  misellam  hauriret, 
ancipiti  novacula  peremerem.     Sed  cum  primum,  ut  aeque 


444  APVLEIVS 

placuerat,  couscio  lumine  vultus  eins  adspexi,  vitleo  mi- 
rum  divinumque  prorsus  spectaculum  :  ipsum  ilium  deae 
Veneris  filium,  ipsum,  inquam,  Cupidinem  leni  quiete  sopi- 
tum.  Ac  dum  tanti  boni  spectaculo  percita  et  nimia  vo- 
luptatis  copia  turbata  fruendi  laborarem  iiiopia,  casu  sci- 5 
licet  pessumo  lueerna  fervens  oleum  rebullivit  in  eius 
nmerum.  Quo  dolore  statim  somno  recussns,  itbi  me 
ferro  et  igni  conspexit  armatam,  '  tu  quidem/ inquit,  'ob 
istud  tam  dirum  faciuus  confestim  toro  meo  divorte  tibi- 
que  res  tuas  habeto,  ego  vero  sororem  tuam ' — et  nomen  lo 
quo  tu  censeris  aiebat — '  iam  milii  confestim  confarreatis 
nuptiis  coniugabo,'  et  statim  Zephyro  praecipit  ultra  ter- 
minos  me  domus  eius  efflaret.' 

27  Necdum  sermonem  Psyche  linierat,  ilia  vesanac  libidinis 
et  invidiae  noxiae  stimulis  agitata  vafre  concinnato  men- is 
dacio  fallens  maritum,  quasi  de  morte  parentum  aliquid 
comperisset,  statim  navem  ascendit  et  ad  ilium  scopulum 
protinus  pergit  et  quamvis  alio  flante  vento,  caeca  spe 
tamen  inbians,  'accipe  me,'  dicens,  'Cupido,  dignam  te 
coniugem  et  tn,  Zephyre,  suscipe  dominam  !'  saltu  se  ma-  20 
ximo  praecipitem  dedit.  Nee  tamen  ad  ilium  locum  vel 
saltern  mortua  pervenire  potuit.  Nam  per  saxa  cautium 
membris  iactatis  atque  dissipatis  et  proinde  ut  merebatur 
laceratis,  visceribus  suis  alitibus  bestiisque  obvium  ferens 
pabulum  interiit.  25 

Nee  vindictae  sequentis  poena  tardavit.  Nam  Psyche 
rursus  errabundo  gradu  pervenit  ad  civitatem  aliam  in 
qua  pari  modo  soror  morabatur  altera  nee  secius  et  ipsa 
fallacie  germanitatis  inducta  et  in  sororis  sceleratas  nup- 
tias  aemula  festinavit  ad  scopulum  inque  simile  mortis 30 
exitium  cecidit. 

28  Interim  dum  Psyche  quaestioni  Cupidinis  intenta  popu- 
los  circumibat,  ille  vulnere  lucernae  dolens  in  ipso  tha- 
lamo  matris  iaccns    ingemebat.      Tunc  avis  peralba  ilia 


APVLEIVS  445 

gavia  quae  super  fluctus  marines  i^innis  natat,  demergit 
sese  propere  ad  Oceani  profundum  gremium.  Ibi  com- 
modum  Venerem  lavantem  natantemque  propter  adsistens 
indicat  adustum  filium  eius,  gravi  vulneris  dolore  maeren- 

5  tern,  dnbiumsalutis  iacere,  iamqne  per  cunctorumora  popu- 
lornm  rumoribus  conviciisque  variis  omnem  Veneris  fami- 
liam  male  audire.  Quod  ille  quidem  montano  scortatu, 
tu  vero  marino  natatu  secesseritis  ac  per  hoc  non  voluptas 
ulla,  non  gratia,  non  lepos,  sed   incompta  et  agrestia  et 

lohorrida  euncta  sint,  non  nuptiae  coniugales,  non  amici- 
tiae  sociales,  non  liberum  caritates,  sed  enormis  conluvies 
et  squalentium  foederum  insuave  fastidium.  Haec  ilia 
verbosa  et  satis  curiosa  avis  in  anribus  Veneris  fili  lace- 
rans  existimationem  ganniebat.     At  Venus  irata  solidum 

isexclamat  repente,  'ergo  iam  ille  bonus  filius  meus  liabet 
amicani  aliquam  I  prome  agedum  quae  sola  mihi  servis 
amanter,  nomen  eius  quae  puerum  ingenuum  et  investem 
soUicitavit,  sive  ilia  de  Nympharum  populo  seu  de  Hora- 
rum  numero  sen  de  Musarum  choro  vel  de  mearuni  Gra- 

20  tiarum  ministerio.' 

Nee  loquax  ilia  conticuit  avis,  sed  'nescio,^  inquit, 
'domina:  puto  puellam  ilium — si  probe  memini,  Psyches 
nomine  dicitur — efflicte  cupere.' 

Tunc  indignata  Venus  exclamavit  vel  maxime,  '  Psychen 

ssiliam  meae  formae  succubam,  mei  nominis  aemulam  si 
vere  diligit,  nimirum  illud  iucrementum  lenam  me  pu- 
tavit  cuius  monstratu  jouellam  illam  cognosceret.'' 

Haec  quiritans  properiter  emergit  e  mari  suumqnc  pro- 29 
tinus  aureum  thakunum  petit  et  reperto,  sicut  audierat, 

soaegroto  puero  iam  indo  a  foribus  quam  maxime  boans, 
'honesta,'inquit,  'haec  et  natalibus  nostris  bonaequo  tuae 
frugi  congruentia  ?  ut  prinium  quidem  tuae  parentis, 
immo  dominae  praecepta  calcarcs,  nee  sordidis  amoribus 
inimicara  meam  cruciares,  verum  etiam  hoc  aetatis  puer 


44G  APVLEIViS 

tuis  licentiosis  et  iumaturis  iungeres  amplexibus,  nt  ego 
nurum  scilicet  tolerareni  inimicam  !  sed  utique  praesumis, 
nugo  et  conruptov  et  inamabilis,  te  solum  generosum,  nee 
me  iam  per  aetatem  posse  concipere.  Velim  ergo  scias 
multo  te  meliorem  tilium  alium  genituram,  immo,  ut  con- 5 
tumeliam  magis  seiitias,  aliquem  cle  meis  acloptaturam 
vernnlis  eique  donaturam  istas  pinnas  et  flammas  et  arcum 
et  ipsas  sagittas  et  omnem  meam  supellectilem  qnam  tibi 
non  ad  hos  usus  dederam.     Nee  enim  de  patris  tui  bonis 

30  ad  instructionem  istam  quidquam  concessum  est.  Sed  10 
male  prima  a  pueritia  inductus  es  et  acutas  manus  babes 
et  maiores  tuos  inreverenter  pulsasti  totiens  et  ipsam  ma- 
trem  tuam,  me,  inquam,  ipsam  parricida  denudas  cotidie 
et  percussisti  saepius  et  quasi  viduam  utique  contemnis  nee 
vitricum  tuum,  fortissimum  ilium  maximumque  bella-15 
torem,  metuis.  [.  .  .]  Sed  iam  faxo  te  lusus  liuius  pae- 
niteat  et  sentias  acidas  et  amaras  istas  nuptias.  Sed  nunc 
inrisui  habita  quid  agam  ?  quo  me  conferam  ?  quibus 
modis  stelionem  istum  cobibeam  ?  petamne  auxilium  ab 
iuimica  niea  Sobrietate,  quam  propter  liuius  ipsius  luxu-20 
riam  offendi  saepius  ?  at  rusticae  squalentisque  feminae 
conloqnium  liorresco.  Nee  tamen  vindictae  solacium 
undeunde  spernendum  est.  Ilia  mibi  prorsus  adbibenda 
est,  nee  ulla  alia  quae  castiget  asperrime  nugonem  istum, 
pbaretram  explicet,  sagittas  dearmet,  arcum  enodet,  tae-25 
dam  deflammet,  immo  et  ipsum  corpus  eius  acrioribus 
remediis  coerceat.  Tunc  iniuriae  meae  litatum  credide- 
rim,  cum  eius  comas  quas  istis  manibus  meis  subinde 
aureo  nitore  perstrinxi,  deraserit,  pinnas  quas  meo  gremio 
nectarei  fontis  infeci,  praetotonderit.'  30 

31  Sic  effata  foras  sese  proripit  infesta  et  stomachata  bills 
Veuerias.  Sed  earn  protinus  Ceres  et  luno  continuatur 
visamque  vultu  tumido  quaesiere,  cur  truci  supercilio 
tantam  vcnustatem  micantium  oculorum  coerceret.     At 


APVLEIVS  U7 

ilia,  'opportune/  iiiquit,  'ardenti  prorsus  isto  meo  pectori 
violeiitiam  scilicet  perpetraturae  venitis.  8ed  totis,  oro, 
vestris  viribus  Psychen,  illam  fugitivam  volaticam,  mihi 
requirite.    Nee  enim  vos  utiqne  domus  meae  famosa  fabiila 

set  non  dicendi  filii  mei  facta  latucrunt.' 

Tunc  illae  ignarae  quae  gesta  sunt,  palpare  Veneris 
iram  saevientem  sic  adortae  :  '  quid  tale,  domina,  deliquit 
tuus  Alius  ut  animo  pervicaci  voluptates  illius  impugnes 
et   quani    ille   diligit   tu   quoque  perdere   gestias  ?    quod 

loautem,  oramus,  isti  crimen  si  puellae  lepidae  libenter  adri- 
sit  ?  an  ignoras  eum  masculum  et  iuvenem  esse  vel  certe 
iam  quot  sit  annorum  oblita  es  ?  an  quod  aetatem  portat 
bellule,  puer  tibi  semper  videtur  ?  mater  autem  tu  et  jirae- 
terea  cordata  mulier  filii  tui  lusus  semper  explorabis  cu- 

isriose  et  in  eo  luxuriem  culpabis  et  amores  revinces  et  tuas 
artis  tuasque  delicias  in  formoso  filio  reprehendes  ?  quis 
autem  te  deum,  quis  hominum  patietur  passim  cupidines 
populis  disseminantem,  cum  tuae  domus  amores  amare 
coerceas  et  vitiorum  muliebrium  publicam  praecludas  offi- 

20  cinam  ?' 

Sic  illae  metu  sagittarum  patrocinio  gratioso  Cupidini 
quamvis  absenti  blandiebantur.  Sed  Venus  indignata 
ridicule  tractari  suas  iniurias  praeversis  illis  alte  altro- 
vorsns  concito  gradu  pelago  viam  capessit. 


23  Book  VI.,  1-23. 

Intcrea  Psyche  variis  iactabatur  discursibus,  dies  noctis- 1 
que  mariti  vestigationibus  inquieta  animo,  tanto  cuj^idior 
iratum  licet  si  non  uxoris  blanditiis  lenire,  certe  servilibus 
precibus  propitiarc.  Et  prospecto  templo  quodam  in 
:wardui  montis  vertice  '  unde  autem/  inquit,  '  scio,  an  istic 
meus  degat  dominus  ?'  et  ilico  dirigit   citatum  gradum 


448  APVLEIVS 

quern  defectum  prorsus  adsidnis  laboribus  spes  incitabat  et 
votum.  lamque  naviter  emensis  celsioribus  iugis  pulvi- 
naribus  sese  proximans  intulit.  Videt  spicas  frumentarias 
in  acervo  et  alias  jflexilis  in  corona  et  spicas  liordei  videt. 
Erant  et  falces  et  operae  messoriae  mundus  omnis,  sed  5 
cuncta  passim  iacentia  et  iucuria  eonfusa  et,  ut  solet 
aestu,  laborantium  manibus  proiecta.  Haec  singula 
Psyche  curiose  dividit  et  discretim  semota  rite  compouit, 
rata  scilicet  nuUius  dei  fana  ac  caerimonias  negiegere  se 
debero  sed  omnium  benevolam  misericordiam  conrogare.     10 

2  Haec  earn  soUicite  seduloque  curantem  Ceres  alma  de- 
prehendit  et  longum  exclaraat  protinus,  'aiu,  Psyche  mi- 
seranda,  totum  per  orbem  Venus  anxia  disquisitione  tuum 
vestigium  furcns  animi  requirit  teque  ad  extremum  sup- 
plicium  expetit  et  totis  numinis  sui  viribus  ultionem  15 
fiagitat.  Tu  vero  rerum  mearuni  tutelam  nunc  geris  et 
aliud  quidquam  cogitas  nisi  de  tua  salute  ?' 

Tunc  Psyche  pedes  eius  advolnta  et  uberi  fletu  rigans 
deae  vestigia  humumque  verrens  crinibus  suis,  multiiugis 
precibus  editis,  veniam  postulabat  'per  ego  te  frugiferam20 
tuam  dexteram   istam   deprecor,   per   laetificas   messium 
caerimonias,  per  tacita  secreta  cistarum  et  per  famulorum 
tuorum  draconum  pinnata  curricula  et  glebae  Siculae  sul- 
camina  et  currum  rapacem  et  terram  tenacem  et  inlumi- 
narum  Proserpinae  nuptiarum  demeacula  et  luminosarum25 
filiae  inventionum  remeacula  et  cetera  quae  silcntio  tegit 
Eleusinis  Atticae  sacrarium,  miserandae  Psyches  animae, 
supplicis  tuae,  subsiste.     Inter  istam  sj^icarum  congeriem 
patere  vel   panculos  dies  delitescam,  quoad  deae  tantae 
saeviens  ira  spatio  temporis  mitigetur  vel  certe  meae  vires  30 
diutino  labore  fossae  quictis  intervallo  leventur/ 

3  Suscipit  Ceres,  '  tuis  quidem  lacrimosis  precibus  et 
conmovcor  et  opitulari  cupio  sed  cognatae  meae,  cum 
qua  etiam  foedus  antiquum  amicitiae  colo,  bonae  praete- 


APVLEIVS  449 

rea  feminae  raalam  gratiam  snbire  nequeo,  Decede  itaqne 
de  istis  aedibus  protinus  et  quod  a  ine  retcuta  custodi- 
taqne  noii  fueris  optimi  consule.' 
Contra  speni  suam  repulsa  Psyche  et  adflicta  duplici 
5  maestitia  iter  retrorsum  porrigens  inter  subsitae  convallis 
sublncidum  lucum  prospicit  faniim  sollerti  fabrica  struc- 
tum  nee  ullam  vel  dubiani  s]3ei  melioris  viam  volens  omit- 
tere  sed.  adire  cniuscumque  dei  veniam,  sacratis  foribus 
proximat.     Videt  dona  pretiosa  et  lacinias  auro  litteratas 

loramis  arboruin  postibusque  sntiixas,  quae  cum  gratia  facti 
nomen  deae  cui  fuerant  dicata  testabantur.  Tunc  genu 
nixa  et  manibus  arain  tcjientcm  amplexa  detersis  ante 
lacrimis  sic  adprecatur  : 

'  Magni  lovis  gerniana  et  coniuga,  sive  tu  Sami,  quae  4 

15  sola  partu  vagitnque  et  alimouia  tua  gloriatur,  tones  vetu- 
sta  delubra ;  sive  celsae  Carthaginis,  quae  te  virginem 
vectura  leonis  caelo  conmeantern  percolit,  beatas  sedes 
f  requentas ;  sive  prope  ripas  Inacbi,  qui  te  iam  nuptam 
Tonantis  et  reginam  deoruni  memorat,  iuclitis  Argivorum 

2opraesides  moenibus,  quam  cunctus  oriens  Zygiani  vene- 
ratur  et  omnis  occidens  Lucinam  adpellat  :  sis  meis  ex- 
tremis casibus  luno  Sospita  meque  in  tantis  exanclatis 
laboribus  defessam  inminentis  periculi  metu  libera.  Quod 
sciam  soles  praegnatibus  periclitantibus  ultro  subvenire.' 

25  Ad  istum  modum  su])plicanti  statim  sese  luno  cum  to- 
tius  sui  numinis  augusta  dignitate  praesentat  et  protinus, 
'quam  vellem/inquit,  'per  fidem,  nutum  meum  precibus 
tuis  accommodarc  !  sed  contra  voluntatem  Veneris,  nnrus 
meae,  quam  filiae  semper  dilexi  loco,  praestare  me  pudor 

sonon  sinit.  Tunc  etiam  legibus,  quae  servos  alicnos  perfu- 
gas  invitis  dominis  vetant  suscipi,  prohibeor.' 

Isto  quoque  fortunac  naufragio  Psyche  perterrita  uec5 
indipisci  iam  maritum  volatilem  quions,  tota  spe  salutis 
<lcposita,  sic  ipsa  suas  cogitationes  consuluit :  'iam  ({uac 
29 


450  APVLEIVS 

possuut  iiliii  meis  aerumnis  temptari  vel  adhiberi  subsidia 
cui  nee  deaiiun  quidem  qnamquam  volentium  potuerunt 
prodesse  sufCragia  ?  qiiorsum  itaque  tantis  laqueis  iuclnsa 
vestigium  porrigam  ?  quibusqiie  tectis  vel  etiam  tenebris 
abscondita  magnae  Veneris  inevitabilis  oculos  effugiam?5 
quin  igitur  masciilam  tandem  sumis  auimum  et  cassae 
speculae  renuntias  fortitei'  et  ultvoneam  te  dominae  tuae 
reddis  et  vel  sera  modestia  saevientis  impetus  eius  miti- 
gas  ?  qui  scias  an  etiam  quem  diu  quaeritas  illic  in  domo 
matris  reperies  ?'  Sic  ad  indubium  obsequinm,  immo  adio 
certuni  exitium  praeparata  principium  futurae  secum  me- 
ditabatur  obsecrationis. 

6  At  Venus  terrenis  remediis  inquisitionis  abnuens  cae- 
lum petit.      lubet   construi    currum  quem   ei  Vulcanus 
aurifex  subtili  fabrica  studiose  poliverat  et  ante  thalami  is 
rudimentum  nuptiale   munus   ootulerat,  limae  tenuantis 
detrimento  conspicuum  et  ipsius  auri  damno  pretiosum. 
De  multis  quae  circa  cubiculum  dominae  stabulant,  pro- 
cedunt  quattuor  candidae  columbae  et  hilaris  incessibus 
picta  colla  torquentes  iugum  gemmeum  subeunt  suscep-20 
taque   domina   laetae   subvolant.       Currum    deae   prose- 
quentes  gannitu  constrepenti  lasciviunt  passeres  et  cete- 
rae    quae    dulce    cantitant    aves    melleis    modulis   suave 
resonantes  adventum  deae  praenuntiant.     Cedunt  nubes 
et  caelum  filiae  panditur  et  summus  aether  cum  gaudio^s 
suscipit  deam.     Nee  obvias  aquilas  vel  accipitres  rapacis 
pcrtimescit  magnae  Veneris  canora  familia. 

7  Tunc  se  protinus  ad  lovis  regias  arces  dirigit  et  petitn 
superbo  Mercurii,  dei  vocalis,  operae  necessarian!  usuram 
postulat.  Nee  renuit  lovis  caeimlum  supercilium.  Tunc  30 
ovans  ilico  comitante  etiam  j\Iercurio  Venus  caelo  demeat 
eique  sollicite  scrit  verba,  'frator  Arcadi.  scisnompo  sorn- 
rem  tuam  Venerem  sine  Mercuri  praesentia  nil  umquam 
fecisse,  nee  te  praeterit  utique  quaiito  iam  tempore  deli- 


APVLEIVS  451 

tescentem  ancillam  nequiverim  reperire.  Nil  ergo  supe- 
rest  quam  tuo  praeconio  praeminm  investigationis  publi- 
citus  edicere.  Fac  ergo  mandatum  matures  meum  et 
indicia  qui  possit  agnosci,  manifeste   designes,  ne  siquis 

5  occultationis  inlicitae  crimen  subierit,  ignorantiae  se  possit 
excnsatione  defendere.'  Haec  simul  dicens  libellum  ei 
porrigit,  ubi  Psyclies  nomen  continebatur  et  cetera.  Quo 
facto  protinus  domum  secessit. 

Nee  Mercurius  omisit  obsequium.     Nam  per  omniums 

loora  populorum  passim  discurrens  sic  mandatae  praedica- 
tionis  munus  exequebatur :  '  siquis  a  f uga  retrahere  vel 
occultam  demonstrare  poterit  fugitivam  regis  filiam.  Ve- 
neris ancillam,  nomine  Psyclien,  conveniat  retro  metas 
Murtias  Mercurium  j)raedicatorem,  accepturus  indicivae 

15  nomine  ab  ipsa  Venere  septem  savia  suavia  et  unum 
blandientis  adpulsu  linguae  longe  mellitum/ 

Ad  hunc  modum  pronuntiante  Mercurio  tanti  praemii 
cupido  certatim  omnium  mortalium  studium  adrexerat. 
Quae  res  nunc  vel  maxime  sustulit  Psyches  omnem  cuncta- 

aotionem.  lamque  fores  ei  dominae  proximanti  occurrit 
una  de  famulitione  Veneris  nomine  Consuetude  statimque 
quantum  maxime  potuit  exclamat,  'tandem,  ancilla  ne- 
quissima,  dominam  habere  te  scire  coepisti  ?  an  pro  cetera 
morum  tuorum  temeritate  istud  quoque  nescire  te  tingis, 

25quantos  labores  circa  tuas  inquisitiones  sustinuerimus  ? 
sed  bene  quod  meas  potissimum  manus  incidisti  et  inter 
Orci  cancros  iam  ipsos  obhaesisti,  datura  scilicet  actutum 
tantae  contumaciac  poenas/    Et  audaciter  in  capillos  eiuso 
inmissa    manu    trahebat    eam    nequaquam    renitentem. 

:ioQuam  ubi  primum  inductam  oblatamque  sibi  conspcxit 
Venus,  saevissimum  cachinnum  extollit  et  qualem  fre- 
quentaiit  irati,  caputque  quatiens  et  ascalpens  aureni 
dexteram.  'Tandem,'  inquit,  '  dignata  es  socrum  tuam 
salutare  ?  an  potius  maritum  qui  tuo  vulnere  periclitatur. 


452  APVLEIV8 

intervisere  venisti  ?  sed  esto  seciira,  iam  enim  excipiam 
te  ut  bouam  nurnm  coiidecet.'  Et  *ubi  sunt/  inquit, 
'  SoUicitudo  atque  Tristities,  ancillae  meae  ?'  quibus  intro 
vocatis  torquendam  tradidit  earn.  At  illae  sequentes  erile 
praeceptum  Psychen  misellam  flagellis  adflictam  et  ceteris  5 
tormentis  excruciatam  iterum  dominae  couspectui  red- 
dimt.  [.  .  .] 

10  Involat  earn  vestemque  plurifariam  diloricat  capilloque 
discisso  et  capite  conqiiassato  graviter  adfligit  et  accepto 
fruniento  et  hordeo  et  milio  et  papavere  et  cicere  et  leiite  10 
et  faba  conmixtisque  acervatim  confusis  in  unnm  grunui- 
lum  sic  ad  illam :  '  videris  enim  mihi  tarn  deformis  ancilla 
nuUo  alio  sed  tantum  sedulo  ministerio  amatores  tuos  pro- 
mereri.  lam  ergo  et  ipsa  fr^igem  tuam  periclitabor.  Di- 
scerne  seminum  istorum  jiassivam  congeriem  siugulisque  is 
granis  rite  dispositis  atque  seiugatis  ante  istam  vesperam 
opus  expeditum  adprobato  mihi.' 

Sic  adsignato  tantorum  seminum   cumulo    ipsa   cenae 
nuptiali  concessit.     Nee  Psyche  manus  admolitur  incon- 
ditae  illi  et  inextricabili  moli  sed  inmanitate  praecepti  con-  20 
sternata  silens  obstupescit.     Tunc  formicula  ilia  parvula 
atque  ruricula,  certa  tameu  difficultatis  tantae  laborisque, 
miserta  contubernalis  magni  dei  socrusque  saevitiam  exe- 
crata  discurrens  naviter  convocat  conrogatque  cunctam 
formicarum  accolarum  classem,  '  miseremini  terrae  omni-  25 
parentis   agiles   alumnae,    miseremini   et  Amoris   uxori, 
puellae  lepidae,  periclitanti  prompta  velocitate  succurritc' 
Ruunt  aliae  superque   aliae    sepedum  populorum  undae 
summoque    studio    singulae    granatim    totum    digerunt 
acervum  separatimque  distributis  dissitisque  generibus  eao 
conspectu  pernicitcr  abeunt. 

11  Sed  initio  noctis  e  convivio  nuptiali  vino  nuidens  et 
flagrans  balsama  Venus  remeat  totumque  revincta  corpus 
rosis  micantibus  visaque  diligentia   miri  laboris.      '  Non 


APVLEIVS  453 

tunm/  inqnit^  'nequissima,  nee  tnariim  manuum  istutl 
opus  sed  illius  eui  tuo,  immo  et  ipsiiis  malo  plaeuisti '  et 
frusto  cibarii  panis  ei  proiecto  cubitum  faeessit.  Interim 
Onpido   solns   interioris   domus    unici    cubiculi    custodia 

5clausus  coercebatur  acriter,  partim  ne  petulant!  luxurie 
vulnus  gravaret,  partim  ne  cum  sua  cupita  conveniret. 
Sic  ergo  disteutis  et  sub  uno  tecto  separatis  amatoribus 
tetra  nox  exanclata. 

Sed    Aurora   conmodum    caelum    inequitante    vocatae 

loPsychae  Venus  infit  talia ;   'videsne  illud  nemus  quod, 
fluvio  praeterluenti  ripisque  longis  adtenditur  ?  cuius  imi     " 
gurgites  ubi  vicinum  fontem  despiciunt,  oves  ibi  nitentes 
aurique  colore  florentes  incustodito  pastu  vagantur.     Inde 
de  coma  pretiosi  velleris  floccum  mihi  confestim  qnoquo 

ismodo  quaesitum  adferas  censco.' 

Perrexit  Psyche  volenter,  non  obsequium   quidcm  ilia  12 
functura,  sed  requiem  malorum  praecipitio  fluvialis  rupis 
habitura,     Sed  inde  de  fluvio  musicae  suavis  nutricula 
leni  crepitu  dulcis  aurae  divinitus  inspirata  sic  vaticinatur 

2oarundo  viridis  :  'Psyche,  tantis  aerumnis  exercita,  neque 
tua  miserrima  morte  meas  sanctas  aquas  polluas  nee  vero 
istud  horae  contra  formidabilis  ovis  feras  aditum,  quoad 
de  solis  flagrantia  mutuatae  calorem  truci  rabie  solent 
efferri  cornuque  acuto  et  fronte  saxea  et  non  numquam 

25venenatis  morsibus  in  exitium  saevire  mortalium.  Sed 
dum  meridies  solis  sedaverit  vaporem  et  pecuda  spiritus 
fluvialis  serenitate  conquieverint,  poteris  sub  ilia  proceris- 
sima  platano  quae  mecum  simul  unum  fluentum  bibit  la- 
tenter  abscondere.     Et  cum  primum  mitigata  furia  laxa- 

aoverint  oves  animum,  percussis  frondibus  adtigui  nemoris 
lanosum  aurum  reperies  quod  passim  stirpibus  conexis 
obhaerescit.' 

Sic  urundo  simplex  et  humana  Psychen  aegerrimam  sa- 13 
lutem  suam  docebat.     Nee  auscultatu  impaenitendo  dili- 


454  APVLEIVS 

genter  instructa  ilia  cessavit  sed  observatis  omnibus  fura- 
trina  facili  flaventis  auri  mollitio  congestum  gremium 
Veneri  reportat.  Nee  tamen  apud  doniinam  saltern  se- 
cundi  laboris  perieulum  secundum  testimonium  meruit 
sed  contortis  superciliis  subridens  amarum  sic  inquitrs 
'nee  me  pi'aeterit  huius  quoque  facti  auctor  adulterinus. 
Sed  iam  nunc  ego  sedulo  periclitabor,  an  oppido  forti  ani- 
mo  singularique  prudentia  sis  praedita.  Videsne  insis- 
tentem  celsissimae  illi  rupi  mentis  ardui  verticem  de  quo 
fontis  atri  fuscae  defluunt  undae  proximaeque  concepta-io 
culo  vallis  inclusae  Stygias  inrigant  paludes  et  rauca  Oo- 
cyti  fluenta  nutriunt  ?  Indidem  mihi  de  summi  fontis 
penita  scaturrigine  rorem  rigentem  hauritum  ista  con- 
festim  defers  urnula.' 

Sic  aiens  crustallo  dedolatum  vasculum  in  sup^rci  gva- is 
viora  conminata  trad  id  it. 

14  At  ilia  studiose  gradum  cclerans  mentis  extremum  petit 
cumulum  certe  vel  illic  inventura  vitae  pessimae  finem. 
Sed  cum  primum  praedicti  iugi  conterminos  locos  adpulit, 
videt  rei  vastae  letalem  difiicultatem.  Namque  saxum  in-  20 
mani  magnitudine  procerum  et  inaccessa  salebritate  lubri- 
cum  mediis  e  faucibus  lapidis  fontis  horridos  evomebat, 
qui  statim  proni  foraminis  lacunis  editi  perque  proclive 
delapsiet  angusti  canalis  exarto  contecti  tramite  proximam 
convallem  latenter  iucidebant.  Dextra  laevaque  cautibus  25 
cavatis  proserpunt  longa  colla  porrecti  saevi  dracones  in- 
conivae  vigiliae  luminibus  addictis  et  in  perpetuam  lucem 
pupulis  excubantibus.  lamque  et  ipsae  semet  muniebant 
vocales  aquae.  Nam  et  '  discede '  et  '  quid  facis  ?  vide ' 
et  'quid  agis  ?  cave'  et  'fuge'  et  'peribis'  subinde  cla-30 
mant.  Sic  impossibilitate  ipsa  mutata  in  lapidem  Psyche 
quamvis  praesenti  corpore  sensibus  tamen  aberat  et  inex- 
tricabilis  periculi  mole  prorsus  obruta  lacrimarum  etiam 

15  extreme  solacio  carebat.     Nee  Providentiae  bonae  gravis 


APVLEIVS  455 

oculos  innocentis  animae  latuit  aerumna.  Nam  supremi 
lovis  regalis  ales  ilia  repentc  propansis  utrimque  pinnis 
aclfuit  nipax  aquila,  memorque  veteris  obsequii,  quo  ductu 
Cupidinis  lovi  pocillatorem  Plirygium  sustulerat,  opportii- 

5  nam  ferens  opem  deique  niimen  in  uxoris  laboribus  per- 
colens,  alti  culminis  dialis  vias  deserit  et  ob  os  piiellae 
praevolaus  incipit :  'at  tu  simplex  alioquin  et  expers  re- 
rum  talium,  speras  quippe  te  saiictissimi  nee  minus  trucu- 
lenti  fontis  vel  unam  stillam  posse  furari  vel  omnino  con- 

10  tingere  !  Diis  etiam  ipsique  lovi  formidabilis  aquas  istas 
Stygias  vel  fando  comperisti  ?  quodque  vos  deieratis  per 
numina  deorum,  deos  per  Stygis  maiestatem  solere  ?  sed 
cedo  istam  urnulam'  et  protinus  adreptam  completumque 
festinat,  libratisque  pinnarum  nutantium  molibus   inter 

If)  genas  sacvientium  dentiam  et  trisulca  vibramina  draconum 

■  remigium  dextra  l.icvaque  porrigcns  nolentes  aquas  et  ut 
abiret  innoxius  praeminantis  excipit,  conmentusobiussum 
Veneris  petere  eique  se  praeministrare,  qua  re  paulo  facilior 
adeuiidi  fuit  copia.     Sic  acceptam  cum  gaudio  plenam  ur- 

2onulam  Psyche  Veneri  citata  rettulit. 

Nee  tamen  nutum  deae  saevientis  vel  tunc  expiare  po- 16 
tuit.     Nam  sic  eam  maiora  atque  peiora  flagitia  conminans 
adpellat  renidens  exitiabile  :  '  iam  tu  quidem  maga  videris- 
quaedam  mihi  et  alta  prorsus  malefica  quae  talibus  prae- 

25ceptis  meis  obtemperasti  naviter.  Sed  adhuc  istud, 
mea  pupula,  ministrare  debebis.  Sume  istam  pyxidcm, 
protinusque  ad  inferos  et  ipsius  Orci  feralis  penates 
te  derigc.  Tunc  conferens  pyxidem  Proserpinae  "petit 
de  te  Venus"  dicito,   "modicum   de  tua  mittas  ei   for- 

somositate  vel  ad  unam  saltem  dieculam  suiliciens.  Nam 
quod  liabuit,  dum  filium  curat  aegrotum,  consumpsit 
atque  contrivit  omne."  Sed  baud  inmaturius  rcdito,  quia 
me  necesse  est  indidem  delitam  theatrum  deorum  frequen- 
tare.' 


456  APVLEIVS 

17  Tunc  Psyclie  vel  maxime  sensit  ultimas  fortiinas  suas  et 
velamento  reieoto  ad  promptum  exitinm  sese  compelli 
manifeste  comperit.  Quidni  ?  quae  suis  pedibiis  ultro  ad 
Tartarum  Manisque  conraeare  cogevetn.r.  Nee  cunctata 
diutius  pergit  ad  quampiam  tiirrim  praealtam  indidem  sese  5 
datura  praecipitem  ;  sic  enim  rebatur  ad  inferos  recta  at- 
que  j)ulcherrime  se  posse  descendere.  Sed  turris  pro- 
rumpit  in  vocem  subitam  et  'quid  te,'  inqiiit,  'praecipi- 
tem, o  misella,  quaeris  extinguere  ?  quidque  iam  novissimo 
periculo  laborique  isto  temere  succnmbis  ?  nam  si  sjoiritiisio 
corpore  tuo  semel  fuerit  seiugatus,  ibis  quidem  profecto 
ad  imum  Tartar nm,  sed  inde  nullo  i^acto  redire  poteris. 

ISMihi  ausculta.  Lacedaeino  Achaiae  nobilis  civitas  non 
longe  sita  est  :  huius  conterminam,  devils  abditam  locis, 
quaere  Taenarum.  Inibi  spiraculnm  Ditis  et  per  portasis 
hiantis  monstratur  iter  invium  cui  te  limite  transmeato 
simul  conmiseris,  iam  canale  directo  perges  ad  ipsam  Orci 
regiam.  Sed  non  liactenus  vacua  debebis  per  illas  tene- 
bras  incedere,  sed  oflfas  polentae  mulso  concretas  ambabus 
gestare  manibus,  at  in  ipso  ore  duas  ferre  stipis.  Iamque20 
confecta  bona  parte  mortiferae  viae  continaberis  claudum 
asinum  lignorum  gerulum  cum  agasone  simili  qui  te  roga- 
bit  decidentis  sarcinae  fusticulos  aliquos  porrigas  ei  ;  sed 
tu  nulla  voce  deprompta  tacita  praeterito.  Nee  mora  cum 
ad  fiumen  mortuum  venies  cui  praefectus  Charon  prote-25 
nus  expetens  portorium,  sic  ad  ripam  ulteriorem  sutili 
cumba  deducit  conmeantis.  Ergo  et  inter  mortuos  ava- 
ritiavivit  nee  Charon  ille,  Ditis  portitor,  tantus  deus,  quid- 
quam  gratuito  facit  sed  moriens  pauper  viaticum  debet 
quaerere  et  aes  si  forte  prae  manu  non  fuerit,  nemo  30 
eum  expirare  patietnr.  Huic  squalido  seni  dabis  nauli 
nomine  de  stipibus  quas  feres  alteram,  sic  tamen  ut  ipse 
sua  manu  de  tuo  sumat  ore.  Nee  secius  tibi  pigrum 
fiuentum  trausmeanti  quidam  supernatans  senex  mortuus 


APVLEIV8  457 

putris  adtollens  manus  orabit,  ut  enm  intra  navigium  tra- 
has,  nee  tu  tamen  inlicita  adflectare  pietate.      Transito  19 
fiuvio  modicum  te  progressam  textrices  orabnnt  anus  telam 
struentes,  manus  paulisper   aecommodes,  nee   id   tamen 

5  tibi  contingere  fas  est.  Nam  baec  omnia  tibi  et  multa 
alia  de  Veneris  insidiis  orientur,  nt  vel  unam  de  manibus 
omittas  offulam.  Nee  putes  futile  istud  polentaeium 
damnum  leve.  Altera  enim  perdita,  lux  baec  tibi  prorsus 
denegabitur.     Canis  nanique  praegrandis,  teriugo  et  satis 

loamplo  capite  praeditus,  inmanis  et  formidabilis,  tonanti- 
bus  oblatrans  faucibus,  mortuos  quibus  iam  nil  mali  potest 
facere,  frustra  territando  ante  ipsum  limen  et  atra  atria 
Proserpinae  semper  excubans  servat  vacuam  Ditis  domum. 
Hunc  offrenatum  unius  offulae  praeda  facile  praeteribis, 

15  ad  ipsamque  protinus  Proserpinam  introibis  quae  te  co- 
miter  excipiet  ac  benigne,  ut  et  moUiter  adsidere  et  pran- 
diuni  opipare  siiadeat  sumere.  Sed  tu  et  bumi  reside  et 
panem  sordidum  petitum  esto,  delude  nuntiato  quid  ad- 
veneris  susceptoque  quod  offeretur  rursus  remeans  canis 

2osaevitiam  offula  reliqua  redime  ac  delude  avaro  navitae 
dataquam  reservaveras  stipe  transitoque  eius  fluvio,  recal- 
cans  priora  vestigia  ad  istum  caelestium  siderura  redies 
cliorum.  Sed  inter  omnia  boc  observandum  praecipue 
tibi  censeo,  ne  veils  aperire  vel  inspicere  illam  quam  feres 

ssjjyxidem  vel  omnino  divinae  formositatis  abditum  curio- 
sius  thesaurum/ 

Sic  turris  ilia  prospicua  vaticinationis  munus  explicuit.  20 
Nee  morata  Psycbe  pergit  Taenarum  sumptisque  rite  sti- 
pibus  illis  et  offulis  infernum  decurrit  meatum  transitoque 

30  per  silentium  asinario  debili  et  ainnica  stipe  vector!  data, 
neglecto  supernatantis  mortui  desidcrio  et  spretis  textri- 
cum  subdolis  precibus  et  offulae  cibo  sopita  canis  horrenda 
rabie  domum  Proserpinae  penetrat.  Nee  olferentis  hospi- 
tae  scdile  delicatum  vel  cibuni  beatum  amplexa  sed  ante 


458  APVLEIVS 

pedes  eius  residens  humilis,  cibario  pane  contenta,  Vene- 
riam  pertulit  legationem.  Statimque  secreto  repletam 
conclusamqne  pyxidem  suscipit  et  offnlae  seqiientis  fraude 
caninis  latratibus  obseratis  residnaquc  navitae  reddita 
stipe  longe  vegetior  ab  iuferis  recurrit.  Et  repetita  atqnes 
adorata  Candida  ista  luce,  quamqiiam  festinans  obsequium 
terminare,  nientem  capitur  temeraria  curiositate  et '  ecce/ 
inquit,  '  inejDta  ego  divinae  formositatis  gerula  quae  ne 
tantillum  quidem  indidem  mihi  delibo,  vel  sic  illi  amatovi 
meo  formoso   placitura '  et  cum  dicto  reserat  pyxidem.  lo 

21  Nee  quidquam  ibi  reruni  nee  formositas  ulla  sed  infernus 
somuus  ac  vere  Stygius  qui  statim  coperculo  revelatus 
invadit  eam  crassaque  soporis  nebula  cunctis  eius  membris 
perfunditur  et  in  ipso  vestigio  ipsaque  semita  conlapsam 
possidet.  Et  iacebat  inmobilis  et  nihil  aliud  quam  dor- 15 
miens  cadaver.  Sed  Cupido  iam  cicatrice  solidata  revale- 
scens  nee  diutinam  suae  Psyches  absentiam  tolerans  per 
altissimam  cubiculi  quo  cohibebatur  elapsus  fenestram  re- 
fectisque  pinnis  aliquanta  quiete  longe  velocius  provolans 
Psychen  adcurrit  suam  detersoque  somno  curiose  et  rur-  20 
sum  inpristinam  pyxidis  sedem  recondito  Psychen  innoxio 
punctulo  sagittae  suae  suscitat  et  '  ecce,'  inquit,  '  rursum 
perieras,  misella,  simili  curiositate.  Sed  interim  quidem 
tu  provinciam  quae  tibi  matris  meae  praecepto  mandata 
est,  exsequere  naviter,  cetera  egomet  videro.'  His  dictisss 
amator  levis  in  pinnas  se  dedit.  Psyche  vero  confestim 
Veneri  munus  reportat  Proserpinae. 

22  Interea  Cupido  amore  nimio  peresus  et  aegra  facie, 
matris  suae  repentinam  sobrietatem  pertimescens  ad  ar- 
millum  redit  alisque  pernicibus  caeli  penetrate  verticeso 
magno  lovi  supplicat  suamque  causam  probat.  Tunc 
luppiter  prehensaCupidinis  buccula  manuque  ad  os  suum 
relata  consaviat  atque  sic  ad  ilium,  'licet  tu,'inquit,'  'do- 
mine  fili,  numquam  milii  concessu  deum  decretum  serva- 


APVLEIVS  459 

ris  honorem,  seel  istud  pectus  menm  quo  leges  elemento- 
rum  et  vices  siderum  disponuntur  convuliieraris  adsiduis 
ictibus  crebrisque  terrenae  libidinis  foedaveris,  casibus 
contraque  leges  et  ipsam  luliain  disciplinamque  publicain 

5  turpibus  adulteriis  existimationem  famamque  meam  laese- 
ris,  ill  serpentis,  in  ignis,  in  feras,  in  avis  et  gregalia 
pecua  serenos  vultus  meos  sordide  reformando,  at  tamen 
modestiae  meae  memor  quodque  inter  istas  meas  manus 
creveris,  cuncta  perficiam,  dum  tamen  scias  aemulos  tuos 

locavere  ac,  siqua  nunc  in  terris  puella  praepollet  pulchri- 
tudine,  praesentis  beneficii  vicem  per  earn  milii  repensare 
te  debere.' 

Sic  fatus  iubet  Mercurium  deos  omnis  ad  contionem  23 
protinus  convocare  ac  siqui  coetu  caelestium  defuisset,  in 

i5poenani  decern  milium  nummum  conventum  iri  pronun- 
tiare.  Quo  metu  statim  completo  caelesti  theatre  pro 
sede  sublimi  sedens  procerus  luppiter  sic  enuntiat : 

'  Dei  conscripti  Musarum  albo,  adulescentem  istum  quod 
manibus  meis  alumnatus  sim,  profecto  scitis  omnes,  cuius 

aoprimae  iuventutis  caloratos  impetus  freno  quodam  coher- 
cendos  existimavi.  Sat  est  cotidianis  eum  fabulis  ob  adul- 
teria  cunctasque  conruptelas  infamatum.  [.  .  .]  Puellam 
elegit  [.  •  .]  teneat,  possideat,  amplexus  Psychen  semiier 
suis  amoribus  perfruatur.'     Et  ad  Venerem  conlata  facie, 

25 '  nee  tu/  inquit,  '  filia,  quidquam  contristere  nee  prosajiiae 
tantae  tuae  statuque  de  matrimonio  mortali  metuas.  lam 
faxo  nuptias  non  imparls  sed  legitimas  et  iure  civili  con- 
gruas.'  Et  ilico  per  Mercurium  adripi  Psychen  et  in  cae- 
lum perduci  iubet.     Porrecto  ambrosiae  poculo  'sume/ 

30  inquit,  '  Psyche  et  inmortalis  esto  nee  umquam  digredietur 
a  tuo  nexu  Cupido,  sed  istae  vobis  erunt  perpetuae  nup- 
tiae.' 

Nee  mora  cum  cena  nuptialis  adfluens  exhibetur.     Ac- 24 
cumbebat  summum  torum  maritus,  Psychen  gremio  suo 


4G0  APVLEIVS 

coniplexus.  Sic  et  cum  sua  lunone  luppiter  ac  deinde  per 
ordinem  toti  dei.  Tunc,  poculum  nectaris  lovi  quidem 
suns  pocillator,  ille  rusticus  puer,  ceteris  vero  Liber  min- 
istrabat.  Vulcauiis  cenam  coquebat;,  Horae  rosis  et  ceteris 
floribiis  purpurabant  omnia,  Gratiae  spargebant  balsama,  n 
Mnsae  voce  canora  personabant,  Apollo  cantabat  ad 
citharam,  Venus  suavi  musicae  superingressa  formosa 
saltabat,  scaena  sibi  sic  concinnata,  ut  Musae  quidem 
chorum  canerent,  tibias  inflaret  Satyrus  et  Paniscus  ad 
fistulam  diceret.  Sic  rite  Psyche  convenit  in  manum  Cu-  lo 
pidinis  et  uascitur  illis  maturo  partu  filia  quam  Voluptatem 
nomiuamus. 


I 


MINVCIVS    FELIX 

M.  MiNUCius  Felix  was  a  lawyer,  who,  with  his  intimate  friend, 
Octaviiis  Jannaris,  became  converted  to  Cliristiauity.  The  date  of 
the  writing  of  the  dialogue  is  still  a  subject  of  bitter  controversy,  the 
question  whether  TertuUian,  in  his  Apologeticas,  is  indebted  to  Minu- 
cius,  or  the  reverse,  being  intimatelj^  connected  with  it.  Very  recent- 
ly, however,  it  has  been  convincingly  shown  (by  Schanz)  that  the  de- 
fence of  paganism  and  the  attack  upon  Christianity  put  into  the  month 
of  Caecilius  Natalis  are  in  all  probability  based  upon  a  similar  work 
by  Fronto,  the  teacher  of  Marcus  Aurelins  (lGl-180),  and  tliat  the 
defence  of  Christianity,  assigned  to  Octavius,  is  simply  an  answer 
to  it,  and,  at  the  same  time,  a  protest  against  the  archaizing  style  of 
that  strangely  influential  rhetorician.  This  hypothesis  alone  plau- 
sibly accounts  for  the  otherwise  inexplicable  circumstance  that  the 
Octavius,  so  unlike  the  propagandist  writings  of  TertuUian  and  liia 
followers,  contains  no  quotations  from  the  Scriptures,  no  mention 
of  Christ  by  name,  no  allusion  to  the  Trinity,  the  Revelation,  or 
other  fundamental  tenets  of  Christianity.  In  striking  contrast 
with  the  fanatical  TertuUian  and  others,  the  author  is  mild  and 
conciliatory  in  tone,  and  writes  in  a  style  which,  in  spito  of 
certain  rhetorical  mannerisms,  is  singularly  charming,  pure,  and 
eloquent. 

Minncius  has  drunk  deeply  of  classic  lore;  he  is  well  acquainted 
with  the  poets,  e.g.,  Lucretius,  Vergil,  and  Horace,  but  is  indebted 
chiefly  to  Cicero's  De  natui-a  deorum,  and  to  Seueca,  for  much  of  his 
material. 

As  a  defence  of  the  new  religion,  tlie  Octdvhts  has  the  distinction 
of  being  ii\a  earliest  extant  work  in  Latin  Christian  literature,  and 
as  a  piece  of  literary  art  —  the  dramatic  structure  exhibits  many 
points  of  resemblance  to  the  Dialogus  of  Tacitus — it  is  justly  entitled 
to  the  term  aureus  libellus,  so  often  bestowed  upon  it. 

The  worlc  has,  by  a  curious  error,  been  handed  down  as  the  lihcr 
octavus  of  Arnobius's  Adversus  gentes,  and   altliough  both  Lactau- 


4G2  MINVCIVS    FELIX 

tins  aiul  St.  Jerome  repeatedly  cited  the  Octavius  of  Miiniciiis  Felix, 
it  was  not  published  under  his  name  till  1560.  There  is  a  fairly 
good  commentary  (in  English)  by  Holden  (1853),  but  an  exhaustive 
critical  and  exegetical  edition,  by  E.  Nordeu,  is  in  course  of  publica- 
tion. 


4 


MINVCIVS   FELIX 


Odavms. — Introduction. 

1.  Cogitanti  mihi  et  cum  animo  meo  Octavi  boni  efcl 
fidelissimi  contubernalis  memoriam  recensenti  tanta  dul- 
cedo  et  adfectio  hominis  inhaesit,  ut  ipse  qiiodam  modo 
mihi  viderer  in  praeterita  redire,  non  ea  quae  iam  transacta 

set  decursa  sunt,  recordatione  revocare:  ita  eins  contem-2 
platio  quantum  subtracta  est  oculis,  tantum  pectori  meo 
ac  paene  intimis  sensibus  implicata  est.      Nee  inmeritos 
decedens  vir  eximius  et  sanctus  inmensum  sui  desiderium 
nobis  reliquit,  utpote  cum  et  ipse  tanto  nostri  semper 

loamore  flagraverit,  ut  et  in  ludicris  et  seriis  pari  mecum 
voluntate  concineret  eadem velle vel  nolle:  crederes  unam 
mentem  in  duobus  fuisse  divisam.     Sic  solus  in  amoribus4 
conscius,  ipse  socius  in  erroribus  et,  cum  discussa  caligine 
de  tenebrarum  profundo  in  lucem  sapientiae  et  veritatis 

i5emergerem,  non  respuit  comitem,  sed  quod  est  gloriosins, 
praecucurrit.     Itaque  cum  per  universam  convictus  nostri  5 
et  familiaritatis  aetatem  mea  cogitatio  volveretur,  in  illo 
praecipue  sermone  eius  mentis  meae  resedit  intentio,  quo 
Caccilium  superstitiosis  vanitatibus  etiamnunc  inhaercn- 

20  tern   disputatione   gravissima   ad    veram    religionem    rc- 
formavit. 

2.  Nam  negotii  et  visendi  mei  gratia  Komam  contcndc-1 
rat,  relicta  domo,  coniuge,  liberis,  et  quod  est  in  liberis  ama- 


4G4  MINVCIVS    FELIX 

bilius,  adhuc  animis  innocentibus  et  aclhuc  dimidiata  verl)a 
temptantibus,  loqiiellam  ijjso  offensantis  linguae  fragmine 

2  dulciorem.  Quo  in  adveutu  eius  non  possum  exprimere 
sermonibus,  quanto  quamque  impatienti  gaudio  exultave- 
rim,  cum  augeret  maxime  laetitiam  meam  amicissimi  homi-  5 

3nis  iuopinata  praesentia.  Igitur  post  unum  et  alterum 
diem,  cum  iam  et  aviditatem  desiderii  frequens  adsiduita- 
tis  usus  implesset  et  quae  per  absentiam  mutuam  de  nobis 
nesciebamus,  relatione  alterna  comperissemus,  placuit 
Ostiam  petere,  amoenissimam  civitatem,  quod  esset  cor- 10 
pori  meo  siccandis  umoribus  de  marinis  lavacris  blanda  et 
adposita  curatio  :  sane  et  ad  vindemiam  feriae  iudiciariam 
curam  relaxaverant.     Nam  id  temporis  post  aestivam  diem 

4  in  temperiem  semet  autumnitas  dirigebat.  Itaque  cum 
diluculo  ad  mare  inambulando  litore  pergeremus,  ut  etis 
aura  adspirans  leniter  membra  vegetaret  et  cum  eximia 
voluptate  molli  vestigio  cedens  arena  subsideret,  Caecilius 
simulacro  Serapidis  denotato,  ut  vulgus  superstitiosum 
solet,  manum  ori  admovens  labiis  osculum  impressit. 

1     3.  Tunc  Octavius  ait :  'non  boni  viri  est,  Marce  frater,  20 
hominem  domi  forisque  lateri  tuo  inhaereutem  sic  in  liac 
imperitiae  vulgaris  caecitate  deserere,  ut  tam  luculento  die 
in  hq^ides  eum  patiaris  impingere,  effigiatos  sane  et  unctos 
et  corouatos,  cum  scias  liuius  erroris  non  minorem  ad  te 

2quam  ad  ipsum  infamiam  redundare/     Cum  hoc  sermone2o 
eius  medium  spatium  civitatis  emensi  iam  liberum  litus 

Stenebamus.  Ibi  arenas  extimas,  velut  sterneret  ambula- 
cro,  perfundens  leuis  unda  tendebat  et,  ut  semper  mare 
etiam  positis  flatibus  inquietum  est,  etsi  non  canis  spu- 
mosisque  fluctibus  exibat  ad  terram,  tamen  crispis  tortuo-  so 
sisque  identidem  erroribus  delectati  perquam  sumus,  cum 
in  ipso  aequoris  limine  plantas  tingueremus,  quod  vicissim 
nunc  adpulsum  nostris  pedibus  adluderet  fluctus,  nunc 

4relabens  ae  vestigia  retrahens  in  sese  resorberet.     Sensim 


MINVCIVS    FELIX  465 

itaque  traiiqnilleque  progress!  oram  cnrvi  molliter  litoris 
iter   fabulis   fallentibus    legebamus.     llae   fabulae    erant 
Octavi  disserentis  de  navigatione  narratio.     8ed  iibi  eundi  5 
spatium  satis  iustnni  cum  sennoue  consumpsimns,  eandem 

semensi  viam  rursus  versis  vestigiis  terebamus  et,  cum  ad 
id  loci  ventum  est,  ubi  subductae  luiviculae  substratis  ro- 
boribus  a  terrena  labe  suspensae  quiescebant,  pueros  vidi- 
mus certatim  gestientis  testarum  in  mare  iaculationibus 
ludere.     Is  lusus  est  testam  teretem  iactatione  fluctuum  6 

lolevigatam  legere  de  litore,  eam  testam  piano  situ  digitis 
comprehensam  iuclinem  ipsum  atque  liumilem  quantum 
potest  super  undas  inrotare,  ut  illud  iaculum  vel  dorsum 
maris  raderat  enataret,  dum  leni  impetu  labitur,  vel  sum- 
mis   fluctibu^   tousis   emicaret,   emergeret,   dum   adsiduo 

issaltu  sublevatur.  Is  se  in  pneris  victorem  ferebat  cuius 
testa  et  procnrreret  longius  et  frequentius  exsiliret. 

4.  Igitur  cum  omnes  hac  spectaculi  voluptate  capere- 1 
mur,  Caecilius  nihil  intendere  neque  de  contentione  ridere, 
sed  tacens,  anxius,  segregatus  dolere  nescio  quid  vultu 

2ofatebatur.     Cui  ego  :  'quid  hoc  est  rei  ?  cur  non  agnosco,  2 
Caecili,  alacritatem  tuam  illam  et  illam  oculorum  etiam 
in  seriis  hilaritatem  requiro.'     Tum  ille  :  'iam  dudum  me  3 
Octavi  nostri  acriter  angit  et  remordet  oratio  qua  in  te 
invectus    obiurgavit    neglegentiae,    ut    me    dissimulanter 

25gravius  argueret  inscientiae.     Itaque  progrediar  ulterius  ;4 
de  toto,  de  integro  mihi  cum  Octavio  res  est.     Si  jolacet, 
ut  est  istius  sectae  homo  cum  eo  disputem,  iam  profecto 
intelleget  facilius  esse  in  contubernalibus  disputare  quam 
conserere  sapientiam  ;  modo  in  istis  ad  tutelam  balnearum  5 

3oiactis  et  in  altum  procurrentibus  petrarum  obicibus  resi- 
damus,  ut  et  requiescere  de  itinere  possimus  et  intentius 
disputare.'  Et  cum  dicto  eius  adsedimus,  ita  ut  me  ex  6 
tribus  medium  lateris  ambitione  protegerent,  nee  hoc 
obsequi  fuit  aut  ordinis  aut  honoris,  quippe  cum  amicitia 
30 


466  MINVCIVS    FELIX 

paris  semper  aut  accipiat  ant  faciat,  sed  nt  arbiter  et 
iitrisqne  proximus  anris  darem  et  disceptantis  duos  me- 
dius  segregarem. 


Speech  of  Caecilius. — {a)  Defence  of  Paganism. 

1  5.  Turn  sic  Caecilius  exorsus  est  :  Quamquam  tibi,  » 
Marce  frater,  de  quo  cum  maximc  quaerimus  non  sit  am- 
biguum,  utpote  cum  diligenter  in  utroque  vivendi  genere 
versatus  repudiaris  alterum,  alterum  comprobaris,  in  prae- 
sentiarum  tamen  ita  tibi  iuformandus  est  animus,  ut  libram 
teneas  aequissimi  iudicis  nee  in  alteram  partem  propensus  lo 
incumbas,  ne  non  tarn  ex  nostris  disputationibus  nata  sen- 

2  tentia  quam  ex  tuis  sensibus  prolata  videatur.  Proinde  si 
mihi  quasi  novus  aliqui  et  quasi  ignarus  partis  utriusque 
considas,  nullum  negotium  est  patefacere,  omnia  in  rebus 
humanis  dubia,  incerta,  suspensa  magisque  omnia  verisi-is 

Smilia  quam  vera.  Quo  minus  mirum  est  nonnuUos  taedio 
investigandae  penitus  veritatis  cuilibet  opinioni  temere 
succumbere  quam  in  explorando  pertinaci  diligentia  per- 
severare.     Itaque  indignandum  omnibus,  omnibus  indo- 

4lescendum  est  audere  quosdam,  et  hoc  studiorum  rudes,  20 
litterarum  profanos,  expertes  artium   etiam  sordidarum, 
certum  aliquid  de  summa  rerum  ac  maiestate  dei  decernere 
de  qua  tot  omnibus  saeculis  sectarum  plurimarum  iisque 

5adhuc  ipsa  philosophia  deliberat.  Nee  inmerito,  cum 
tantum  absit  ab  exploratione  divina  humana  mediocritas,  25 
ut  neque  quae  supra  nos  caelo  suspensa  sublata  sunt 
neque  quae  infra  terram  profunda  dcmersa  sunt,  aut  scire 
sit  datum  aut  scrutari  permissum  aut  suspicari  religiosum 
et  beati  satis  satisque  prudentes  iure  videamur,  si  secun- 

6  dum  illud  vetus  sapientis  oraculum  nosmet  ipsos  fami-  30 
liarius  noverimus.     Sed  quatenus  indulgentes  insauo  atque 


MINVCIVS    FELIX  467 

inepto  labori  ultra  liumilitatis  nostrae  terminos  evagamnr 
et  in  terrain  proiecti  caelum  ipsum  et  ipsa  sidera  audaci 
cupiditate  transcendimus,  vel  hunc  errorem  saltern  non 
vanis  et  formidulosis  opinionibus  implicemus.  Sint  priii-  7 
5cipio  omnium  semina  natura  in  se  coeunte  densata,  quis 
hie  auctor  deus?  sint  fortuitis  concursionibus  totiiis  mundi 
membra  coalita,  digesta,  formata,  quis  deus  machinator  ? 
sidera  licet  ignis  accenderit  et  caelum  licet  sua  materia 
suspenderit,  licet  terram  sua  fundaverit  pondere  et  mare 

10  licet  confluxerit  e  liquore,  unde  haec  religio,  unde  dei  for- 
mido  ?  quae  superstitio  est  ?  homo  et  animal  omne  quod  8 
nascitur,  inspiratur,  adtollitur,  elementorum  ut  volunta- 
ria  concretio  est  in  quae  rursum  homo  et  animal  omne 
dividitur,  solvitur,  dissipatur :  ita  in  fontem  refluunt  et 

loin   semet   omnia   revolvuntur,   nullo  artifice   nee  iudice 
nee  auctore.      Sic   congregatis   ignium    seminibus    soles  9 
alios  atque  alios  semper  splendere,  sic  exalatis  terrae  va- 
poribus  nebulas  semper  adolescere  quibus  densatis  coactis- 
que  nubis  altius  surgere,  isdem  labentibus  pluvias  fluere, 

20 flare  ventos,  grandines  increpare,  vel  nimbis  conlidentibus 
tonitrua  mugire,  rutilare  fulgora,  fuhnina  praemicare  : 
adeo  passim  cadunt,  montes  inruunt,  arboribus  incurrunt, 
sine  dilectu  tangunt  loca  sacra  et  profana,  homines  noxios 
feriunt  et  saepe  religiosos.    Quid  tempestates  loquar  varias  10 

25  et  incertas  quibus  nullo  ordine  vel  examine  rerum  omnium 
impetus  volutatur  ?  in  naufragiis  bonorum  malorumque 
fata  mixta,  merita  confusa  ?  in  incendiis  interitum  coiive- 
nire  insontium  nocentiumque?  et  cum  tabe  pestifera  caeli 
tractus  inficitur,  sine  discrimine  omnis  deperire  ?  et  cum 

30  belli  ardore  saevitur,  meliores  potius  occumbere  ?  in  pace  11 
etiam  non  tantum  aequatur  nequitia  melioribus,  sed  et 
colitur,  ut  in  pluribus  nescias,  utrum  sit  eorum  detestanda 
pravitas  an  optanda  felicitas.      Quod   si  mundus  divina  12 
providentia  et  alicuius  uuminis  auctoritate  regeretur,  num- 


468  MINVCIVS    FELIX 

qnam  mereretur  Phalaris  et  Dionysius  regnnm,  nuniqnam 
Kutilius  et  Camillus  exilium,  numquam  Socrates  venenum. 
13  Ecce  arbusta  f rugifera,  ecce  iam  seges  cana,  iam  temulenta 
vindemia  imbri  conrumpitiir,  grandine  caeditur.  Adeo  aut 
incerta  nobis  Veritas  occiiltatur  et  premitur  aut,  quod  ma- 5 
gis  credeudum  est,  variis  et  lubricis  casibus  soluta  legibus 
fortuna  caeca  dominatur. 

1  6.  Cum  igitur  aut  fortuna  caeca  aut  incerta  natura  sit, 
quanto  venerabilius  ac  melius  antistitem  veritatis  maiorum 
excipere  disciplinam,  religiones  traditis  colere,  deos  quosio 
a  parentibus  ante  imbutus  es  timere  quam  nosse  familia- 
rius,  adorare,  nee  de  numinibus  ferre  sententiam,  sed  pri- 
oribus  credere  qui  adhuc  rudi  saeculo  in  ipsis  mundi 
natalibus  meruerunt  deos  vel  famulos  habere  vel  reges  ? 
inde  adeo  per  universa  imperia,  provincias,  oppida  vide- is 
mus  singulos  sacrorum  ritus  gentilis  habere  et  deos  colere 
muuicipes,  ut  Eleusinios  Cererem,  Phrygas  Matrem,  Epi- 
daurios  Aesculapium,  Chaldaeos  Belum,  Astarten  Syros, 
Dianam  Taurios,  Gallos  Mercurium,  numina  universa  Ro- 

2  manos.     Sic  eorum  potestas  et  auctoritas  totius  orbis  am-  20 
bitum  occupavit,  sic  imperium  suuni  ultra  solis  vias  et 
ipsius  Oceani  limites  propagavit,  dum  exercent  in  armis 
virtutem  religiosam,  dum  urbeni  muniunt  sacrorum  reli- 
gionibus,  castis  virginibus,  multis  honoribus  ac  nominibus 
sacerdotum,  dum  obsessi  et  citra  solum  Capitolium  capti  25 
colunt  deos  quos  alius  iam  sprevisset  iratus  et  per  Gallo- 
rum  acies  mirantium  superstitiouis  audaciam  pergunt  telis 
inermes,  sed  cultu  religionis  armati,  dum  captis  hostilibus 
moenibus  adhuc  ferociente  victoria  numina  victa  veneran- 
tur,  dum  undique  hospites  deos  quaerunt  et  suos  faciunt,  30 
dum  aras  extruunt,  interdum  etiam  ignotis  numinibus  et 

3  manibus.  Sic  dum  universarum  gentium  sacra  suscipiunt, 
etiam  regna  meruerunt.  Hinc  perpetuus  veneratiouis  te- 
nor manavit  quae  longa  aetate  non  infringitur,  sed  augetur : 


MINVCIVS    FELIX  469 

qnippe  antiqnitas  caerimoniis  atque  fanis  tantum  sanctita- 
tis  tribnere  consuevit  quantum  adstruxerit  vetustatis. 

7.  Nee  tamen  temere  (ausim  enim  interim  et  ipse  con- 1 
cedere  et  sic  melius  errare)  maiores  nostri  aut  observandis 
sauguriis  aut  extis  consulendis  aut  instituendis  sacris  ant 
delubris  dedicandis  operam  navaverunt.  Specta  de  libris3 
memoriam  :  iam  eos  deprehendes  initiasse  ritus  omnium 
religionum,  vel  ut  remuneraretur  divina  indulgentia,  vel 
ut  averteretur  inminens  ira  aut  iam  tumens  et  saeviens 

10  placaretur.     Testis  muter  Idaea  quae  adventu  suo  et  jDro-S 
bavit  matronae  castitatem  et  urbem  metu  liostili  liberavit; 
testes  equestrium  fratrum  in  lacu,  sicut  se  ostenderant, 
statuae  consecratae,  qui  anheli  spumantibus  equis  atque 
fumantibus  de  Perse  victoriam  eadem  die  qua  fecerant 

isnuntiaverunt ;  testis  ludorum  offensi  lovis  de  somnio  ple- 
bei  hominis  iteratio  ;   testes    et  Deciorum  devotio   rata ; 
et   Ourtius  qui   equi    et    sui    vel    mole   vel    honore    hia- 
tum  prof undae  voraginis  coaequavit.     Frequentius  etiam  4 
quam  volebamus  deorum  praesentiam  contempta  auspicia 

aocontestata  sunt.  Sic  Allia  nomen  infaustum,  sic  Claudi 
et  luni  non  proelium  in  Poenos,  sed  ferale  naufragium  est, 
et  ut  Trasymeuus  Romanorum  sanguine  et  maior  esset  et 
decolor,  sprevit  augnria  Flaminius,  et  ut  Parthos  signa 
repeteremus,  dirarum  imprecationes  Crassus  et  meruit  et 

25  inrisit.     Omitto  cetera  quae  multa  sunt  et  de  deorum  na-  5 
talibus,  donis,  muneribus  neglego  carmina  poetarum,  prae- 
dicta  etiam  de  oraculis  fatii  transilio,  ne  vobis  antiqnitas 
nimium  fabulosa  videatur.     Intende  fcemplis  ac  delubris 
deorum  quibus  Romana  civitas  et  protegitur  et  ornatur  : 

3omagis  sunt  augusta  numinibus  incolis  praesentibus,  in- 
quilinis  quam  cultu,  insignibus   et  muneribus  opulenta. 
Inde  adeo  pleni  et  mixti  deo  vates  futura  pruecerpunt,  6 
dant  cautelam  periculis,  morbis  medellam,  spem  adflictis, 
opem  miseris,  solacium  calamitatibus,  laboribus  levamen- 


470  MINVCIVS    FELIX 

turn.  Etiam  per  qnietem  deos  videmus,  audimns^  agno- 
scimns,  quos  impie  per  diem  negamus,  nolumus,  peie- 
ramus. 

1      8.  Itaque  cum  omnium  gentium  de  dis  inmortalibus, 
quamvis  incerta  sit  vel  ratio  vel  origo,  maneat  tamen  firmas 
consensio,  neminem  fero  tanta  audacia  tamque  inreligiosa 
nescio  qua  prudentia  tumescentem  qui  hanc  religionem 
tam  vetustam,  tam  utilem,  tam  salubrem  dissolvere  aut  in- 

2firmare  nitatur.  Sit  licet  ille  Theodorus  Cyrenaeus,  vel 
qui  prior  Diagoras  Melius  cui  atheon  cognomen  adposuitio 
antiquitas,  qui  uterque  nullos  deos  adseverando  timorem 
omnem  quo  humanitas  regitur,  veuerationemque  penitus 
sustulerunt :  numquam  tamen  in  hac  impietatis  disciplina 
simulatae  philosopbiae  nomine  atque  auctoritate  pollebunt. 

3  Cum  Abderitcn  Protagoram  Atlieuienses  viri  inconsulteis 
potius  quam  profane  de  diviuitatc  disputantem  et  exjiule- 
rint  suis  finibus  et  in  contione  eius  scripta  deusserint,  quid 
homines  (sustinebitis  enim  me  im^^etuni  susceptae  actionis 
liberius  exerentem)  homines,  inquam,  deploratae,  inlicitae 
ac  desperatae  factiouis  grassari  in  deos  non  ingemescen- 20 
dum  est  ? 


(Z>)  Attach  upon  Christianity. 

4  Qui  de  ultima  faece  conlectis  imperitioribus  et  mulieri- 
bus  credulis  scxus  sui  facilitate  labentibus  plebem  jii'o- 
fanae  coniurationis  instituunt,  quae  nocturnis  congrega-  25 
tionibus  et  ieiuniis  sollemnibus  et  inhumanis  cibis  non 
sacro  quodam,  sed  piaculo  foederatur,  latebrosa  et  lucifuga 
natio,  in  publicum  muta,  in  angulis  garrula:  templa  ut 
vetusta  despiciunt,  deos  despnunt,  rident  sacra,  miserentur 

Smiseri  ipsi,  si  fas  est,  sacerdotum,  honores  et  purjiurasso 
despiciunt,  ipsi  seminudi,  pro  mira  stultitia  et  incredibili 


MINVCIVS    FELIX  471 

audacia  !  spernunt  tormenta  praesentia,  dum  inccrta  nie- 
tuunt  et  futura,  et  dum  mori  post  mortem  timent,  interim 
mori  non  timent :  ita  illis  pavorem  fallax  spes  solacio  re- 
divivo  blanditnr. 

5       9.   Ac  iam,  nt  fccundins  nequiora  proveninnt,  serpenti- 1 
bus  in  dies  perditis  moribus  per  uiiiversum  orbem  sucraria 
ista   taeterrima   impiae    coitionis   adolescunt.      Eruenda 
prorsus  liaec  et  execranda  consensio.      Occultis  se  notis2 
et  insignibus  noscunt  et  amant  mutuo  paene  antequam 

lonoverint.     Passim  etiam  inter  eos  velut  quaedam  libidi- 
nnm  religio  miscetur,  ac  se  promisee  adpellant  fratres  et 
sorores,  [.  .  .]     Nee  de  ipsis,  nisi  subsisteret  Veritas,  ma- 3 
xime  nefaria  et  honore  praefanda  sagax  fama  loqueretur. 
Audio  eos  turpissimae  pecudis  caput  asini  consecratum 

isinepta  nescio  qua  persuasione  vencrari :  digna  et  nata  re- 
ligio talibus  moribus!    [.    .    .]    et   qui    hominem   summo4 
sui)plicio  pro   facinore   punitum    et   crucis   ligna  feralia 
eorum  caerimonias  fabulatur,  congruentia  perditis  scele- 
ratisque  tribuit  altaria,  ut  id  colant  quod  merentur.     Iam  5 

20  de  initiandis  tirunculis  fabula  tam  detestanda  quam  nota 
est.  Infans  farre  contectus,  ut  decipiat  incautos,  adponi- 
tur  ei  qui  sacris  imbuatur.  Is  infans  a  tirunculo  farris 
superficie  quasi  ad  innoxios  ictus  provocato  caecis  oc- 
cultisque  vulueribus  occiditur,     Iluius,  pro  nefas  !  sitien- 

25  ter  sanguinem  lambunt,  buius  certatim  membra  disperti- 
unt,  hac  foederantur  hostia,  luic  conscientia  sceleris  ad 
silentium  mutuum  pignerantur.      Haec  sacra  sacrilegiisG 
omnibus  taetriora.     Et  de  convivio   notum  est :  passim 
omnes  locuntur,  id  otiam   Cirtensis  nostri   testatur  ora- 

30  tio.    [.  .  .] 

10.  Multa  praeterea  consulto  omitto  nam  et  baec  nimis  i 
multa  sunt  quae  aut  omnia  aut  pluraque  vera  declarat 
ipsius  pravae  religionis  obscuritas.     Cur  etenim  occultare2 
et  abscoudere  quidquid  illud  colunt  maguopere  nituntur. 


472  MINVCIVS    FELIX 

cum  lionesta  semper  publico  gaudeant,  scelera  secreta 
siut  ?  cur  nuUas  aras  habent,  templa  nulla,  nulla  nota 
simulacra,  numquam  palam  loqui,  numquam  libere  con- 
gregari,  nisi  ilhul,  quod  colunt  et  interprimunt,  aut  pu- 

Sniendum  est  aut  pudendum?   unde  autem  vel  quis  illes 
aut  ubi  deus  unicus,  solitarius,  destitutus  quern  non  gens 
libera,  non  regna,  non  saltem  Eomana  superstitio  nove- 

4  runt  ?  ludaeorum  sola  et  misera  gentilitas  unum  et  ipsi 
deum,  sed  palam,  sed  templis,  aris,  victimis  caerimoniisque 
coluerunt  cuius   adeo  nulla  vis  nee   potestas  est,  ut  sit  lo 

5Komanis  numinibus  cum  sua  sibi  natione  captivus.  At 
iam  Christiani  quanta  monstra,  quae  portenta  confingunt ! 
Deum  ilium  suum  quern  nee  ostendere  possunt  nee  videre, 
in  omnium  mores,  actus  omnium,  verba  denique  et  oc- 
cultas  cogitationes  diligenter  inquirere,  discurrentem  is 
scilicet  atque  ubique  praesentem.  Molestum  ilium  vo- 
lunt,  inquietum,  impudenter  etiam  curiosum,  siquidem 
adstat  factis  omnibus,  locis  omnibus  intererrat,  cum  nee 
singulis  inservire  possit  per  universa  districtus  nee  uni- 
versis  sufficere  in  singulis  occupatus.  20 

1  11.  Quid  ?  quod  toto  orbi  et  ipsi  mundo  cum  sideribus 
suis  miuantur  incendium,  ruinam  moliuntur,  quasi  aut 
naturae  divinis  legibus  constitutus  aeternus  ordo  turbetur 
aut  rupto  elementorum  omnium  foedere  et  caelesti  con- 
page  divisa  moles  ista  qua  eontinetur  et  cingitur,  subrua-  25 

2  tur.  Nee  hac  f uriosa  opinione  contenti  anilis  fabulas 
adstruunt  et  adnectunt :  renasei  se  ferunt  post  mortem 
et  cineres  et  favillas  et  nescio  qua  fiducia  mendaciis  suis 

3invicem  credunt :  putes  eos  iam  revixisse.    Anceps  malum 
et  gemina  dementia,  caelo  et  astris  quae   si  relinquimus,  30 
nt  invenimus,  interitum  denuntiare,  sibi  mortuis  extinctis 
qui  sicut  nascimur  et  interimus,  aeternitatem  repromit- 

4  tere  !  Inde  videlicet  et  execrantur  rogos  et  damnant 
iguium  sepulturas,  quasi  non  omne  corpus,  etsi  flammis 


MINVCIVS    FELIX  473 

subtrahatur,  annis  tamen  et  aetatibus  iu  terrain  resolvatur, 
nee  intersit,  utrum  ferae  diripiant  an  maria  consumant 
an  humiis  contegat  an  flamma  subducat,  cum  cadave- 
ribus  otnnis  sepultura,  si  sentiunt,  poena  sit ;  si  non  sen- 

5tiunt,   ipsa  couficiendi   celeritate  medicina.     Hoc   erroreS 
decepti  beatam  sibi  ut  bonis  et  perpetem  vitam  mortuis 
pollicentur,    ceteris    ut    iniustis    poenam    senipiternam. 
Multa  ad  haec    subpetunt,  ni    festinet   oratio.      Iniustos 
ipsos  magis  nee  laboro,  iam  docui:  quamquani,  etsi  iustos 

lodarem,  oulpam   tamen  vel   innocentiam   fato   tribui   sen- 
tentia  est  j^lurimorum  et  haec  vestra  consensio  est.     Nam  6 
quidquid  agimus,  ut  alii  fato,  ita  vos  deo  addicitis :    sic 
sectae  vestrae  non  spontaneos  cupere,  sed  elecfcos.     Igi-7 
tur  iniquum   iudicem  fingitis  qui    sortem  in    hominibus 

i5puniat,  non  voluntatem.  Vellem  tamen  sciscitari,  utrum- 
ne  cum  corporibus  an  sine  corporibus,  et  corporibus 
quibus,  ipsisne  an  innovatis  resurgatur  ?  sine  corpore  ? 
hoc,  quod  sciam,  neque  mens  neque  anima  nee  vita 
est.     Ipso  corpore  ?  sed  iam  ante  dilapsum  est.     Alio  cor- 

20  pore  ?  ergo  homo  novus  nascitur,  non  prior  ille  reparatur. 
Et  tamen  tauta  aetas  abiit,  saecula  inuumera  fluxerunt  :  8 
quis  unus  ullus  ab  inferis  vel  Protesilai  sorte  remeavit, 
horarum  saltem  permisso  conmeatu,  vel  ut  exemplo  crede- 
remus  ?  omnia  ista  figmenta  male  sanae  opinionis  et  in- 

25epta  solacia  a  poetis  fallacibus  in  dulcedinem  carminis 
lusa  a  vobis  nimium  credulis  in  deum  vestrum  turpitcr 
reformata  sunt. 

12.  Nee  saltem  de  praesentibus  capitis  experimcntum,  1 
quam  vos  inritae  pollicitationis  cassa  vota  deeipiant :  quid 

30  post  mortem  impendeat,  miseri,  dum  adhuc  vivitis,  aesti- 
matc.     Ecce   pars  vestrum   maior  et   melior,  ut   dicitis,  3 
egetis  algetis,  opere  fame  laboratis,  et  Deus  patitur  dis- 
simulat,  non  vult  aut  non  potest  opitulari  suis:  ita  aut  in- 
validus  ant  iniquus  est.    Tu,  qui  inmortalitatem  post  iimam  3 


474  MINVCIVS    FELIX 

somnias,  cum  pericnio  qiiateris,  cum  febribus  ureris,  cum 
dolore  laceraris,  nondum  condicionem  tuam  sentis  ?  non- 
dum    adgnoscis   fragilitatem  ?  invitus    miser  infirmitatis 

4arguens  nee  fateris.     Sed  omitto  conmunia.     Ecce  vobis 
minae,  supplicia,  tormenta,  et  iam  non  adorandae  sed  sub- 5 
euiidae  cruces,  ignes  etiam  quos  et  praedicitis  et  timetis  : 
ubi  deus  ille  qui  subveuire  revivescentibus  potest,  viventi- 

5  bus  non  potest  ?  nonne  Roman!  sine  vestro  deo  imperant 
regnant,  fruuntur  orbe  toto  vestrique  dominantur  ?  vos 
vero  suspensi  interim  atque  solliciti  honestis  voluptatibusio 
abstinetis,  non  spectacula  visitis,  non  pompis  interestis, 
convivia  publica  absque  vobis,  sacra  certamina,  praecerptos 
cibos  et  delibatos  altaribus  potus  abhorretis.     Sic  reformi- 

edatis  deos  quos  negatis.     Non  floribus  caput  nectitis,  non 
corpus  odoribus  lionestatis  :    reservatis  unguenta  funeri-15 
bus,  coronas   etiam    sepulcris  denegatis,  pallidi    trepidi, 
misericordia  digni  sunt,  et  nostrorum  deorum.    Ita  nee  re- 

7surgitis  miseri  uec  interim  vivitis.  Proinde  si  quid  sapi- 
entiae  vobis  aut  verecundiae  est,  desinite  caeli  plagas  et 
mundi  fata  et  terrac  secreta  rinuiri :  satis  est  pro  pedibus2o 
adspicere  maxime  indoctis  impolitis,  rudibus  agrestibus 
quibus  non  est  datum  intellegere  civilia,  multo  magis 
denegatum  est  disserere  diviua. 

1      13.  Quamquam  si  philosophandi   libido  est,  Socraten, 
sapientiae  principem,  quisque  vestrum  tantus  est,  si  po-25 
tuerit,  imitetur.     Eius  viri,  quotiens  de  caelestibus  roga- 
batur,  nota    responsio    est  :    quod    supra    nos,   nibil    ad 

2nos.     Merito  ergo  de  oraculo    testimonium  meruit  pru- 
dentiae  siugularis.     Qu®d   oraculum,  idem  ipse   persen- 
sit,  idcirco  universis  se  esse  praepositum,  non  quod  om-  30 
nia   comperisset,  sed  quod   nihil   se  scire  didicisset  :   ita 

3  confessae  imperitiae  summa  prudentia  est.  Hoc  fonte  de- 
flu  xit  Arcesilae  nee  multo  post  Carneadis  et  Pyrronis  et 
Academicorum  plurimorum  in  summis  quaestionibus  tuta 


MINVCIVS    FELIX  475 

dubitatio,  quo  genere  philosophari  et  caute  indocti  possuiit 
et  docti  gloriose.     Quid,  Sinionidis   melici  nonne  admi-4 
randa  omnibus  et  sectanda  cunctatio  ?  qui  Simonides,  cum 
de  eo,  quid  et  quales  arbitraretur  deos,  ab  Hieroue  tyraiino 

5  quaereretur,  primo  deliberationi  diem  petiit,  postridie  bi- 
duum  prorogavit,  mox  alteram  tantum  admonitus  adiun- 
xit.  Postremo  cum  causas  tantae  morae  tyrauiius  inqui- 
reret,  respondit  ille,  quod  sibi  quanto  iuquisitio  tardior 
pergeret,  taiito  Veritas  fieret  obscurior.    Mea  quoque  opini-  5 

10  one  quae  sunt  dubia,  ut  sunt,  relinquenda  sunt,  nee  tot  ac 
tantis  viris  deliberantibus  temere  et  audaciter  in  alteram 
partem  ferenda  seutentia  est,  ne  aut  auilis  inducatur  su- 
perstitio  aut  omnis  religio  destruatur. 


Speech  of  Octaviufi. — {a)  Ait  ark  upon  Pagan  isin. 

15      14. .  Sic  Caecilius  et  renidens  (nam  indignationis  eiusl 
tumorem  effusae  orationis  impetus  relaxaverat)  :  '  Ecquid 
ad  haec,^  ait,  'audet  homo  Plautinae  prosapiae,  ut  pis- 
torum  praecipuus,  ita  postremus  philosophorum?'   'Parce,' 
inquam,  'in  eum  plaudere  :  neque  enim  prius  exultare  te2 

2odignum  est  concinnitate  sermonis  quam  utrimque  pleni- 
us  fuerit  peroratum,  maxime  cum  non  laude,  sed  veri- 
tate  disceptatio  vestra  nitatur.     Et  quamquam  magnum  3 
in  modum  me  subtili  varietate  tua  delectarit  oratio,  tamen 
altius  moveor,  non  de  praesenti  actione,  sed  de  toto  genere 

25  disputandi,  quod  plerumque  pro  disserentium  viribus  et 
eloquentiae  potestatc  etiam  penspicuae  veritatis  condicio 
mutetur.     Id  accidere  pernotum  est  auditorum  facilitate  4 
qui  dum  verborum  lenocinio  a  rerum  intentionibus  avo- 
cantur,   sine  dilcctu   adsentiuutur  dictis  omnibus  nee  a 

3orectis  falsa  secernunt,  nescientes  inesse  et  in  incredibili 
verum  et  in  verisimili  mendacium.     Itaque  quo  saepiuss 


476  MINVCIVS    FELIX 

adseverantioribus  credunt,  eo  frequentius  a  peritioribus 
arguuntur  :  sic  adsidue  temeritate  decepti  culpam  iudicis 
transferuut  ad  incerti  querellam,  ut  damnatis  opiuionibns 
omnibus  malint  iiniversa  suspendere  qiiam  de  fallacibns 

6  iudicare.  Igitur  nobis  providendum  est,  ne  odio  indidems 
sermonum  omnium  laboremus  ita,  ut  in  execrationem  et 
odium  hominum  plerique  simpliciores  efferantur.  Nam 
incaute  creduli  circumveniunturab  iis  quos  bonos  putave- 
runt :  mox  errore  consimili  iam  suspectis  omnibus  ut  im- 
probos  metuunt  etiam  quos  optimos  sentire  jjotuerunt.  lo 

7Nos  pi'oinde  solliciti,  quod  utrimque  omni  in  negotio  dis- 
seratur  et  ex  altera  parte  plerumque  obscura  sit  Veritas, 
ex  altero  latere  mira  subtilitas  quae  nonnumquam  uber- 
tate  dicendi  fidem  confessae  probationis  imitetur,  dili- 
genter  quantum  potest  singula  ponderemus,  ut  argutiasis 
quidcm  laudare,  ea  vero  quae  recta  sunt,  eligere,  probare, 
suscipere  possimus/ 

1  15.  '  Decedis,'  inquit  Caecilius,  '  officio  iudicis  religiosi  : 
nam  periniurium  est  viris  te  actionis  meae  intergressu 
gravissimae  disputationis  infringere,  cum  Octavius  Integra  20 

2et  inlibata  habeat  singula,  si  potest,  refutare.'  *  Id  quod 
criminaris,' inquam,  'in  conmune,  nisi  fallor,  compendium 
protuli,  ut  examine  scrupuloso  nostram  sententiam  nou 
eloquentiae  tumore,  sed  rerum  ipsarum  soliditate  libre- 
mus.  Nee  avocanda,  quod  quereris,  diutius  intentio,  cum  25 
toto  silentio  liceat  responsionem  lanuari  nostri  iam  gestien- 
tis  audire/ 

1  IG.  Et  Octavius:  '  Dicam  equidem  pro  viribus  et 
adnitendum  tibi  mecum  est,  ut  conviciorum  amarissi- 
mam  labem  verborum  veracium  flumine  diluamus.  Nee  30 
dissimulabo  principio  ita  Natalis  mei  errantem,  vagam, 
lubricam  nutasse  sententiam,  ut  sit  nobis  ambigendum, 
utrum  versutia  turbata  sit,  an  vacillaverit  per  errorem, 

3  Nam  interim  deos  credere,  interim  se  deliberare  variavit. 


MINVCIVS    FELIX  477 

ut  propositionis  incerto  incertior  responsionis  nostrae  in- 
tentio  fundaretur.  Sed  in  Natali  meo  versutiam  nolo, 
non  credo  :  procul  est  ab  eius  simplicitate  siibtilis  iivba- 
nitas.     Quid  igitur  ?   nt  qui  rectam  viam  nescit,  ubi,  ut3 

5  fit,  in  pliiris  una  diffinditur,  haeret  anxius  nee  singulas 
audet   eligere   nee   universas   probare  :    sic   cui   non    est 
veri  stabile  indicium,  prout  infida  suspicio  spargitur,  ita 
eius   dubia   opinio   dissipatur.     Nullum   itaque   miracu-  4 
lum  est,  si  Caecilins  identidem  in  contrariis  ac  repug- 

10  nantibus    iactetur,    aestuet,    fluctuetur.       Quod    ne    fiat 
ulterius,  convincam  et  redarguam.     Quamvis  sint  diversa 
quae  dicta  sunt,  una  veritate  confirmata  probataque  nee 
dubitandum  ei  de  cetero  est  nee  vaganduni.     Et  quoniam  5 
mens  frater  erupit,  aegre  se  ferre,  stomachari,  indignari, 

15  dolere,  inliteratos,  pauj)eres,  imperitos  de  rebus  caelestibus 
disputare,  sciat  omnis  homines  sine  dilectu  aetatis,  sexus, 
dignitatis  rationis  et  sensus  capaces  et  liabilis  procreates 
nee  fortuna  nanctos,  sed  natura  insitos  esse  sapientiam  : 
quin  ipsos  etiam  pliilosophos,  vel  si  qui  alii  artium  reper- 

20  tores  in  memorias  exierunt,  priusquam  sollertia  mentis 
parerent  nominis  claritatem,  habitos  esse  plebeios,  in- 
doctos,  seminudos  :  adeo  divites  facultatibus  suis  inli- 
gatos  magis  aurum  suspicere  consuesse  quam  caelum, 
nostrates  pauperes  et  conmentos  esse  prudentiam  et  tra- 

25didisse  ceteris  disciplinam.     Vnde  apparet  ingenium  non 
dari  facultatibus  nee  studio  parari,  sed  cum  ipsa  mentis 
formatione  generari.     Nihil  itaque  indignandum  vel  do-0 
lendum,  si    quicumque    de    divinis    quaerat,    sententiam 
proferat,   cum   non    disputantis   auctoritas,   sed   disputa- 

3otionis  ipsius  Veritas  requiratur.  Atque  etiam,  quo  imperi- 
tior  sermo,  hoc  inlustrior  ratio  est,  quoniam  non  fucatur 
pompa  facundiae  et  gratiae,  sed,  ut  est,  recti  rcgula  susti- 
iictur. 

17.  Nee  recuso,  quod  Caecilius  adserere  inter  praccipuul 


478  MINVCIVS    FELIX 

conisus  est,  hominem  nosse  so  et  circumspicere  debere, 
quid  sit,  uiule  sit,  quaro  sit :  iitrum  elementis  concretus 
an  concinnatus  atomis,  an  potius  a  Deo  factus,  formatus^ 

2animatus.  Quod  ipsum  explorare  et  eruere  sine  universi- 
tatis  inquisitione  non  possumus,  cum  ita  cohaerentia,  5 
conexa,  concatenata  sint,  ut  nisi  divinitatis  rationem  dili- 
genter  excusseris,  nescias  humanitatis,  nee  possis  pulchre 
gerere  rem  civilem,  nisi  cognoveris  banc  conmunem  om- 
nium mundi  civitatem,  praecipue  cum  a  feris  beluis  boc 
differamus,  quod  ilia  prona  in  terramque  vergentia  nibil  lo 
nata  sunt  prospicere  nisi  i)abulum.  Nos,  quibus  vultus 
erectus,  quibus  suspectus  in  caelum  datus  est,  sermo  et 
ratio  per  quae  Deum  adgnoscimus,  sentimus,  imitamur, 
ignorare  nee  fas  nee  licet  ingereutem  sese  oculis  et  sensi- 

3  bus  nostris  caelestem  claritatem  :  sacrilegii  enim  vel  maxi-  is 
mi  instar  est,  humi  quaerere  quod  in  sublimi  debeas  inve- 
nire.     Quo  magis  milii  videntur  qui  bunc  mundi  totius 
ornatum  non  divina  ratione  perfectum  volunt,  sed  frustis 
quibusdam  temere  cobaerentibus  conglobatum,  mentem, 

4sensum,  oculos  denique  ipsos  non  babere.      Quid  enim  20 
potest  esse  tarn  apertum,  tam  confessum  tamque  perspi- 
cuum,  cum  oculos  in  caelum  sustuleris  et  quae  sunt  infra 
circaque  lustraveris,  quam  esse  aliquod  numen  praestan- 
tissimae  mentis,  quo  omnis  natura  inspiretur,  moveatur, 

Salatur,  gubernetur  ?    Caelum  ipsum  vide,  quam  late  tendi-25 
tur,  quam  rapide  volvitur,  vel  quod  in  noctem  astris  di- 
stinguitur,  vel  quod  in  diem  sole  lustratur  :  iam  scies, 
quam  sit  in  eo  summi  moderatoris  mira  et  divina  libratio. 
Vide  et  annum,  ut  solis  ambitus  faciat,  et  mensem  vide, 

Gut  luna  auctu,  senio,  labore  circumagat.     Quid  tenebra-ao 
rum  et  luminis  dicam  recursantis  vicis,  ut  sit  nobis  opcris 
et  quietis  alterna  reparatio  ?  relinquenda  vero  astrologis 
prolixior  de  sideribus  oratio,  vel  quod  regant  cursum  na- 
vigandi,  vel   quod  arandi    metendique  tempus   indicant. 


MINVCIVS    FELIX  479 

Quae  singula  non  modo  ut  crearentur,  fierent,  disponeren- 
tur,  snmmi  ojiificis  et  perfectae  rationis  egueruut,  verum 
etiam  sentiri,  perspici,  intellegi  sine  summa  soUertia  et 
ratione  non  possunt.     Quid,  cum  ordo  temporum  ac  fru-7 

5  gum  stabili  varietate  distinguitur,  nonne  auctorem  suum 
parentemque  testatur  ver  aeque  cum  suis  floribus  et  aestas 
cum  suis  messibus  et  autumni  maturitas  grata  et  hiberna 
olivitas  necessaria  ?  qui  ordo  facile  turbaretur,  nisi  maxi- 
ma ratione   consisteret.      lam  provideutiae  quantae,  ne8 

lohiems  sola  glacie  urgeret  aut  sola  aestas  ardore  torreret, 
autumni  et  veris  inserere  medium  temperamentum,  ut  per 
vestigia  sua  anni  revertentis  occulti  et  innoxii  transitus 
laberentur.     Mari  intende,  lege  litoris  stringitur;   quic- 9 
quid  arborum  est  vide,  quam  e  terrae  visceribns  animatur ; 

15  adspice  oceanum,  refiuit  recij^rocis  aestibus ;  vide  fontis, 
manant  venis  perennibus  ;    fluvio^   intuere,  eunt  semper 
exercitis  lapsibus.     Quid  loquar  apte  disposita  recta  mon- 10 
tium,  collium  flexa,  porrecta  camporum  ?  quidve  animau- 
tium  loquar  adversus  sese  tutelam  multiformem  ?  alias 

soarmatas  cornibus,  alias  dentibus  saeptas  et  fundatas  un- 
gulis  et  spicatas  aculeis  aut  pedum  celeritate  liberas  aut 
elatione  pinnarum  ?  i2)sa  praecipue  formae  nostrae  pal- 11 
chritudo  Deum  fatetur  artificem  :  status  rigidus,  vultus 
erectus,  oculi   in  summo   velut  in  specula  constituti   et 

25  omnes  ceteri  sensus  velut  in  arce  composite 

18.  Longum   est   ire   per   singula.      Nihil    in    hominel 
membrorum  est,  quod  non  et  necessitatis  causa  sit  et  de- 
coris,  et  quod  magis  miruni  est,  eadem  figura  omnibus, 
sed  quaedam  unicuique  liniamenta  deflexa  :  sic  et  similes 

souniversi  videmur  et  inter  se  singuli  dissimiles  invenimur.  3 
Quid  nascendi  ratio  ?  cupido  generandi  nonne  a  Deo  data 
est,  et  ut  ubera  partu  maturescentc  lactescant  et  ut  toner 
fetus  ubertate  lactei  roris  adolescat  ?      Nee  universitati  3 
solummodo    Deus,  sed   et  partibus   consulit.      Britannia 


480  MINVCIVS    FELIX 

sole  deficitnr,  sed  circumfluentis  maris  tepore  recreatur : 
Aegypti  siccitatem  temperat  Nihis  amnis,  Euphrates  Meso- 
potamiam  pro  imbribus  pensat,  Indus  flumen  at  serere  Ori- 

4  entem  dicitur  at  rigara.  Quod  si  ingressns  aliquam  domum 
omnia  exculta,  disposita,  ornata  vidisses,  utique  praeesse  ei  5 
crederes  dominum  et  illis  bonis  rebus  multo  esse  melioram. 
Ita  in  hac  mundi  domo  cum  caelum  terramque  perlustrans 
perspicias  j^rovidentiam,  ordinem,  legem,  creda  esse  uni- 
versitatis  dominum  parentemque  ipsis  sideribus  et  totiiis 

5  mundi  partibus  pulchrioram.    Ni  forte,  quoniam  da  provi- 10 
dentia  nulla  dubitatio  est,  inquireiulum  putas,  utrum  unius 
imperio   an   arbitrio   plurium   caeleste   regnum   guberne- 
tur  ;   quod  ipsum  non  est  multi  laboris  aperire  cogitanti 

6  imperia  terrena  a  quibus  exempla  utique  de  caelo.  Quando 
umquam  regni  socictas  aut  cum  fide  coepit  aut  sine  cruore  15 
desiit  ?  omitto  Persas  de  equorum  hinnitu  augurantis 
principatum  et  Thebanorum  par,  mortuam  fabulam,  tran- 
seo.  Ob  pastorum  et  casae  regnum  de  geminis  memoria 
notissima  est.     Generi  at  socari  balla  toto  orba  diffusa 

7  sunt  et  tam  magni  imperii  duos  fortuna  non  cepit.  Vide  20 
cetera:  rex  unus  apibus,  dux  unus  in  gregibus,  in  armentis 
rector  unus.  Tu  in  caelo  summam  maiestatem  dividi  cre- 
das  et  scindi  veri  illius  ac  divini  imperii  totam  potestatem, 
cum  palam  sit  parentem  omnium  Deum  nee  principium 
habere  nee  tarminum  qui  nativitatem  omnibus  praestet,  25 
sibi  perpetuitatem  qui  ante  mundum  fuerit  sibi  ipsa  pro 
mundo :    qui    universa,   quaecumque   sunt,   verbo    iubet, 

Sratione   dispensat,^virtute  consummat.      Hie   non  videri 
potest,  visu  clarior  est,  nee  comprendi,  tactu  purior  est, 
nac  aestimari,  sensibus  maior  est,  infinitus,  inmensus  at  30 
soli  sibi  tantus,  quantus  est,  notus :  nobis  varo  ad  intal- 
lectura  pectus  angustum  est,  et  ideo  sic  eum  digue  aesti- 

Omamus,  dum  inaestimabilam  dicimus.     Eloquar  quaemad- 
modum  sentio  :    magnitudinem  Dei  qui  se  putat  uosse. 


MINVCIVS    FELIX  481 

minuit :    qui  non  vult  miuuere,  nou  novit.     Nee  nomen 
Deo  quaeras,  Dens  nomen  est.     Illic  vocabulis  opus  est,  10 
cum  j)er  singulos  propriis  adpellationum  iusignibus  mnlti- 
tudo  dirimenda  est :    Deo,  qui  solus  est,  Dei  vocabulum 

stotum  est.     Quem  si  patrem  dixero,  carnalem  opineris;  si 
regem,  terrennm  suspiceris;  si  dominum,  intellegis  utique 
mortalem.      Aufer  additamenta   nominum   et   perspicies 
eius  claritatem.     Quid  quod  omnium  de  isto  habeo  con- 11 
sensum?  audio  vulgus  :  cum  ad  caelum  manus  tendunt, 

10 nihil  aliiul  quam  '  Deum,^  dicunt,  et  '  Deus  magnns  est'  et 
'  Deus  Terns  est '  et '  si  Deus  dederit.'  Vulgi  iste  naturalis 
sermo  est  an  Cliristiani  confitentis  oratio  ?  et  qui  lovem 
principem  volunt,  falluntur  in  nomine,  sed.  de  una  pote- 
state  consentiunt. 

15     19.  Audio  poetas  quoque    unum  patrem  divum  atque  1 
hominum  praedicantis  ct  talem  esse  mortalium  meiitem 
qualem  parens  omnium  diem  indnxerit.     Quid  Mantuanus3 
Maro  ?   noune   apertius,  proximius,  verius    principio   ait 
caelum  ac  terras  et  cetera  mundi  membra  spiritus  intus 

aoalit  et  infnsa  mens  agitat,  inde  hominum  pecudumque 
genus  et  quidquid  aliud  animalium?  idem  alio  loco  men- 
tem  istam  et  spirituni  deum  nominat.  Ilaec  enim  A'erba 
sunt  : 

Dewn  namque  ire  per  omnis 

25        Terrasque  tractusque  maris  caehimqne  profuiidum, 
Vnde  homimim  genus,  pecudcs,  nnde  imhcr  ct  igiies. 
Quid  aliud  et  a  nobis  Deus  quam  mens  et  ratio  et  spiritus  3 
praedicatur  ?  recenseamus,  si  placet,  discipliuam  philoso- 
phorum  :  deprehendes  eos,  etsi  sermonibus  varios,  ipsis 

3otamen  rebus  in  banc  unam  coire  et  conspirare  sententiam. 
Omitto  illos  rudis  et  veteres  qui  do  suis  dictis  sapientis4 
esse  meruerunt.     Sit  Thalcs  Milesius  omnium  primus  qui 
de  caelestibus  disputavit.     Is  autem  ]\Iilosius  Thales  re- 
rum  iuitium  aquani  dixit,  douni  autoni  earn  tuenlem  quae 

31 


482  MINVCIVS    FELIX 

ex  aqua  cuucta  formaverit.  Esto  altior  et  sublimior  aquae 
et  sj)intus  ratio,  quam  ut  ab  homine  potuerit  inveniri,  a 
deo  traditum  :  vides  jjliilosophi  principalis  nobiscum  peui- 

5tus  opinionem  consonare.     Anaximenes  deiuceps  et  post 
Apolloiiiates  Diogenes  aera  deum  statuunt  infinitum  ets 
inmensum  :  horum  quoqne  similis  de  divinitate  consensio 

6  est.  Anaxagorae  vero  descriptio  et  motus  infinitae  mentis 
deus  dicitur  et  Pytbagorae  deus  est  animus  per  universam 
rerum  naturam  conmeans  et  intentus  ex  quo  etiam  ani- 

Tmalium  omnium  vita  carpatur.      Xenopbanen  notum  estiu 
omne  infinitum  cum  mente  denm  tradere  et  Antisthenen 
popnlaris  deos  multos,  sed  naturalem  nnnm  praecipnum, 
Speusippum    vim    naturamve    animalem    qua    omnia   re- 

Sgantiir,  Denm  nosse.     Quid  ?  Democritus,  quamvis  ato- 
morum  primus  inventor,  nonne  plerumque  naturam  quae  is 
imagines  fundatet  intellegentiam  deum  loquitur?  Straton 
quoqne  et  ipse  naturam  ?  etiam  Epicurus  ille  qui  deos  aut 

Ootiosos  fiugit  aut  nullos,  naturam  tamen  supcrponit.  Ari- 
stoteles  variat  et  designat  tamen  unam  potestatem  :  nam 
interim  mentem,  mundum  interim  deum  dicit,  interim  20 
mundo  deum  praeficit.  Heraclides  Ponticus  quoque  deo 
lOdivinam  mentem  quamvis  varie  adscribit.  Tbeoplirastus 
etiam  variat,  alias  mundo,  alias  meuti  divinae  tribuens  prin- 
cipatum.  Zenon  et  Cbrysippus  et  Cleantbes  sunt  et  ipsi 
multiformes,  sed  ad  unitatem  providentiae  omnes  revolvun-  25 
tur.  Cleantbes  enim  modo  mentem,  modo  animum,  modo 
aetbera,  plerumque  rationcm  deum  disseruit.  Zenon,  eius- 
dem  magister,  naturalem  legem  atque  divinam  et  aetbera 
interim  interdumque  rationem  vult  omnium  esse  principi- 
um ;  idem  interpretando  lunonem  acJra,  lovem  caelum,  30 
Neptunum  mare,  ignem  esse  Vulcanum  et  ceteros  simili- 
ter vulgi  deos  elementa  esse  monstrando  publicum  arguit 
11  gravitcr  et  revincit  errorem.  Eadem  fere  Cbrysippus : 
vim  divinam,  ratioiKileui  naturam  et  mundum  interim  et 


MINVCIVS    FELIX  483 

fatalem  necessitatem  deum  credit  Zenonemque  intcrpreta- 
tione  physiologica  in  Hesiodi,  Homeri  Orpheique  carmin- 
ibus  imitatur,  Babyloiiio  etiam  Diogeni  disciplina  est  12 
expouendi  et  disse^'endi,  lovis  partum  et  ortnm  Minervae 
oet  hoc  genus  cetera  rerum  vocabuia  esse,  non  deorum. 
Nam  Socraticus  Xenophon  formam  dei  veri  negat  videri  13 
posse  et  ideo  qnaeri  non  oportere,  Ariston  Stoicns  com- 
prehendi  omnino  non  posse  :  uterqne  niaiestatem  Dei  in- 
tellegendi  desperatione  sensernnt.      Platoni   apertior  de 

10  deo  et  rebus  ipsis  et  nominibus  oratio  est  et  quae  tota  esset 
caelestis,  nisi  j^ersuasionis  civilis  non  numquam  admixtione 
sordesceret.     Platoni  itaqiie  in  Timaeo  dens  est  ipso  suol4 
nomine  mundi  parens,  artifex  animae,  caelestium  terreno- 
rumque  fabricator  quern  et  invenire  difficile  prae  nimia 

15  et  incredibili  potestate  et,  cum  inveneris,  in  publicum  di- 
cere  impossibile  praefatur.     Eadem  fere  et  ista  quae  no- 15 
stra  sunt  :  nam  et  Deum  novimus  et  parentem  omnium 
dicimuset  numquam  publice  nisi  intcrrogati  praedicamus. 
20.  Exposui  opiniones  omnium  ferme   philosophoruml 

2oquibus   inlustrior  gloria   est;   deprehendimus  eos  Deum 
unum  multis  licet  designasse  nominibus,  ut  quivis  arbi- 
tretur,  aut  nunc  Christianos  philosoplios  esse  aut  philoso- 
plios  fuisse  iam  tunc  Christianos.     Quod  si  providentia2 
mundus  regitur  et  unius  Dei  nutu  gubernatur,  non  nos 

25  debet  antiquitas  imperitorum  more  fabellis  suis  delectata 
vel  capta  ad  errorem  mutui  raperc  consensus,  cum  pliiloso- 
phoruni  suorum  sententiis  refellatur  quibus  et  rationis  et 
vetustatis   adsistit   auctoritas.      Maioribus   enim   nostris  3 
tam  facilis  in  mendaciis  fides  fuit,  ut  temere  crediderint 

30  etiam  alia  monstruosa  mera  miracula  :  Scyllam  multipli- 
cem,  Chimaeram  multiformem  et  Ilydram  felicibus  vul- 
neribus  renascentem  et  Ccntauros  equos  suis  hominibus 
implexos,  et  quidquid  famae  licet  fingere,  illis  crat  libenter 
audire.      Quid  illas  anilis  fabulas,  de  hominibus  avis  et4 


4H4  MINVCIVS    FELIX 

feras,  et  de  hominibns  arbores  atque  flores  ?  quae  si  es- 
sent  facta^  fierent ;  quia  fieri  non  possunt,  ideo  nee  ficnt 

5  nee  facta  sunt.      Similiter  erraverunt  erga  deos  quoque 
maiores  nostri  :  iniprovidi,  crcduli  rudi  simplicitate  crcdi- 
deruut :    duni  reges  sues  colunt  religiose.,  dum  defunc-5 
tos   eos  desiderant  in   imagiuibus  videre,  dum  gestiunt 
eorum  memorias  in  statuis  detinere,  sacra  facta  sunt  quae 

6  fueraut  adsumpta  solacia.  Denique  et  antequam  con- 
merciis  orbis  pateret  et  antequam  gentes  ritus  suos  iiio- 
resque  raiscerent,  unaquaeque  natio  conditorem  suum  aut  lo 
ducem  inclytum  aut  reginam  pudicam  sexu  suo  fortiorem 
aut  alicuius  muneris  vel  artis  repertorem  venerabatur  ut 
civem  bonae  memoriae :  sic  et  defunctis  praemium  et 
futuris  dabatur  exemplum. 

1      21.   Lege  historieorum  scripta  vel  scripta  sapientium  :  15 
eadem  mecum  recognosces.     Ob  merita  virtutis  aut  mu- 
neris deos  habitos  Euhemerus  exsequitur  et  eorum  na- 
talis,  patrias,  sepulcra  dinumerat  et  per  provincias  mon- 
strat,  Dictaei  lovis  et  Apollinis  Delpliici  et  Pbariae  Isidis 

2et  Cereris  Eleusiniae.     Prodicus  adsumptos  in  deos  loqui-20 
tur  qui  arando  inventis  novis  utilitati  hominum  profue- 
runt.     In  eandem  sententiam  et  Persaeus  philosophatur 
et  adnectit  inventas  fruges  et  frugum  ipsarum  repertores 
isdem  dicit  nominibus,  ut  comic  us  sermo   est,  Venerem 

3  sine   Libero  et  Cerere  frigere.      Alexander,  ille  magnusas 
Macedo,  insigni  volumine  ad  matrem  suam  scripsit,  metu 
suae  potestatis  proditum  sibi  de  diis  bominibus  a  sacer- 
dote  sccretum  :  illic  Vulcanum  facit  omnium  principem, 

4et  postea  lovis  gentem.     Saturnum  enim  principem  huius 
generis  et  examinis   omnes   scriptores  vetustatis   Graeci  30 
Eomanique  hominem  prodiderunt.      Scit  hoc  Nepos  et 
Cassius  in  historia,  et  Thallus  ac  Diodorus  hoc  locuntur. 

5  Is  itaque  Saturnus  Greta  profugus  Italiam  mctn   filii  sae- 
vientis  accesserat,  ei   lani  susceptus  hospitio   nuVia  illos 


MINVCIV8    FELIX  485 

homines  et  agrestis  multa  docuit  ut  Graeculus  et  politns, 
litterasimprimerc,  nummos  signaro,  instrumenta  conficere. 
Itaqiie  latebram  suam,  quod  tuto  latuisset,  vocari  maluit  6 
Latium  et  urbem  Saturniani  coiididit  de  suo  nomine  et 
slaniculum  lanns  ad  memoriamque  uterque  posteritatis 
reliquerunt.  Homo  igitur  utique  qui  fugit,  homo  utiqne  7 
qui  latuit^  et  pater  liominis  et  natus  ex  homine  :  Terrae 
enim  et  Caeli  filius,  quod  apud  Italos  csset  ignotis  parenti- 
bus  pvoditus,  ut  in  hodiernum  inopinato  vises  caelo  mis- 

10  SOS,  ignobilis  et  ignotos   terrae  filios  nominamus.      Eius8 
filius  luppiter  Cretae  excluso  parente  regnavit,  illic  obiit, 
illic  filios  babuit  :  adhuc  antrum   lovis  visitur  et  sepul- 
crum  eius  ostenditur  et  ipsis  sacris  suis  humanitatis  ar- 
guitur. 

15     Otiosum  est  ire  per  singulos  et  totam  seriem  generis  9 
istius  explicare,  cum  in  priniis  parentibus  probata  morta- 
litas  in  ceteros  ipso  ordine  successionis  influxerit.     Nisi 
forte  post  mortem  deos  fingitis  et  perierante  Proculo  dens 
Romulus  et  luba  Mauris  volentibus  deus  est  et  divi  ce- 

2oteri  reges,  qui  cousecrantur  non  ad  fidem  numinis,  sed  ad 
honorem  emeritae   potestatis.      Invitis  his   denique    hoc  lo 
nomen  adscribitur  :  optant  in  homine  perseveraro,  fieri  se 
deos  metuunt,  etsi  iam  senes  nolunt.     Ergo  nee  de  mor- 
tuis  dii,  quoniam   Deus  mori  non    potest,  nee  de  natis, 

25  quoniam  moritur  omne  quod  nascitur  :  divinum  antem  id 
est,  quod  nee  ortum  habet  nee  occasum.     Cur  eniui,  si  11 
nati  sunt,  non  hodieque  nascuntur  ?  nisi  forte  iam  luppi- 
ter sennit  et  partus  in  lunone  defecit  et  Minerva  canuit 
antequam  peperit  an  ideo  cessavit  ista  generatio,  quoniam 

30 nulla  huiusmodi  fabulis  j)raebetur  adsensio  ?  ceterum  si  13 
dii  creare  possent,  interire  non  possent,  pluris  totis  homi- 
nibus  deos  haberemus,  ut  iam  eos  nee  caelum  contineret 
nee  acir  caperet  nee  terra  gestaret.     Vnde  manifestum  est 
homines  illos  fuisse  quos  et  natos   legimus   et  mortuos 


486  MINVCIVS    FELIX 

scimus.  f  Et  (lespicis  Isidis  ad  hirundinem,  sistriim  et 
ad  sparsis  menibris  iiianem  tui  Serapidis  sive  Osiris  tu- 
mulum. 

1  22.  Considera  denique  sacra  ipsa  et  ipsa  mysteria :  inve- 
nies  exitus  tristis,  fata  et  funera  et  luctus  atque  planctiiss 
miserorum  deorum.  Isis  perditum  filinm  cnm  Cyuoce- 
phalo  suo  et  calvis  sacerdotibus  higet,  plangit,  inquirit 
et  Isiaci  miseri  caedunt  pectora  et  dolorem  infelicissimae 
matris  imitaiitiir:  mox  invento  parvulo  gaudet  Isis,  ex- 
ultant sacerdotes,  Cyiiocephalus  inventor  gloriatur,  necio 
desinunt  annis  omnibus  vel  perdere  quod   inveniunt  vel 

2  invenire  quod  perdunt.     Nonne  ridiculum  est  vel  lugerc 
qnod  colas  vel  colere  quod  lugeas  ?  haec  tamen  Aegyptia 
quondam  nunc   et  sacra   Romana  sunt.      Ceres  facibus 
accensis  et  serpente  circumdata  errore  subreptam  et  con- 15 
ruptam  Liberam  anxia  et  sollicita  vestigat :    haec  sunt 

SEleusinia.v  Et  quae  lovis  sacra  sunt  ?  nutrix  capella.  est 
et  avido  patri  subtrahitur  infans,  ne  voretur,  et  Coryban- 
tum  cymbalis,  ne  pater  audiat  vagitus,  tinnitus  eliditur. 

5  [.  .  .]  Quid?  formae  ipsae  et  habitus  nonne  arguuntso 
ludibria  et  dedecora  deorum  vestrorum  ?  Vulcanus  clau- 
dus  deus  et  debilis,  Apollo  tot  aetatibus  levis,  Aesculapius 
bene  barbatus,  etsi  semper  adulescentis  Apollinis  filius, 
Neptunus  glaucis  oculis,  Minerva  caesiis,  bubulis  luno, 
pedibus  Mercurius  alatis.  Pan  ungulatis,  Saturnus  compe-25 
ditis.  lanus  vero  frontis  duas  gestat,  quasi  et  aversus 
incedat :  Diana  interim  est  alte  succincta  venatrix  et 
Ephesia  mammis  multis  et  uberibus  exstructa  et  Trivia 

6  trinis  capitibus  et  multis  manibus  horrifica.  Quid  ipso 
luppiter  vester  ?  modo  imberbis  statuitur,  modo  barbatus  30 
locatur ;  et  cum  Hammon  dicitur,  habet  cornua  et  cum 
Capitolinus,  tunc  gerit  fulmina  et  cum  Latiaris,  cruore 
perfunditur  et  cum  Feretrius  manu  iacitur,  non  auditur. 
Et  ne  longius  multos  lovis  obeam,  tot  sunt  lovis  monstra 


MINVC1V8    FELIX  487 

quot  nomina.     Erigone  snspensa  de  laqneo  est,  ut  virgo7 
inter    astra    ignita    sit,   C^astures    alteniis    moriiuitur    ut 
vivant,  Aesculapius  ut  in  deuni  surgat  fuiminatur,  Her- 
cules ut  hominem  exuat,  Oetaeis  ignibus  concrematur. 

5     23.   Has  fabulas  et  errores  et  ab  imperitis  parentibus  1 
discinius  et,  quod  est  gravius,  ipsi  studiis  et  disciplinis 
elaboramus,  carminibus  praecipue  poetarum  qui  plurimum 
quantum  veritati  ipsi  sua  auctoritate  nocuerunt.    Et  Plato  2 
ideo  praeclare  Horaerum  ilium  inclytum  laudatum  et  coro- 

10  uatum  de  civitate  quam  in  sermone  instituebat,   eiecit. 
Hie  enim  praecipuus  bello  Troico  deos  vestros,  etsi  ludosS 
facit,  tamen  in  hominum  rebus  et  actibus  miscuit,  hie 
eorum  paria  composuit,  sauciavit  Venerem,  Martem  vinxit, 
vulueravit,  fugavit.     lovem  narrat  Briareo  liberatum,  ne4 

15  a  diis  ceteris  ligaretur  et  Sarpedonem  filium,  quoniam 
morti  non  poterat  eripere,  cruentis  imbribus  flevisse  .  .  . 
Alibi  Hercules  stercora  egerit  et  Apollo  Admeto  pecusS 
pascit.     Laomedouti  vero  muros  Neptunus  instituit,  nee 
mercedem    operis   infelix    structor   accipit.      Illic    Iovis6 

2ofulmen  cum  Aeneae  armis  in  incude  fabricatur,  cum 
caelum  et  fulmina  et  fulgura  longe  ante  fuerint  quam 
luppiter  in  Creta  nasceretur  et  flammas  veri  fulminis  nee 
Cyclops  potuerit  imitari  nee  ipse  luppiter  non  vereri. 
[.  .  .]      Quae  omnia  in  hoc  prodita,  ut  vitiis  hominum? 

2r.  quaedam    auctoritas    pararetur.      His    atque    huiusmodi  8 
figmentis  et  mendaciis  dulcioribus  conrumpuntur  ingenia 
puerorum  et  isdem  fabulis  inhaerentibus  adusque  summae 
aetatis  robur  adolescunt  et  in  isdem  opinionibus  miseri 
consencscunt,  cum  sit  Veritas  obvia,  sed  requirentibus. 

30      Quis  ergo  dubitat  hominum  imagines  consecratas  vulgusQ 
orare  et  publice  colere,  duni  opinio  et  mens  imperitorum 
artis  concinnitatc  dccipitur,  auri  fulgore  praestringitur, 
argenti  nitore  et  candore  eboris  hebetatur  ?  quodsi  in  ani- 10 
mum  quis  iiulucat,  tormentis  (juibus  ct  quibus  machinis 


488  MINVCIVS    FELIX 

simulacrum  omne  formetur,  erubescet  timeve  se  materiem 
11  ab  artifice,  ut  deum  faceret,  inlusam,    Deus  euim  ligneus, 
rogi  fortasse  vel  infelicis  stijDitis  portio,  suspenditur,  cae- 
13ditur,  dolatur,  runcinatur.     Et  deus  aerens  vel  argenteus 
de  inmundo  vasculo,  ut  accepimus  factum  Aegyptio  regi,  5 
conflatiir,  tunditnr  malleis  et  in  incudibns  figiiratnr  :  et 
lapideus  deus  caeditur,  scalpitur  et  ab  impurato  homine 
levigatur,  uec  sentit  suae  nativitatis  iniuriam,  ita  ut  nee 
postea  de  vestra  veneratione  culturam.    Nisi  forte  nondum 
13  deus  saxum  est  vel  lignum  vel  argentum.     Quando  igiturio 
hie  nascitur  ?  ecce  funditur,  fabricatur,  sculpitur :  non- 
dum deus  est :  ecce  jilumbatur,  construitur,  erigitur  :  nee 
adhuc  deus  est:   ecce  ornatur,  consecratur,  oratur:  tunc 
postremo  deus  est,  cum  homo  ilium  voluit  et  dedicavit. 

1  24.   Quanto  verius  de  diis  vestris  animalia  muta  natu-15 
raliter  indicant  !  mures,  hirundines,  milvi  non  sentire  eos 
sciuut :    rodunt,  inculcant,  insident,  ac  nisi  abigatis,  in 
ipso  dei  vestri  ore  nidificant :   araneae  vero  faciem  eius 

2  intexunt  et  de  ipso  capite  sua  fila  suspendunt.  Vos  ter- 
getis,  mundatis,  eraditis  et  illos  quos  facitis  protegitis,  20 
et  timetis,  dum  unusquisque  vestrum  non  cogitat  prius 
se  debere  deum  nosse  quam  colere,  dum  inconsulte  gesti- 
unt  parentibus  oboedire,  dum  fieri  malunt  alieni  erroris 
accessio  quam  sibi  credere,  dum  nihil  ex  his  quae  timent 
norunt.  Sic  in  auro  et  argento  avaritia  consecrata  est,  25 
sic  statuarum  inanium  consignata  forma,  sic  nata  Romana 
superstitio.     Quorum  ritus  si  jjercenseas,  ridenda  quam 

3  multa,  quam  multa  etiam  miserauda  sunt !  Nudi  cruda 
hieme  discurrunt,  alii  incedunt  pilleati,  scuta  vetera  cir- 
cumferunt,  pellis  caedunt,  mendicantis  vicatim  decs  30 
ducunt :  quaedum  fana  semel  anno  adire  permittunt, 
quaedam  in  totum  nefas  visere :  est  quo  viro  non  licet, 
nonnulla  absque  feminis  sacra  sunt,  etiam  servo  quibusdam 
caerimoniis  interesse  piaculare  flagitium  est  [  .  .  .  ] 


MINVCIVS    FELIX  489 

25.  At  tamen  ista  ipsa  superstitio  Romanis  dedit,  auxit,  1 
fundavit  imperium,  cum  nou  tam  virtute  qiiara  religione 
et  pietate  pollerent.     Nimiruni  iusignis  et  uobilis  iiistitia 
Eomana  ab  ipsis  imperii  nascentis  incunabulis  anspicata 

5  est.     Nonne   in   ortu  suo  et  scelere    conlecti   et  munitiS 
immanitatis   suae    terroro    creveruut  ?   nam   asylo   pvima 
plebs   congregata   est :    confluxeraut    perditi,    faciuerosi, 
incesti,  sicarii,  proditores,  et  ut  ipse  Romulus  imperator 
et  rector  populum  suum  facinore  praecelleret,  joarricidium 

10  fecit.     Haec  prima  sunt  auspicia  religiosae  civitatis.     Mox  3 
alienas  virgines  iam  desponsatas,  iam  destinatas  et  iion- 
nullas  de  matrimonio  mulierculas  sine  more  rapuit,  viola- 
vit,  inlusit  et,  cum  earum  parentibus,  id  est  cum  soceris 
suis  bellum  miscuit,  propinquum  sanguinem  fudit.     Quid 

loinreligiosius,  quid  audacius,  quid  ipsa  sceleris  confidentia 
turpius  ?  iam  finitimos  agro  pellere,  civitates   proximas4 
evertere  cum  templis  ct  altaribus,  cuptos  cogere,  damuis 
alienis  et  suis  sceleribus  adolescere  cum  Romulo  regibus 
ceteris  et  posteris  ducibus  disciplina  conmunis  est.     ItaS 

2oquidquid  Romani  tenent,  colunt,  possident,  audaciae 
praeda  est :  templa  omnia  de  manubiis,  id  est  de  minis 
urbium,  de  spoliis  deorum,  de  caedibus  sacerdotum.  Hoc 
insultare  et  inludere  est,  victis  religionibus  servire,  cap- 
tivas  eas  post  victorias  adorare.     Nam  adorare  quae  manu 

25ceperis,  sacrilegium  est  consecrare,  nou  numina.     Totiens6 
ergo  Romanis  impiatum  est  quotiens  triumpbatum,  tot  de 
diis  spolia  quot  de  gentibus  et  tropaea.     Igitur  Romani 
nou  ideo  tauti,  quod  religiosi,  sed  quod  impune  sacrilegi. 
Xeque  enim  potucrunt  in  ipsis  bellis  decs  adiutores  ba-7 

3obere,  adversus  quos  arma  rapuerunt  et  quos  detriumplia- 
tos  colere  coeperunt.  Quid  autem  isti  dii  pro  Romanis 
possunt  qui  nihil  pro  suis  adversus  eorum  arma  value- 
runt  ?  Romanorum  enim  vernaculos  ileosnovimus  :  Romu- 
lus, Picus,  Tiberinus  et  Census  et  Pilumnus  ac  Volumnus 


490  MINVCIVS    FELIX 

8dii.  Cloacinam  Tatius  et  invenit  et  coliiit,  Pavorem  IIo- 
stilius  atque  Pallorem,  mox  a  iiescio  quo  Febris  dedicata : 
haec  alumna  urbis  istius  superstitio,  morbi  et  malae  vale- 
tudiiies.  Sane  et  Acca  Larentia  et  Flora,  meretrices  pro- 
pudiosae,  inter  morbos  Komanornm  et  deos  computandae.  5 

9  Isti  scilicet  adversus  ceteros  qui  in  gentibus  colebantur, 
Eomanorum  imperium  protulernnt :  neque  enim  eos  ad- 
versum  suos  homines  vol  Mars  Thracius  vel  luppiter  Creti- 
cus  vel  luno  nunc  Argiva,  nunc  Samia,  nunc  Poena,  vel 
Diana  Taurica  vel  ]\[ater  Idaea  vel  Aegyptia  ilia  non  nu- 10 
mina,  sed  portenta  uverunt.  [  •  .  •  ] 

1  2G.  lam  enim  venio  ad  ilia  auspicia  et  augiiria  Romana 
quae  summo   labore  conlecta  testatus  es  et  paenitenter 

aomissa  et  observata  feliciter.     Clodius  scilicet  et  Flami- 
uius   et  lunius  ideo  exercitus   perdiderunt,  quod  pullo-is 
rum  solistimum  tripudium  exspectandum^ion  putaverunt. 

3  Quid  Regulus  ?  nonne  augnria  servavit  et  captus  est  ? 
Mancinus  religioncm  tenuit  et  sub  iugum  missus  est  et 
deditus.  Pullos  edacis  habuit  et  Paulus,  apud  Cannas 
taraen  cum  maiore  populi  Romani  parte  prostratus  est.  20 

4  Gains  Caesar,  ne  ante  brumam  in  Africam  navigia  trans- 
mitteret,  auguriis  et  auspiciis  retinentibus,  sprevit :   eo 

5facilius  et  navigavit  et  vicit.  Quae  vero  et  quanta  de  ora- 
culis  prosequar  ?  post  mortem  Amphiaraus  ventura  re- 
spondit  qui  proditum  iri  se  ob  monile  ab  uxore  nescivit.  25 

6  Tiresias  caecus  futura  videbat  qui  praesentia  non  videbat. 
De  Pyrro  Ennius  Apollinis  Pythi  responsa  confinxit,  cum 
iam  Apollo  versus  facere  desisset :  cuius  tunc  cautum  illud 
et  ambiguum  defecit  oraculum,  cum  et  politiores  homines 
et  minus  creduli  esse  coeperunt.  Et  Demosthenes,  quod  30 
sciret  responsa  simulata,  (piXnnriCeii'  Pythiam  querebatur. 

7  At  non  numquam  tamcn  voritatem  vel  auspicia  vel  ora- 
cula  tetigerunt.  Quamquam  inter  multa  mendacia  videri 
possit  industriam  casus  imitatus,  adgrediar  tamen  fontem 


MINVCIVS    FELIX  491 

ipsum  erroris  et  pravitatis,  nnde  omnis  caligo  ista  manavit, 
et  altius  eruere  et  aperire  raanifestius.  Spiritus  sunt  in- 
siuceri,  vagi,  a  caelesti  vigore  terrenis  labibus  et  cupidita- 
tibus  degravati.     Isti  igitur  sj)iritus,  posteaquam  simplici-  8 

5  tatem  substantiae  suae  onusti  et  inmersi  vitiis  perdiderunt, 
ad  solaciuni  calamitatis  suae  uon  desinunt  perditi  iam  per- 
dere  et  depravati  errorem  pravitatis  infundere  et  alienati 
a  Deo  inductis  pravis  religiouibus  a  Deo  segregare.     Eos  9 
spiritus  daemonas  esse  poctae  sciunt,  philosophi  disserunt, 

10  Socrates  novit  qui  ad  nutum  et  arbitriuin  adsidentis  sibi 
daemonis  vel  declinabat  uegotia  vel  petebat.     Magi  quoqne  10 
non  tantum  sciunt  daemonas,  sed  etiam  quidquid  miraculi 
ludunt,  per  daemonas  faciunt :   illis  adspirantibus  et  in- 
fundentibus  praestigias  edunt,  vel  quae  non  sunt  videri, 

15  vel  quae  sunt  non  videri.     Eorum  magorum  et  eloquio  etli 
negotio  primus  Ilostanes  et  verum  Deum  merita  maiestate 
prosequitur  et  angelos,  id  est  ministros  et  nuntios,  Dei 
sedem  tueri  veri,  eiusque  venerationi  novit  adsistere,  ut  et 
nutu  ipso  et  vultu  domini  territi  contremescant.     Idem 

20  etiam  daemonas  prodidit  terrenos,  vagos,  humanitatis  ini- 
micos.    Quid  Plato  qui  invenire  Deum  negotium  credidit,  12 
nonne  et  angelos  sine  negotio  narrat  et  daemonas  ?  et  in 
Symposio  etiam  suo  naturam  daemonum  exprimere  coniti- 
tur  ?  vult  enim  esse  substantiam  inter  mortalem  inmorta- 

25lemque,  id  est  inter  corpus  et  spirituni  mediam,  terreni 
ponderis  et  caelestis  levitatis  admixtione  concretam,  ex 
qua  monet  etiam  f  nos  procupidinem  ainoris  et  dicit  in- 
formari  et  inlabi  pectoribus  liumanis  et  sensum  movere  et 
adfectus  fingere  et  ardorem  cupiditatis  infundere. 

30     27.   Isti  igitur  impuri  spiritus,  daemones,  ut  ostensum  1 
a   magis,  a  pbilosophis   sub    statuis   et  imaginibus  cou- 
secratis    delitcscnnt    et    adflatu    suo    auctoritatem   quasi 
praesentis    numinis    consecuutur,    dum    inspirant    inte- 
rim vatcs,  cum   faiiis   inmoruutur,  dum   non   numquam 


492  MINVCIVS    FELIX 

extorum  fibras  animant,  avium  volatus  gubernant,  sortis 

aregunt,  oracula  efficiunt,  falsis  pluribus  involuta.     Nam 

et  falluntur  ct  fallunt,  ut  et  nescientes  sinceram  veritatem 

et  quam  sciunt,  in  perditionem  sui  non  confitentes.     Sic  a 

caelo  deorsnm  gravaiit  et  a  Deo  vero  ad  materias  avocant,  5 

vitam  tiirbant,  somnos  inqiiietant,  inrepentis  etiam  cor- 

poribus  occulte  ut  spiritus  tenuis  morbos  fingunt,  terrent 

mentis,  membra  distorquent,  ut  ad  cultum  sui  cogant,  ut 

nidore  altarium  vel  liostiis  pecudum  saginati,  remissis  quae 

3  constrinxerant,  curasse  videantur.     Hinc  sunt  et  furentes  10 

quos  in  publicum  videtis   excurrere,  vates  et  ipsi  absque 

templo,  sic  insaniunt,  sic  bacchantur,  sic  rotautur  :  par  ct 

in  illis  instigatio  daemonis  sed  argumentum  dispar  furoris. 

4De  ipsis  etiam  ilia  quae  paulo  ante  tibi  dicta  sunt,  ut  lup- 

h|/    1  M  piter  ludos  repeteret  ex  somnio,  ut  cum  equis   Castores  ir. 

''  viderentur,  ut  cingulum   matronae   navicula   sequeretur, 

5  llaec  omnia  sciunt  pleraque  pars  vestrum  ipsos  daemonas 
de  semetipsis  confiteri,  quotiens  a  nobis  tormentis  verbo- 

6  rum  et  orationis  incendiis  de  corporibus  exiguntur.     Ipse 
Saturnus  et  Serapis  et  luppiter  et  quidquid  daemonum  co-'io 
litis,  victi  dolore  quod  sunt  elocuntur,  nee  utique  in  tur- 
pitudijiem  sui,  non  nuUis  praesertim  vestrum  adsistentibus, 

7mentiuntur.      Ipsis  testibus,  esse  eos  daemonas,  credite 
fassis  :  adiurati  enim  per  Deum  verum  et   solum  inviti 
miseri  corporibus  inhorrcscunt  et  vel  exiliunt  statimvel25 
evanescunt   gradatim,  prout   fides   patientis   adiuvat  aut 
gratia  curantis  adspirat.    Sic  Christianos  de  proximo  fugi- 

8  tant  quos  longe  a  coetibus  per  vos  lacessant.  Ideo  inserti 
mentibus  imperitorum  odium  nostri  serunt  occulte  per 
timorem  :  naturale  est  enim  et  odisse  quem  timeas,  et3o 
qucm  mctueris  infestare,  si  possis.  Sic  occupant  animos 
et  obstruunt  pectora,  ut  ante  nos  incipiant  homines  odisse 
quam  nosse,  ne  cognitos  aut  imilari  possint  aut  damnare 
non  possint. 


MINVC1V>S    FELIX  493 


{b)  J)eJ'ence  of  Christianity. 

28.  Quam  autem  iniciim  sit,  de  incognitis  ct  inexplora-1 
tis  iudicare,  quotl  fncitis,  nobis  ijisis  paeniteiitibus  credite. 
Et  nos  enim  idem  fecimus  ct  eadeiii  vobiscum  quondam  3 

sadliuc  caeci  et  heljetcs  sentiebamus,  quasi  Christiani  mon- 
stra  colerent,  infantes  vorarent,  conviviaincesta  miscerent, 
nee  intellegcbamus  ab  his  fabulas  istas  semper  ventilari 
ct  numquam  vel  investigari  vel  probari,  nee  tanto  tempoi'e 
aliquem  cxistere  qui  prodcret,  non  tantum  faeti  veniam, 

10  verunictiam  indicii  gratiam  consecuturum  :  malum  autem 
adeo  non  esse,  ut  Cliristianus  reus  nee  erubesceret  ncc 
timeret  et  unum  solummodo,  quod  non  ante  fuerit,  paeni- 
teret.     Nos  tamen  cum  sacrilegos  aliquos  et  incestos,  par- 3 
ricidas  etiam  defendcndos  et  tuendos  suscipiebamus,  hos 

15  nee  audiendos  in  totum  putabamus,  non  numquam  etiam 
miserantis  eorum  crudelius  saeviebamus,  ut  torqueremus 
confitentis  ad  ncgandum,  videlicet  ne  perirent,  exercentis 
in  his  pcrversam  quaestionem,  non  quae  verum  erucret, 
sed  quae  mendacium  cogeret.     Et  si  (pii  infirinior  maIo4 

2opressus  et  vietus  Christianum  se  negasset,  favcbamus  ei, 
quasi  eierato  nomine  iam  omnia  facta  sua  ilia  negatioue 
purgaret.     Adgnoscitisne   eadem  nos   sensisse    et   egisse5 
quae  sentitis  et  geritis  ?  cum  si  ratio,  non  instigatio  dae- 
monis  iudicaret,  urguendi  magis,  non  ut  difKtcrentur  se 

25  Christiauos,  sed  ut  de  incestis  stupris,  de  impiatis  sacris, 
de  infantibus  inmolatis  faterentur.     Ilis  cnim  ct  liuius-6 
modi  fabulis  idem  daemones  atl  execrationis  liorrorem  im- 
peritorum  auris  adversus   nos  referserant.      Nee  tamen 
mirum,  quoniam  fama,  quae  semper  iusparsis  mendaciis 

30  alitur,  ostensa  veritate  consumitur,  sic  est  negotium  daemo-  7 
nuni  ;  ab  ipsis  enim  rumor  falsus  et  seritur  et  fovetur. 


4'J4  MINVCIVS    FELIX 

Indo  est  quod  andire  te  dicis,  caput  asini  rem  nobis  esse 
divinam.  Quis  tarn  stultus,  ut  hoc  colat  ?  quis  stnltior, 
ut  hoc  coli  credat  ?  nisi  qnod  vos  et  totos  asinos  in  stabu- 
liscum  vestra  vel  sua  Epoiia  consecratis  et  eosdem  asinos 
cum  Iside  religiose  decoratis,  item  bourn  capita  et  ca23ita.'> 
vervecum  et  inmolatis  et  colitis,  de  capro  etiam  et  homine 
mixtos  deos  et  leonum  et  canum  vultibus  deos  dedicatis. 
8  Nonne  et  Apim  bovem  cum  Aegyptiis  adoratis  et  pascitis  ? 
nee  eorum  sacra  damnatis  instituta  serpentibus,  crocodillis, 
beluis  ceteris  et  avibus  et  piscibus,  quorum  aliquem  deumio 
si  quis  occiderit,  etiam  capita  punitur.  [.  .  .] 

3  29.  Quod  religioni  nostrae  hominem  noxium  et  crucem 
eius  adscribitis,  longe  de  vicinia  veritatis  erratis  qui  pu- 
tatis  Deum  credi  aut  meruisse  noxium  aut  potuisse  terre- 

8  num.      Xe  ille  miserabilis  cuius  in  homine  mortali  spesis 
omnis  innititur  ;  totum  enim  eius  auxilium  cum  extincto 

4  homine  finitur.  Aegyptii  sane  hominem  sibi  quem  cohint 
eligunt :  ilium  unum  propitiant,  ilium  de  omnibus  consu- 
lunt,  illi  victin*ias  caedunt.  At  ille  qui  ceteris  deus,  sibi 
certe  homo  est,  velit  nolit :  nee  enim  conscientiam  suam2o 

Sdecipit,  si  fallit  alienam.  Etiam  principibus  et  regibus, 
non  ut  magnis  et  electis  viris,  sicut  fas  est,  sed  ut  dels 
turpiter  adulatio  falsa  blanditur,  cum  et  praeclaro  viro 
honor  verius  et  optimo  amor  dulcius  praebeatur.  Sic 
eorum  numen  vocaut,  ad  imagines  supplicant,  genium,  id  25 
est  daemonem  eorum  implorant,  et  est  eis  tutius  per  lovis 
genium  peierare  quam  regis.     Cruces  etiam  nee  colimus 

6  nee  optamus.  Vos  plane  qui  ligneos  deos  consecratis, 
cruces  ligneas  ut  deorum  vestrorum  partis  forsitan  adora- 

7  tis.     Nam  et  signa  ipsa  et  cantabra  et  vexilla  castrorum  30 
quid  aliud  quam  inauratae  cruces  sunt  et  ornatae  ?  tro- 
paea  vestra  victricia  non  tantum  -eimplicis  crucis  faciem, 

Sverumet  adtixi  liominis  imitantur.  Signum  sane  crucis 
naturaliter  visimus  in  navi,  cum  velis  tumentibus  vehitur, 


MINVCIVS    FELIX  495 

cam  expansis  palmiilis  labitnr,  ct  cnm  erigitiir  iugum, 
ci'ucis  signum  est  et  cum  homo  porrectis  manibus  Deum 
piira  mente  veneratur.  Ita  siguo  criicis  aut  ratio  natu- 
ralis  innititui"  aut  vestra  religio  formatur. 

5     30.   Ilium  iam  velim  convenirc  qui  initiari  nos  elicit  aut  1 
credit  de  caede  infantis  et  sanguine.     Putas  posse  fieri, 
ut  tarn  molle,  tam  parvulum  corpus  fata  vulnerum  capiat? 
ut  quisquam  ilium  rudem  sanguiuem  novelli  et  vixdum 
hominis  caedat,  fundat,  exbauriat  ?  nemo  hoc  potest  cre- 

lodere  nisi  qui  possit  audere.     Vos  enim  video  procreatos2 
filios  nunc  feris  et  avibus  exponere,  nunc  adstrangulatos 
misero   mortis  genere  elidere  [.  .  .  ]Et  haec  utiquc   de3 
deorum  vestrorum   disciplina   descendunt :    nam   Satur- 
nus  filios  suos  non  exposiiit,  sed  voravit.      Merito  ei  in 

!,uon  nullis  Africae  partibus  a  parentibus  infantes  inmo- 
labantur,  blanditiis   et  osculo  comprimente  vagitum,  ne 
flebilis    hostia    inmolaretur.      Tauris    etiam    Ponticis   et4 
Aegyptio  Busiridi  ritus  fuit  hospites  inmolare,  et  Mercu- 
rio  Gallis  humanas  vel  inliumanas  victimas  caedere,  Ro- 

Mmani  Graecum  et  Graecam,  Galium  et  Gallam  sacrificii 
viventis  obruere,  hodieque  ab  ipsis  Latiaris  luppiter  ho- 
micidio  colitnr  et,  quod  Saturni  filio  dignum  est,  mali  et 
noxii  hominis  sanguine  saginatur.     Ipsnm  credo  docuisseS 
sanguinis  foedere  coniurare  Catilinam  et  Bellonam  sacrum 

25  suum  haustu  humani  cruoris  imbuere  et  comitialem  mor- 
bum  hominis   sanguine,   id   est   morbo   graviore   sanare. 
Non  dissimiles  qui  de  arena  f eras  devorant  inlitas  et  in-  6 
fectas  cruore  vel  membris  hominis  et  viscere  saginatas. 
Nobis  homicidium  nee  videre  fas  uec  audire,  tantumque 

30  ab  humano  sanguine  cavemus,  ut  nee  edulium  pecorum  in 
cibis  sanguinem  noverimus.  [.  .  .]  .'v^-' 

Nee   de   ultima   statim   plebe   consistimus,   si   honores  6 
vestros    et    purpuras    recusamus    nee    factiosi    sumus,   si 
omnes  unum  bonum  sapimus  eadem  cougregati  quiete  qua 


49G  MINVCIVS    FELIX 

siiicjnli  nee  in  angulis  cfarrnli,  si  nndire  nos  pnblice  tint 
Ternbescitis  aut  tiinetis.  Et  quod  in  dies  noster  numerus 
iiugotur,  non  est  crimen  erroris,  sed  testimonium  laudis  ; 
nam  in  jDulcro  genere  vivendi  et  perstat  et  perseverat  suns 
8  et  adcrescit  alienus.  Sic  nos  deuique  non  notaculo  corpo-  5 
ris,  ut  putatis,  sed  innocentiae  ac  modestiae  signo  facile 
dinoscimus ;  sic  nos  mutuo,  quod  doletis,  amove  diligimus, 
quoniam  odisse  non  novimus ;  sic  nos,  quod  invidetis, 
fratres  vocamus,  ut  unius  parentis  omnes,  nt  consortes 
fidei,  ut  spei  coheredes.  Vos  enim  nee  invicem  adgnos- 10 
citis  et  in  mutua  odia  saevitis,  nee  fratres  vos  nisi  sane 
ad  parricidium  recognoscitis, 

1  32.  Putatis  autem  nos  occultare  quod  colimus,  si  delu- 
bra  et  aras  non  habemus  ?  quod  enim  simulacrum  Deo 
fingam,  cum,  si  recte  existimes,  sit  Dei  homo  ipse  Simula-  is 
crum  ?  templum  quod  ei  extruam,  cum  totus  hie  mundus 
eius  opere  fabricatus  eum  capere  non  possit  ?  et  cum  homo 
latins  maneam,  intra  nnam  aediculam  vim  tantae  maie- 

2  statis  includam  ?  nonne  melius  in  nostra  dedicandus  est 
mente  ?  in  nostro  immo  consecrandus  est  pectore?  hostias2o 
et  victimas  Deo  offeram  quas  in  usum  mei  protulit,  ut 
reiciam  ei  suum  munus  ?  ingratum  est,  cum  sit  litabilis 
hostia  bonus  animus  et  pura  mens  et  sincera  conscientia. 

3  Igitur  qui  innocentiam  colit,  Deo  supplicat,  qui  iustitiam, 
Deo  libat,  qui  fraudibus  abstinet,  propitiat  Deum,  qui  ho- 25 
minem  periculo  subripit,  opimam  victimam  caedit.     Ilaec 
nostra  sacrificia,  haec  Dei  sacra  sunt :  sic  apud  nos  re- 

4  ligiosior  est  ille  qui  instior.    At  enim  quem  colimus  Deum, 
nee  ostendimus  nee  videmus.     Immo  ex  hoc  Deum  credi- 
mns,  quod  eum  sentire  possumus,  videre  non  possumus.  so 
In   operibus   enim   eius  et  in  mundi   omnibus   motibus 
virtutem  eius  semper  praesentem  adspicimus,  cum  tonat, 

5  fulgurat,  fulminat,  cum  serenat.     Nee  mireris,  si  Deum 
non  vides  :  vento  et  flatibus  omnia  impelluntur,  vibrantur. 


MINVCIVS    FELIX  49? 

aoitantnv  et  snb  ocnlis  tnmen  iion  veiiit  veiitus  et  flatus, 
lu  solein  ndco  qui  videndi  omnibus  causa  est,  videre  noii 
possumus,  radiis  acies  submovetur,  obtutus  intuentis  he- 
botatur  et,  si  diutius  iuspicias,  oinnis  visus  extinguitur. 

5  Quid  ?  ipsum  solis  artificem,  ilium  luminis  fontem,  possis6 
snstiuere,  cum  te  ab  eius  fulgoribus  avertas,  a  fulmiiiibus 
abscoudas  ?    Deum  oculis  carnalibus  vis  videre,  cum  ipsam 
animam  tuam  qua  Yiyificaris  et  loqueris  nee  asjiicere  possis 
nee  tenere  ?  sed  enim  Dens  actum  hominis  ignorat  et  in  7 

locaelo  constitutus  non  potest  aut  omnis  obire  aut  singulos 
nosse.  Evras,  o  homo,  et  falleris  :  unde  enim  Deus  longe 
est,  cum  omnia  caelestia  terrenaque  et  quae  extra  istam 
orbis  provinciam  sunt  Deo  cognita  plena  sint  ?  ubique 
non  tantum  nobis  proximus,  sed  infusus  est.     In  solemS 

isadeo   rursus   intende  :    caelo  adfixus,  sed  terris  omnibus 
sparsus  est,  pariter  praesens  ubique  interest  et  miscetur 
omnibus,  nusquam  eius  claritudo  violatur.     Quanto  magis  9 
Deus  auctor  omnium  ac  speculator  omnium,  a  quo  nullum 
potest  esse   secretum,   tenebris  interest,  interest  cogita- 

20tionibus  nostris,  quasi  alteris  tenebris  I  non  tantura  sub 
illo  agimus,  sed  et  cum  illo,  ut  prope  dixerim,  vivimus. 

33.  Nee  nobis  de  nostra  f requentia  blandiamur  :  multi  1 
nobis  videmur,  sed  Deo  admodum   pauci  sumus.      Nos 
gentis    nationesque    distinguimus,    Deo    una    domus    est 

25mundus  hie  totus.      lieges  tamen   regni   sui   per   officia 
ministrorum  universam  noverunt,  Deo  indiciis  opus  non 
est ;  non  enim  solum  in  oculis  eius,  sed  in  sinu  vivimus. 
Sed  ludaeis  nihil  prof uit,  quod  unum  et  ipsi  Deum  aris  2 
atque  templis  maxima  superstitione  coluerunt.    Ignorantia 

3olabcris,  si  priorum  aut  oblitus  aut  inscius  posteriorum 
recordaris.     Nam  et  ipsi  Deum  nostrum,  idem  enim  om-3 
nium  Deus  est,  experti  sunt.     Quamdiu  enim  eum  caste, 
innoxie  religioseque  coluerunt,  quamdiu  praeceptis  salu- 
bribus   obtemperaverunt,   de   panels   innumeri    facti,   de 


32 


X.    V>-<i/ 


/^ 


498  MINVCIV8    FELIX 

egentibus  divites,  de  servicntibus  regcs ;  niodici  miiltos, 
inermi  armatos,  dum  fugiunt  inseqiientes,  Dei  iussu  et 

4  dementis  adnitentibus  obrueniut.     Scripta  eorum  relege 
^  yel,  si    Romauis   magis   gaiides,   ut  transeamus  veteres, 

^Antonii  luliani  de  ludaeis  require  :  iam  scies,  nequitia  sua  5 
banc  eos  meruissc  fortunam,  iiec  quidquam  accidisse  qiiod 
non  sit  iis,  si  in  contumacia  perseverarent,  ante  praedictum, 

5  Ita  prius  eos  deseruisse  comprebendes  quam  esse  desertos 
nee,  ut  impie  loqueris,  cum  Deo  suo  captos,  sed  a  Deo  ut 
disciplinae  transfugas  deditos.  10 

1  34.  Ccterum  do  incendio  mundi,  improvisum  igncm  ca- 

2  derc  aut  difficile  aut  non  credere  vulgaris  erroris  est.  Quis 
enim  sapientium  dubitat,  quis  ignorat,  omnia  quae  orta  sunt 
occidcre,  quae  facta  sunt,  iutcrire  ?  caelum  quoquc  cum 
omnibus  quae  caelo  continentur,  ita  ut  coepisse  desinereis 
.  .  .  fontium  dulcis  aqua  maria  nutrire,  in  vim  ignis  abi- 
turum,  Stoicis  constans  opinio  est,  quod  consumpto  umore 

Smundus  bic  omnis  ignescat.  Et  Epicureis  de  elemento- 
rum  conflagratione  et  mundi  ruina  eadem  ista  sententia 

4  est.     Similiter  loquitur  Plato  :  partis  orbis  nunc  inundarc2o 
dicit,  nunc  alternis  vicibus  ardescere,  et  cum  ipsum  mun- 
dum  perpetuum  et  insolubilem  diceret  esse  fabricatum, 
addidit  tamen,  ipsi  artifici  Deo  soli  et  solubilem  et  esse 

5mortalem.     Ita  niliil  mirum  est,  si  ista  moles  ab  eo  quo 
exstructa  est,  destruatur.   Animadvertis  pbilosopbos  eadem  25 
disputare  quae  dicimus,  non  quod  nos  sinius  eorum  vesti- 
gia sub^ecuti,  sed  quod  illi  de  divinis  praedictionibus  pro- 

efetarum  umbram  interpolatae  veritatis  imitati  sint.     Sic 
etiam  condicioneni  reuascendi  sapientium  clariores,  Pytba- 
goras  primus  et  praecipuus  Plato,  conrupta  et  dimidiataso 
fide  tradiderunt  :  nam  corporibus  dissolutis  solas  animas 
volunt  et  perpetuo  mancrc  et  in  alia  nova  corpora  saepius 

7conmeare.  Addunt  istis  et  ilia  ad  retorquendam  verita- 
tem,   in   pccudes,  avis,  beluas  hominum   animas  rcdire. 


MINVCIVS    FELIX  499 

Non  philosoplii  sane  studio,  sed  niimi  eonvieio  digna  ista 
sententia  est ;  sed  ad  propositum  satis  est,  etiam  in  hoc  9 
sapientis  vestros  in  aliquem  modntn  nohiscnm  consonare. 
Ceternm  quis  tarn  stultns  aut  brutns  est,  nt  andeat  re- 10 
spugnare,  honiinem  a  Deo,  nt  primnni  potnisse  fingi,  ita 
posse  denuo  reformari  ?  nihil  esse  post  obitum  et  ante 
ortnm  nihil  fuisse  ?  sicnt  do  nihilo  nasci  licnit,  ita  de 
nihilo  licere  reparari  ?  Porro  difficilius  esse,  id  quod  non 
sit  incipere,  quani  id  quod  faerit  iterare.  Tu  perire  et 
10  Deo  credis,  si  quid  oculis  nostris  hebetibus  subtrahitur  ? 
corpus  omne  sive  arescit  in  piilverem  sive  in  umorem  sol- 
vitur  vel  in  cinerem  comprimitur  vel  in  nidorem  tenuatur, 
subducitur  nobis,  sed  Deo  elementorum  custodi  reserva- 
tur.  Nee,  ut  creditis,  ullum  damnum  sepulturae  time- 
is  mus,  sed  veterem  et  meliorem  consuetudinem  humandi 
frequentamus.  Vide  adeo  quam  in  solacium  nostri  resur- 11 
rectionem  futuram  omnis  natura  meditetur.  Sol  de- 
mergit  et  renascitur,  astra  labuntur  et  redeunt,  flores  occi- 
duiit  et  revivescunt,  post  senium  arbusta  frondescunt, 
20  semina  nonnisi  conrupta  revirescunt :  ita  corpus  in  sepul- 
cro,  ut  arbores  in  hiberno,  occultant  virorem  ariditate  13 
mentita.  Quid  festinas,  ut  cruda  adhuc  hieme  revivescat 
et  redeat  ?  expectandum  nobis  etiam  corporis  ver  est. 
Nee  ignore  plerosque  conscientia  meritorum  nihil  se  esse 
25  post  mortem  magis  optare  quam  credere,  malunt  enim 
extingui  penitus  quam  ad  supplicia  reparari.  Quorum 
error  augeturet  in  saeculo  libertate  remissa  et  Dei  patien- 
tia  maxima,  cuius  quanto  indicium  tardum,  tanto  magis 
iustum  est. 
30  35.  Et  tamen  admonentur  homines  doctissimorum  libris  1 
ct  carminibus  poetarum  illius  ignei  flu  minis  et  de  Stygia 
palude  saepius  ambientis  ardoris  quae  cruciatibus  aeternis 
praeparata  et  daemonum  indiciis  et  do  oraculis  profetarum 
cognita  tradiderunt.     Et  ideo  apud  eos  etiam   ipse   rex  3 


500  MINVCIVS    FELIX 

Iiil")piter  per  torrentis  ripas  et  atram  voragincni  inrafc  re- 
ligiose ;  destinatam  onim  sibi  oum  suis  cnltoribua  poenam 

3praescius  porhorrescit.  Nee  tormentis  aut  modus  iillus 
aut  terminus.  Illic  sapiens  ignis  membra  urit  et  refieit, 
carpit  et  nutrit.  Sieut  ignes  fulminum  corpora  tangunts 
ncc  absumunt,  sicut  ignes  Aetnaei  montis  et  A^esuvi 
montis  et  ardentium  ubique  terrarum  flagrant  nee  ero- 
gantur  :  ita  poenale  illud  incendium  non  daninis  arden- 
tium pascitur,  sed  ijiexesa  corporum  laceratioue  nutritur. 

4  Eos  autem  merito  torqueri  qui  Deum  nesciunt,  ut  impios,  m 
ut  iniustos,  nisi  profanus  nemo  deliberat,  cum  parentcm 
omnium  et  omnium  dominum  non  minoris  sceleris  sit  ig- 

5norare  quam  laederc.     Et  quaniquam  imperitia  Dei  suffi- 
ciat  ad  poenam,  ita  ut  notitia  prosit  ad  veniam,  tamen  si 
vobiscum  Christiani  comparemur,  quamvis  in  non  nullisi5 
disciplina  nostra  minor  est,  multo  tamen  voljis  meliores 

6  deprehcndemur.  Vos  enim  adulteria  prohibetiset  facitis, 
nos  uxoribus  nostris  solummodo  viri  nascimur ;  vos  scelera 
admissa  punitis,  apud  nos  et  cogitare  peccare  est ;  vos 
conscios  timetis,  nos  etiam  conscientiam  solam,  sine  qua  20 
esse  non  possumus  ;  denique  do  vestro  numero  career  ex- 
aestuat,  Christianus  ibi  nullus  nisi  aut  reus  suae  religi- 
onis  aut  profugus^i 

1  3G.  Nee  de  fate  quisquam  aut  solaciuin  captet  aut  cx- 
cuset  eventum  :  sit  sors  fortunae,  mens  tamen  libera  est  25 

2  ot  ideo  actus  hominis,  non  dignitas  iudicatur.  Quid  enim 
aliud  est  fatum  quam  (piod  de  uuoqnoque  nostrum  Deus 
fatus  est?  qui  cum  })ossit  pracscire  materiam,  pro  meritis 
et  qualitatibus  singulorum  etiam  fata  determinat.  Ita  in 
nobis  non  genitura  plectitur,  sed  ingenii  natura  punitur.  30 
Ac  de  fato  satis,  vel  si  pauca  pro  temjiore,  disputaturi 

3  alias  et  uberius  et  plenius.     Ceterum  quod  plerique  pau- 
peres  dieimur,  non  est  infamia  nostra,  sed  gloria ;  animus 

4  enim  ut  luxu  solvitur,  ita  frugalitatc  firmatur.     Et  tamen 


MINVCIVS    FELIX  501 

qui  potest  pauper  esse  qui  non  eget,  qui  non  inhiat  alieno, 
qui  Deo  dives  est  ?  magis  pauper  ille  est  qui  cum  multa 
liabeat,  plura   desiderat.     Dicam   tamen    quemadmodumS 
sentio  :    nemo  tarn  j^auper  jiotest  esse  quam  nutus  est. 

5  Aves  sine  patrimonio  vivunt  ct  in  diem  pascuntur  et  haec 
nobis  tamen  nata  sunt  quae  omnia,  si  non  concupiscimus, 
possidemus.    Igitur  ut  qui  viam  terit,  eo  felicior  quo  levior  6 
incedit,  ita  beatior  in  hoc  itinere  viveudi  qui  paupertato 
se  sublevat,  non  sub  divitiarum  onere  suspirat.    Et  tamen  7 

10  facultates,  si  utilis  putaremus,  a  Deo  posceremus,  utique 
indnlgere  posset  aliquantum  cuius  est  totum.  Sed  nos 
contemnere  malumus  opes  quam  contingere,  innocentiam 
magis  cupimus,  magis  patientiam  fiagitamus,  malumus  nos 
bonos  esse  quam  prodigos.     Et  quod  corporis  humana  vitia 

15  sentimus  et  patimur,  non  est  poena,  militia  est.     Fortitudo  8 
enim  in  infirmitatibus  roboratur  et  calamitas  saepius  di- 
sciplina  virtutis  est ;  vires  denique  et  mentis  et  corporis 
sine  laboris  exercitatione  torpescunt.     Omnes  adeo  vestri 
viri  fortes  quos  in  exemplum  praedicatis,  aerumnis  suis  in- 

20  clyti  floruerunt.     Itaque  et  nobis  Deus  nee  non  jiotest  sub-  9 
venire  nee  despicit,  cum  sit  et  omnium  rector  et  amator 
suorum,  sed  in  adversis  unumquemque  explorat  et  exami- 
nat,  ingenium  singulorum  periculis  pensitat,  usque  ad  ex- 
tremam  mortem  voluntatem  hominis  sciscitatnr,  nihil  sibi 

25  posse  perire  securus.  Itaque  ut  aurum  ignibus,  sic  nos 
discriminibus  arguimur. 

37.  Quam  pulchrum  spectaculum  Deo,  cum  Christianusl 
cum  dolore  congreditur,  cum  adversum  minas  et  supplicia 
et  tormenta  componitur,  cum  strepitum  mortis  et  horrorem 

30  carnificis  inridens  inculcat,  cum  libertatem  suam  adversus 
reges  et  principes  erigit  et  soli  Deo,  cuius  est,  cedit,  cum 
triumphator  et  victor  ipsi  qui  adversum  se  sententiam 
dixit  insultat !  Vicit  enim  qui  quod  conteudit  obtinuit. 
Quis  uou  miles  sub  oculis  impcratoris  audacius  periculum  3 


^ 


502  MINVCIVS    FELIX 

provocet  ?  nemo  enim  praemium  percipit  ante  experi- 
mentum.  Et  imperator  tamen  quod  non  habet,  non  dat ; 
non  potest  propagare  vitam,  potest  honestare  militiam. 

3  At  enim  Dei  miles  nee  in  dolore  descritur  nee  morte  fini- 
tur.     8ic  Christianus  miser  videri  potest,  non  potest  in- 5 
veniri.      Vos  ipsi  calamitosos  viros  fertis  ad   caelum,  ut 
Mucium  Scaevolam  qui,  cum  errasset  in  regem,  perisset  in 

4hostibu.s,  nisi  dexteram  perdidisset.  Et  quot  ex  nostris, 
non  dextram  solum,  sed  totum  corpus  uri,  cremari  sine 
uUis  eiulatibus  pertulerunt,  cum  dimitti  praesertim  habe-10 

."jrent  in  sua  potestate  I  viros  cum  Mucio  vel  cum  Aquilio 
aut  Regulo  comparo  ?  pueri  et  mulierculae  nostrae  cruces 
et  tormeuta,  feras  et  omnis  suppliciorum  terriculas  inspi- 

G  rata  paticntia  doloris  inludunt.  Nee  intellegitis,  o  miseri, 
neminem  esse  qui  aut  sine  ratione  velit  poenam  subire  aut  is 

7  tormenta  sine  Deo  possit  sustinere.  Nisi  forte  vos  decipit, 
quod  Deum  nescientes  divitiis  afluant,  honoribus  floreant, 
polleant  potcstatibns.  Miseri  in  hoc  altius  tolluntur,  ut 
decidant  altius.  Hi  enim  ut  victimae  ad  supplicium  sagi- 
nantur,  ut  bostiae  ad  poenam  coronantur  :  in  hoc  adeo20 
quidam  imperils  ac  dominationibus  eriguntur,  ut  ingenium 
corum  perditae  mcntes  licentia  potestatis  libere  nundinen- 

8  tur.  Absque  enim  notitia  Dei  quae  potest  esse  solida  feli- 
citas,  cum  mors  sit  ?  somnio   similis  antequam  tenetur, 

9  elabitur* ',  Rex  es  ?  sed  tam  times  quam  timeris  et,  quam-25 

libet  sis  multo  comitatu  stipatus,  ad  periculum  tamen  solus 

es.     Dives  es  ?  sed  fortunae  male  creditur  et  magno  via- 

10  tico  breve  vitae  iter  non  instruitur,  sed  oneratur.     Fasci- 
bus  et  purpuris  gloriaris  ?  vanus  error  hominis  et  inanis 
cultus  dignitatis,  fulgere  purpura,  mente  sordescere.    No-  30 
bilitate    generosus    es  ?    parentis    tuos    laudas  ?    omnes 
tamen    pari    sorte   nascimur,   sola   virtute    distinguimur. 

11  Nos  igitur,  qui  moribus  et  pudore  censemur,  merito  malis 
voluptatibus  et  pompis  vcstris  et  spectaculis  abstinemus. 


MINVCIVS    FELIX  503 

quorum  et  de  sacris  originem  novimus  et  noxia  blandi- 
menta  damnamus.  Nam  in  ludis  currulibus  quis  non  lior- 
reat  populi  in  se  rixautis  insaniam  ?  in  gladiatoriis  homi- 13 
cidii  disciplinam  ?  in  scenicis  etiam  non  minor  furor  et 
5  turpitude  prolixior  ;  nunc  enim  mimus  vel  exponit  adul- 
teria  vel  monstrat,  nunc  enervis  histrio  amorem  dnm  fingit, 
infligit :  idem  deos  vestros  induendo  stupra,  suspiria,  odia 
dedecorat,  idem  simnlatis  doloribus  lacrimas  vestras  vanis 
gestibns  et  nutibus  provocat :  sic  homicidium  in  vero  fla- 

logitatis,  in  mendacio  fletis. 

38.   Quod  vero  sacrificiorum  reliquias  et  pocula  delibatal 
contemnimns,  non  confessio  timoris  est,  sed  verae  libertatis 
adsertio.     Nam  etsi  omne  quod  nascitur  nt  inviolabile  Dei 
mnnus   nullo   opere  conrumpitur,  abstinemus  tamen,  ne 

15  quis  nos    existimet   aut  daemoniis,  quibus   libatum  est, 
cedere  aut  nostrae  religionis  pudere.     Quis  autem  ille  qui  2 
dubitat,  A^ernis  iudulgere  nos  floribus,  cum  carpamus  et 
rosam  veris  et  lilium  et  quidquid  aliud  in  floribus  blandi 
coloris  et  odoris  est  ?  bis  enim  et  sparsis  utimnr  mobilibus 

20  ac  solutis  et  sertis  colla  complectimur.     Sane  quod  caput 
non  coronamus,  ignoscite  :    auram  bonam  floris   naribus 
ducere,  non   occipitio  capillisve    solemus   baurire.      Nee  3 
mortuos  coronamus.     Ego  vos  in  hoc  magis  miror,  qnem- 
admodum  tribuatis  exanimi  aut  sentienti  facem  aut  non 

25sentienti  coronam,  cum  et  bcatus  non  cgcat  et  miser  non 
gaudeat  floribus.    At  enim  nos  exsequias  adornamus  eadem  4 
tranquillitate  qua  vivimus,  ncc   adnectimus   arescentem 
coronam,  sed  a  Deo  aeternis  floribus  vividam  sustinemns : 
quieti,  modesti,  Dei  nostri  liberalitate  securi  spem  futurae 

3ofelicitatis  fide  praesentis  eius  maiestatis  animamus.     Sic 
et  beati  resurgimus  et  futuri  contemjilatione  iam  vivimus. 
Proinde  Socrates  scurra  Atticus  viderit,  nihil  se  scire  con-  5 
fessus,  testimonio  licet  fallacissimi  daemonis  gloriosus,  Ar- 
cesilas  quoque  et  Carneades  et  Pyrro  et  omnis  Acadcmico- 


504  MINVCIVS    FELIX 

ram  multitudo  deliberet,  Simonides  etiam  in  perpetuum 
compereiidinet :  pliilosophoruiu  supercilia  contemnimus 
quos  conrnptoreset  adnlteros  novimus  et  tyrannos  et  sem- 
6  per  adversus  sua  vitia  facundos.  Nos,  qui  iion  habitu  sa- 
pientiam  sed  mente  praeferimus,  iioii  eloquimur  magna  s 
sed  vivimus,  gloriamur  nos  consocutos  quod  illi  summa  in- 
tentione  quaesiverunt  nee  invenire  potuerunt.  Quid  in- 
grati  sumus,  quid  nobis  invidemus,  si  Veritas  divinitatis 
nostri  temporis  aetate  maturuit  ?  fruamur  bono  nostro  ct 
recti  sententiam  temperenius  :  cohibeatur  superstitio,  im- lo 
pietas  expietur,  vera  religio  reservetur.' 


Epilogue. 

1  ;5l).  Cum  Octavius  perorasset,  aliquamdiu  nos  ad  silen- 
tium  stupefacti  iutentos  vultus  tenebamus  et,  quod  ad  me 
est,  magnitudiue  admirationis  evanui,  quod  ea  quae  facilius  is 
est  sentire  quam  dicere  et,  argu mentis  et  exemplis  et  lec- 
tionum  auctoritatibus  adornasset  et,  quod  malevolos  isdem 
illis  quibus  armantur,  philosopborum  telis  retudisset,  osten- 
disset  etiam  veritatem  non  tantummodo  facilem  sed  et  fa- 

1  vorabilem.    40.  Dum  istaec  igitur  apud  me  tacitus  evolvo,  20 
Oaecilius  erupit :  'Ego  Octavio  meo  plurimum  quantum, 
sed  et  mihi  gratulor  uec  expecto  sententiam.     Vicimus  et 
ita,  vel  improbe  usurpo  victoriam.     Nam  ut  ille  mei  vic- 

3  tor  est,  ita  ego  triumpbator  erroris.  Itaque,  quod  perti- 
neat  ad  summam  quaestionis  et  de  providentia  fateor  et25 
de  Deo  cedo  et  de  sectae  iam  nostrae  sinceritate  consentio. 
Etiam  nunc  tamen  aliqua  consubsidunt  non  obstrepentia 
veritati  sed  perfectae  institutioni  necessaria  de  quibus 
crastino,  quod  iam  sol  occasui  declivis  est,  ut  de  toto  con- 

3  gruentes  promptius  requiremus.'    '  At  ego,'  inquam,  '  pro-  30 
lixius  omnium   nostrum  vice   gaudeo,  quod  etiam  mihi 


MINVCIVS    FELIX  505 

Octavius  vicerit,  cum  maximti  iudicandi  mihi  invidia  de- 
tracta  sit.  Nee  tameii  possum  iiierituin  eius  verboruni 
laudibus  repensare,  testimonium  et  hominis  et  unius  in- 
firmum  est.  Habet  Dei  munus  eximium  a  quo  et  inspira- 
tus  oravit  et  obtinuit  adiutus.' 

Post  haec  laeti  liilaresque  discessimns,  Caecilius  quod  4 
crediderit,  Octavius  gaudere  quod  vicerit,  ego  et  quod  hie 
crediderit  et  hie  vicerit. 


AMMIANVS  MARCELLINVS 

The  last,  and  ouc  of  the  greatest,  of  Roman  lustoiiaiis  was  a  Greek, 
born  at  Antiocliia  abont  330  a.d.  Like  Velleins,  bo  folkiwed  tbe 
career  of  a  soklier,  serving  Avitb  distinction  in  the  Orient  under  Ur- 
sicinus,  whom  be  hiter  accompanied  to  Italy  and  Gaul,  and  fighting 
under  Julian  against  the  Alemanni. 

Tiie  remaining  twenty  years  of  his  life — he  died  about  400 — seem 
to  have  been  devoted  to  bis  history,  which  began  at  tbe  ijoiut  where 
Tacitus  left  olF  and  concluded  with  the  death  of  Valens.  Of  this 
long  period,  from  96  to  :i78,  only  the  nariative  of  his  own  time,  from 
353  down,  comprising  books  XIV.-XXXL,  has  been  preserved. 

Ammianns  boars  many  resemblances  to  Tacitus,  whose  work  ho 
continued,  and  who  also  served  as  Lis  model.  His  is  a  strong  and 
independent  individuality,  with  decided  likes  and  dislikes,  but 
withal  of  an  honest  intent  to  give  the  truth  as  lie  saw  it.  He  is  a 
shrewd  observer  and  a  keen  analyst  of  character.  His  education 
seems  to  have  been  largely  autodidactic,  and  he  is  naively  fond  of 
displaying  his  bj'  no  means  despicable  erudition, 

His  diction  has  all  the  faults  of  the  decline,  in  an  accentuated 
degree.  It  is  inartistic  in  spite  of  its  rhetorical  coloring,  and  often 
involved  to  the  point  of  obscurity  ;  but  when  it  is  remembered  that 
Greek,  not  Latin,  was  his  mother-tongue,  avc  shall  think  less  harshly 
of  his  stylistic  shortcomings,  and  rather  honor  this  sturdy  old  sol- 
dier who,  in  a  period  intellectually  and  morally  so  sadly  out  of 
joint  as  his  could  still  rise  superior  to  bis  corrupting  environment 
and  give  to  posterity  so  painstaking  and  impartial,  so  trustworthy 
and  invaluable  a  history  of  the  momentous  struggles  of  his  age. 


AMMIANYS   MARCELLINVS 


Booh  XXXI.,  16,  9:  The  Author  on  his  Worh. 

Ilaoc  ut  miles  quondiimotGraecns,  a  principatu  CaesarisO 
Nevvae  cxorsus  ad  nsqnc  Valentis  intcritum  pro  viriuiu 
explicavi  meiisura  :  opus  veritatem  professum  niimqiui'm, 
lit  arbitror,  scions  silentio  aiisus  conrumpero  vel  menda- 
5cio.  Scribaut  reliqua  potiores,  actate  doctvinisque  flo- 
rentes.  Qiios  id,  si  libuerit,  aggressuros,  procudere  liiigiias 
ad  maiores  moiieo  stilos. 


BooTc  XIV.,  6:   The  Degeneracy  of  Roman  Society. 

Et  quoniam  mirari  posse  quosdam  peregrinos  cxistimoS 
lohaec  lecturos  forsitan,  si  coiitigerit,  qiiamobrem  cum  ora- 
tio  ad  ea  monstrauda  deflcxerit  quae  Romae  gercrentur, 
nihil  praeter  seditiones  narratur  et  tabernas  et  vilitates 
harum  similis  alias,  summatim  causas  perstringam  nus- 
quam  a  veritate  sponte  propria  digressuros. 
15      Tempore  quo  primis  auspiciis  in  mundannm  fulgorem8 
surgeret  victura  dum  erunt  homines  Roma,  ut  augeretur 
sublimibus  incrementis,  foedere  pacis  aeternae  Virtus  con- 
venit  atque  Fortuna  plerumquc  dissidentes,  quarum   si 
altera  defuisset,  ad  perfectam  non  venerat  summitatem. 
2oEius  populus  ab  incunabulis  primis  ad  usque  pueritiae4 
tempus  extremum,  quod   annis  circumcluditur  fere  tre- 


508  AMMIANVS    MARCELLINVS 

centis,  circummurana  pertnlit  bella,  cleinde  aetatem  in- 
gressus  adultam  post  imiUiplices  bellovum  aerumnas  Alpis 
transcendit  et  fretum,  in  iiivenem  erectus  et  virum  ex 
omni  plaga  quam  orbis  ambit  inmensus,  reportavit  laurcas 
et  triumphos,  iamque  vergens  in  senium  et  nomine  solos 
5aliquotiens  vincens  ad  tranquilliora  vitae  discessit.  Ideo 
urbs  venerabilis  post  superbas  efferatarum  gentium  cervi- 
ces oppressas  latasque  leges  fundamenta  libertatis^et  reti- 
nacula  sempiterna  velut  frugi  parens  et  prudens  et  dives 
Caesaribus  tamquam  liberis  suis  regenda  patrimonii  iuraio 

6  2iermisit.  Et  olim  licet  otiosae  sint  tribus  pacataeque 
centuriae  et  nulla  suffragiorum  certamiua  sed  Pompiliani 
redierit  securitas  temporis,  per  omnis  tamen  qnotquot 
sunt  partis  terrarum,  ut  domina  suscipitur  et  regina  et 
ubique  patrum  reverenda  cum  auctoritate  canities  populi-  is 
que  Romani  nomen  circumspectum  et  verecundum. 

7  Sed  laeditur  hie  coetuum  magnificus  splendor  levitate 
paucorum  incondita,  ubi  nati  sunt  non  reputantium,  sed 
tamquam  indulta  licentia  vitiis  ad   errores  lapsorum  ac 
lasciviam,     Yt  enim  Simonides  lyricus  docet,  beate  per- 20 
fecta  ratioue  victuro  ante  alia  patriam  esse  convenit  glo- 

Sriosam.  Ex  his  quidam  acternitati  se  conmendari  posse 
per  statuas  aestimantes  eas  ardenter  adfectant  quasi  plus 
praemii  de  figmentis  aereis  sensibus  carentibus  adepturi 
quam  ex  conscientia  honeste  recteque  factornm,  casque  25 
auro  curant  iubracteari,  quod  Acilio  Glabrioni  delatum 
est  prime,  cum  consiliis  armisque  regem  superasset  Antio- 
chum.  Quam  autem  sit  pulchrum  exigua  haec  spernentem 
et  minima  ad  adscensus  verae  gloriae  tendere  longos  et 
arduos,  ut  memorat  vates  Ascraeus,  Censorius  Cato  mon-  3o 
stravit.  Qui  interrogatus  quam  ob  rem  inter  multos  iam 
statuam  non  haberet  'malo.'  inquit,  'ambigere  bouos 
quam  ob  rem  id  non  meruerim  quam,  quod  est  gravius,  cur 
impetraverim  mussitare.' 


AMMIANVS    MARCELLINVS  509 

Alii  summum  decus   in   carruchis  solito   ultioribiis  ct9 
ambitioso  vestium  cultu  ponentes  sudant  sub  ponderiburf 
lacei'uarum,  quas  in  collis  insertas  cingulis  ipsis  adiiectunt 
nimia  subtegminuni  tenuitate  i^erfiabilis,  expandentes  eas 

5  crebris  agitationibus  maximeqiie  sinistra,  nt  longiores  fim- 
briae  tunicaeque    perspicue    luceant   varietate    liciorum 
effigiatae  in   species  animalium  multiformis.     Alii   nullolO 
quaerente  vultus  severitate  adsiniulata  patrimonia  sua  in 
inmcnsum   extollunt,  cultorum  ut  puta  feracium  multi- 

loplicantis  annuos  fructus  quae  a  primo  ad  ultimum  solem 
se  abunde  iactitant  possidere^  ignorantes  profecto  maiores 
suos,  per  quos  ita  magnitude  Romana  porrigitur,  non 
divitiis  eluxisse  sed  per  bella  saevissima,  nee  opibus  nee 
victu  nee  indumentorum  vilitate  gregariis  militibus  dis- 

15  crepantis  opposita  cuncta  superasse  virtute.     Hac  ex  causa  11 
conlaticia  stipe  Valerius  humatur  illu  Publicola  et  subsi- 
diis  amicorum  mariti  inops  cum  liberis  uxor  alitur  IJcguli 
et  dotatur  ex  aerario  filia  Scipionis,  cum  nobilitas  ilorem 
adultae  virginis  diuturnum  absentia  pauperis  eruboeceret 

20  patris. 

At  nunc  si  ad  aliquem  bene  nummatum  tumentemque  13 
ideo  houestus  advena  salutatum  introieris,  primitus  tam- 
quam  exoptatus  suscipieris  et  intcrrogatus  multa  coactus- 
que  mentiri,  miraberis  numquam  antea  visus  summatem 

25virum  tenuem  te  sic  enixius  observantem,  ut  paenitcat  ob 
liaec  bona  tamquam  praecipua  non  vidisse  ante  decennium 
Romam.    Hacquc  adfabilitate  confisus  cum  cadem  postri- 13 
die  feceris,  ut  incognitus  haerebis  et  repentinus,  hortatore 
illo  hesterno  .  .  .  ruminando,  qui  sis  vel  unde  veuias  diu- 

30 tins  ambigente.  Agnitus  vero  tandem  et  adscitus  in 
amicitiam  si  te  salutandi  adsiduitati  dederis  triennio  in- 
discretus  et  per  tot  dierum  defueris  tempus,  reverteris  ad 
paria  perferenda,  nee  ubi  esses  intcrrogatus  et  quo  tandem 
miser  disccsseris,  aetatem  omnem  frustra  in  stipite  con- 


510  AMMIANVS    MARCELLINVS 

14  teres  submittendo.  Cum  antem  conmodis  iutervallata 
temjioribus  convivia  longa  et  iioxia  coeperint  adparari  vel 
distributio  sollemnium  sportiilarum,  aiixia  deliberatione 
tractatur  an  exceptis  liis  quibus  vicissitiulo  debetur,  perc- 
griniim  invitari  conveniet  et,  si  digesto  plene  consilio  id  s 
placuerit  fieri,  is  adhibetur  qui  pro  domibiis  excubat  auri- 
garnm   ant  artem   tesserariam  profitetnr  ant  secretiora 

ISqnaedam  se  nosse  confingit.     Homines  enim  ernditos  et 
sobrios  nt  infanstos  et  inntilis  vitant,  eo  qnoqne  accedente 
quod  et  nomenclatores  adsueti  haec  et  talia  venditare,  mer-  lo 
cede  accepta  Incris  qnosdam  et  prandiis  insernnt  subdi- 
ticios  ignobilis  et  obscuros. 

16  Mcnsarnm  enim  voragiues  et  varias  voluptatum  illece- 
bras,  ne  longius  progrediar,  praetermitto  illuc  transiturus 
qnod  quid  am  j)er  ampla  spatia  nrbis  snbversasqne  silices  15 
sine  periculi  metn  properantes  equos  velnt  pnblicos  sigua- 
tis  quod  dicitur  calceis  agitant,  familiarium  agmina  tam- 
qnam  praedatorios  globospost  tergatrahentesne  Sannione 
quidem,  nt  ait  comicus,  domi  relicto.  Quos  imitatae  ma- 
tronae  complnres  opertis  capitibus  et  basternis  j)er  lateraoo 

17  civitatis  cuncta  discnrrunt.  Vtque  proeliorum  periti  rec- 
tores  primo  catervas  densas  opponunt  et  fortis,  deinde 
levis  armatnras,  post  iaculatores  nltimasqne  snbsidialis 
acies,  si  fors  adegerit,  invatnras,  ita  praepositis  nrbanae 
familiae  sua  pensa  digerentibus  sollicite  quos  insignis25 
faciunt  virgae  dexteris  aptatae  velnt  tessera  data  castrensi 
inxta  veliiculi  frontem  omne  textrinum  incedit :  hnic 
atratnm  coqninae  iungitur  ministerinm,  dein  totnm  pro- 
miscue  servitium  cnm  otiosis  plebeiis  de  vicinitate  con- 
iunctis  [...].  30 

18  Qnod  cum  ita  sit,  pancae  domns  studiorum  seriis  cnl- 
tibus  antea  celebratae  nunc  ludibriis  ignaviae  torpentis 
exnndant,  vocali  sonn,  pcrflahili  tinnitu  fidium  resultantes. 
Deniqno  pro  pliilosoplio  cantor  vi  in  locum  oratoris  doctor 


AMMIANVS    MARCELLINVS  oil 

artium  ludicrurum  accitur  et  bibliothecis  sepulcrorum  ritu 
in  pei'petuurn  clausis  organa  fabricantur  hydraulica  et 
lyrae  ad  specicm  carpentorum  ingentes  tibiaeque  et  liistri- 
onici  gestiis  instrumeiita  non  levia. 

5      Postremo  ad  id  indignitatis  est  veiitum,  ut  cum  pere- 19 
grini  ob  formidatam  hand  ita  dudum  aliiiientorum  inopiam 
pellerentnr  ab  urbe  praecipites,  sectatoribus  disciplinarmn 
liberalium  impendio  paucis  sine  respiratione  ulla  extrusis, 
tenoreutnr  niinimarum  adseclae  veri,  quique  id  simularunt 

10  ad  tompus  et  tria  milia  saltatricum  ue  interpellata  quidem 
cum  choris  todidemque  remanerent  magistris.     Et  licet  20 
quocumque  oculos  flexeris  feminas  adfatim  multas  spectare 
cirratas,  quibus,  si  nupsissent,  per  aetatem  ter  iam  nixus 
poterat  subpetere  liberorum,  ad  usque  taedium  pedibus 

ispavimenta  tergentes  iactari  volucriter  gyris,  dum  expri- 
munt  innumera  simulacra  quae  finxere  fabulae  theatrales. 

Illud  autem  non  dubitatur  quod  cum  esset  aliquandoSl 
virtutum  omnium  domicilium    Roma,  ingenuos  advenas 
plerique  nobilium,  ut  Homerici   bacarum   suavitate   Lo- 

2otophagi,  humanitatis  multiformibus   officiis  retentabant. 
Nunc  vero  inanes  flatus  quorundam  vile  esse  quidquid  ex-  22 
tra  urbis  pomerium  nascitur  aestimant  praeter  orbos  et 
caelibes,  nee  credi  potest  qua  obsequiorum  diversitate  co- 
luntur  homines  sine  liberis  Romae.   [.  .  •] 

25     Ex  turba  vero  imae  sortis  et  paupertinae  in  tabcrnis25 
aliqui  pernoctant  viuariis,  non  nulli  velariis  umbraculorum 
theatralium  latent   quae   Campanam   imitatus   lasciviam 
Catulus  in  aedilitate  sua  suspendit  omnium  primus ;  aut 
pugnaciter  aleis  certant  turpi  sono  fragosis  naribus  intror- 

30  sum  reducto  spiritu  concrejiantes;  aut  quod  est  studiorum 
omnium  maximum  ab  orto  lucis  ad  vesperam  sole  fatiscunt 
vel  pluviis,  per  minutias  aurigarum  equorumque  praecipua 
vel   delicta  scrutantcs.     Et  est  admodum  mirum  videreSG 
plebcm  innumeram  mentibus  ardore  quodam  infuse  cum 


512  AMMIANVS    MAECELLINVS 

dimicationum  curuliuin  evcutu  pendentem.  Haec  si- 
miliaque  memorabilc  nihil  vcl  seriiun  agi  Romae  per- 
mittuut. 


Booh  XVI.,  10,  5 :    The  Beaut;i  of  Rome. 

5     Cumque  urbi  propinquaret,  senatus officia  reverendasque  5 
patriciae  stirpis  effigies  ore  sereno  contemplans  non   nt 
Ciiieas  ille  Pyrri  legatus  in  unnm  coactam  multitndinem 

Cregnm  sed  asylum  mundi  totius  adesse  existimabat.  Vnde 
cum  so  vertisset  ad  plebem,  stupebat,  qua  celeritate  omne 
quod  ubique  est  hominum  genus  confluxerit  Eomam.  Etio 
tamquam  Eupliratem  armorum  specie  territurus  aut  Rlie- 
num  altrinsecus  praceuntibus  signis  insidebat  aureo  solus 
ipse  carpento  fulgenti  claritudino  lapidum  variorum  quo 

7  micante  lux  quaedam  misceri  \idebatur  alterna.     Eumque 
post  antegressos  multiplicis  alios  purpureis  subtegminibiisis 
texti  circumdedere  dracones  hastarum  aureis  gemmatisque 
summitatibus  inligati,  hiatu  vasto  perflabiles  et  ideo  velut 
ira  perciti  sibilantes  caudarumque  volumina  relinquentes 

Sin  ventum.  Et  incedebat  liinc  inde  ordo  geminus  arma- 
torum  clipeatus  atque  cristatus  corusco  lumine  radians,  20 
nitidis  loricis  indutus,  sparsique  cataphracti  equites,  quos 
clibanarios  dictitant,  personas  tlioracum  muniti  tegminibus 
et  limbis  ferreis  cincti,  ut  Praxitelis  manu  polita  crederes 
simulacra,  non  viros  :  quos  lamminarum  circuli  tenues 
apti  corporis  flexibus  ambiebant  per  omnia  membra  di-25 
ducti  ut,  quocumque  artus  necessitas  conmovisset,  vesti- 

9tus  congrueret  iunctura  coliaerenter  aptata.  Augustus 
itaque  faustis  vocibus  adpellatus  minime  vocum  lituo- 
rumque  intonante  fragore  coliorruit,  talem  se  tamque 
inmobilem,  qualis  in  provinciis  suis  viscbatur,  ostendens.  30 

10  Nam  et  corpus  ]ierliiimilo  curvabat  portas  ingredieus  eel- 


AMMIANVS    MARCELLINVS  513 

sas  et  velut  collo  munito  rectam  aciem  himinum  tendens 
nee  dextra  vultum  nee  laeva  fiectebat  tamquam  figmentum 
hominis  :  non  cum  rota  eoneuteret  nutans,  nee  spuens  aut 
OS  aut  nasum  tergens  vel  fricans,  manumve  agitans  visus 

5  est  umquam.     Quae  lieet  adfectabat,  erant  tamen  Imee  et  1 
alia  quaedam  in  eiteriore  vita  patientiae  non   medioeris 
indicia,  ut  existimari  dabatur,  uni  illi  coneessae.     Quod  12 
auteni  per  omne  tempus  imperii  nee  in  eonsessum  vehiculi 
quemquam  suscepit,  nee  in  trabea  socium  privatum  adsci- 

10  vit,  ut  feeere  principes  eonsecrati.  et  similia  multa  quae 
elatus  in  arduum  supercilium  tamquam  leges  aequissimas 
observavit,  praetereo  memor  ea  me  rettulisse  cum  incidis- 
sent. 

Proinde  Koraam  ingressus  imperii  virtutumque  omnium  13 

islarem,  cum  venisset  ad  rostra,  persiDectissimum  priseae 
potentiae  forum,  obstupuit  perque  omne  latus  quo  se  oculi 
contulissent  miraeulorum  densitate  praestrictus,  adloeutus 
nobilitatem  in  curia  populumque  e  tribunali,  in  palatium 
receptus  favore  multipliei,  laetitia  fruebatur  optata,  et 

aosaepe,  cum  equestris  ederet  ludos,  dicaeitate  plebis  oblec- 
tabatur  nee  superbae  nee  a  libertate  eoalita  desciscentis, 
reverenter  modum  ipse  quoque  debitum  servans.     Non  14 
enim,  ut  per  civitates  alias,  ad  arbitrium  suum  eertamina 
finiri  patiebatur,  sed  ut  mos  est  variis  easibus  permittebat. 

25Deinde  intra  septem  montium  eulmina  per  adclivitatis 
planitiemque  posita  urbis  membra  eonlustrans  et  sub- 
urbana,  quidquid  viderat  primum,  id  eminere  inter  alia 
cuneta  sperabat :  lovis  Tarpei  delubra,  quantum  terrenis 
divina  praecellunt ;  lavacra  in  modum  provineiarum  ex- 

30  strueta  ;  amphitlieatri  molem  solidatam  lapidis  Tiburtini 
compage  ad  cuius  summitatem  aegro  visio  humana  con- 
scendit ;  Pantheum  velut  regionem  teretem  speeiosa  celsi- 
tudine  fornieatam  ;  elatosque  vertices  scansili  suggestu 
consulum  et  priorum  principum  imitamenta  portantes  et 

33 


514  AMMIANVS    MARCELLINVS 

Vrbis  tenipliim  forumque  Pacis  et  Pompei  theatrum  et 
Odeum  et  Stadium  aliaque  inter  haec  decora  urbis  aeter- 
15nae.  Verum  cum  ad  Traiani  forum  venisset,  singularem 
sub  omni  caelo  structuram,  ut  opinamur,  etiam  numinum 
adsensione  mirabilem,  haerebat  adtonitus  per  giganteos5 
contextus  circumferens  mentem  uec  relatu  effabiles  nee 
rursus  mortalibus  adpetendos.  Omni  itaque  spe  liuius 
modi  quidquam  conandi  depulsa  Traiani  equum  solum 
locatum  in  atrii  medio,  qui  ipsum  principem  vehit,  imitari 

16  se  velle  dicebat  et  posse.  Cui  prope  adstans  regalis  Or- lo 
mizda,  cuius  e  Perside  discessum  su]3ra  monstravimus, 
respondit  astu  gentili  'ante,'  inquit,  'imperator  stabulum 
talc  condi  iubeto,  si  vales:  equus  quem  fabricare  disponis, 
ita  late  succedat,  ut  iste  quem  videmus.'  Is  ipse  inter- 
rogatus  quid  de  Roma  sentiret,  id  tantum  sibi  placuisse  15 

17  aiebat,  quod  didicisset  ibi  quoque  homines  mori.  Multis 
igitur  cum  stupore  visis  liorrendo  impcrator  in  fama  que- 
rebatur  ut  invalida  vel  maligna,  quod  augens  omnia  semper 
in  mains  erga  haec  explicanda  quae  Romae  sunt  obsolescit : 
deliberansque  din  quid  ageret,  urbis  addere  statuit  orna-20 
mentis,  ut  in  niaximo  circo  erigeret  obeliscum  cuius  ori- 
ginem  formamquo  loco  competenti  monstrabo. 


Booh  XVI.,  12,  1:  Battle  of  Strasbunj,  357  A.B. 

1  12.  Quo  dispalato  foedo  terrore  Alamanorum  reges 
Chonodomarius  et  Vestralpus,  Vrius  quin  etiam  et  Yrsi-25 
cinus  cum  Serapione  et  Suomario  et  Hortario  in  unum 
robore  virium  suarum  omni  conlecto  consedere  prope 
urbem  Argentoratum,  extrema  metuentem  Caesarem  ar- 
bitrati  retrocessisse  cum  ille  turn  etiam  perficiendi  muni- 

2menti  studio  stringeretur.      Erexit   auteni  confidentiamso 
caput  altius  adtollentem  Scutarius  perfuga  qui  conmissi 


AMMIANVS    MAECELLINVS  515 

criminis  metuens  poenam  transgressus  ad  eos  post  ducis 
fugati  discessum  armatorum  tredecim  milia  tantuin  re- 
mansisse  cum  Iiiliano  docebat — is  enim  Humerus  eum  se- 
quebatur — barbara  feritate    certamiuum  rabiem  undique 

5  coucitante.      Cuius   adseveratione   eadem   subiude  repli-  3 
cantis  ad  maiora  stimulati  fiducia  missis  legatis  satis  pro 
imperio  Caesari  mandaverunt  ut  terris  abscederet  virtu te 
sibi  quaesitis  et  ferro  :  qui  ignarus  pavendi  nee  ira  nee 
dolore  perculsus  sed  fastus  barbaricos  rideus  tentis  legatis 

load  usque  perfectum  opus  castrorum  in  eodem  gradu  con- 
stantiae  stetit  inmobilis. 

Agitabat  autem  miscebatque  omnia  sine  modo  ubique4 
sese  diffunditans  et  princeps  audendi  periculosa  rex  Cho- 
nodomarius  ardua  subrigens  supercilia  ut  saepe  secundis 

15 rebus   elatus.      Nam  et   Decentium  Caesarem   superavits 
aequo  Marte  congressus  et  civitates  erutas  multas  vastavit 
et  opulentas  licentiusque  din  nullo  refragante  Gallias  jier- 
sultavit.     Ad  cuius  roborandam  fiduciam  recens  quoque 
fuga  ducis  accessit  numero  praestantis  et  viribus.     Ala- 6 

20  mani  enim  scutorum  insignia  contuentes  norant  eos  milites 
permisisse  paucis  suorum  latronibus  terram  quorum  metu 
aliquotiens,  cum  gradum  conferrent,  amissis  pluribus  abi- 
ere  dispersi.  Quae  anxie  ferebat  soUicitus  Caesar  quod 
trudente  ipsa  necessitate  digresso  periculis  cum  paucis 

25  licet  fortibus,  populosis  gentibus  occurrere  cogebatur. 

lamque  solis  radiis  rutilantilius  tubarumque  concincntc? 
clangore    pedestres    copiae    lentis    incessibus    educuntur 
earumque  lateri  equcstres  coniunctae  sunt  turmae  inter 
quas  catapliractarii  eraut  et  sagittarii,  formidabile  genus 

soarmorum.     Et  quoniam  a  loco,  unde  Eomana  promotaS 
sunt  signa,  ad  usque  vallum  barbaricum  quarta  leuga  sig- 
nabatnr  et  decima,  id  est  unum  et  viginti  milia  passuum, 
utilitati   securitatique   recte   consulens   Caesar  revocatis 
praccursatoribus  iain  antegressis  indictaque  solitis  voeibus 


516  AMMIANVS    MARCELLINVS 

quietc  cuneatim  circumsistentis  adloqnitur  genuina  placi- 
clitate  sermonis  : 
9  'Vrget  ratio  salntis  tuendae  coumnnis,  nt  parcissime 
dicani,  noii  iacentis  animi  Caesarem  hortari  vos  et  orare, 
conmilitones  mei,  ut  adulta  robnstaque  virtute  confisis 
cautiorem  viam  potins  eligamns  ad  toleranda  vel  ad  de- 
pellenda  quae  sjierantur,  non  praeproperam  et  ancipitem. 

10  Vt  enim  in  periculis  iuventntem  impigram  esse  convenit 
et  aiidacem,  ita  cum  res  postulat,  regibilem  et  consultam. 
Quid  igitur  censeo,  si  arbitrium  adfuerit  vestrum,  iustaque  lo 

11  sustinet  indignatio,  paucis  absolvam.  lani  dies  in  meri- 
diem vergit,  lassitudine  nos  itineris  fatigatos  scrupulosi 
tramites  excipient  et  obscuri,  nox  seuesceute  luna  uuilis 
sideribus  adiuvauda,  terrae  protinus  aestu  flagrantes  nullis 
aquarum  subsidiis  f ultae  :  quae  si  dederit  quisquam  con- 15 
mode  posse  transiri,  ruentibus  hostium  examiuibus  post 
otium  cibique  refectionem  et  potns,  quid  nos  agimus  ? 
quo  vigore  inedia   siti   laboreque   membris   marceutibus 

12  occurramus  ?      Ergo  quoniam  negotiis  difficillimis  saepe 
dispositio  temiDcstiva  prospexit  et  statum  nutantium  re- 20 
rum  recto  consilio  in  bonam  partem  accepto  aliquotiens 
divina  remedia  repararunt,  hie  quaeso  vallo  fossaque  cir- 
cumdati   divisis  vigiliis    quiescamus   somnoque   et  victn 

,■  congruis  potiti  pro  tempore,  pace  dei  sit  dictum,  triumpha- 
turas  aquilas  et  vexilla  victricia  prime  lucis  moveamus25 
exordio/ 

13  Nee  finiri  perpessi  quae  dicebantur,  stridore  dentium 
infrendentes  ardoremque  pugnandi  hastis  inlidendo  scuta 
monstrantes,  in  hostem  se  duci  iam  conspicuum  exorabant, 
caelestis  dei  favore  fiduciaque  sui  et  fortunati  rectoris  ex- 30 
pertis  virtutibus  freti  atque,  ut  exitus  docuit,  salutaris 
quidam  genius  praesens  ad  dimicandum  eos,  dum  adesse 

14potuit,  incitabat.  Accessit  huic  alacritati  plenus  celsa- 
rum  potestatum  adsensus  maximeque  Florentii  praefecti 


AMMIANVS    MARCELLINVS  517 

praetorio,  periculose  qnidem  sed  ratione  secunda  piignan- 
dnm  esse  censentis  dum  instarent  barbari  conglobati,  qni 
si  diffluxisseiit,  motum  militis  in  seditiones  iiativo  calore 
propensioris  ferri  non  posse  aiebat,  extortam  sibi  victo- 

5  riam,  ut  putavit,  non  sine  ultimorum  conatu  graviter  tole- 
ratui'i.     Addiderat   autem  fiduciam  nostris   consideratio  15 
gemina  recordantibns  quod  anno  nuper  emenso  Ilomanis 
per  transrhenana  spatia  fusius  volitantibus  nee  visus  est 
quisqiiam  laris  sni  defensor  nee  obvius  stetit  sed  concaede 

loarborum  densa  undique  semitis  clausis  sidere  nrente  bru- 
mali  aegre  vixere  barbari  longins  amendati,  qnodqne  im- 
peratore  terras  eornm  ingresso  nee  resistere  ansi  nee  ap- 
parere  pacem  impetraverunt  supj^Hciter  obseerantes.     Sed  16 
nullns  mutatam  rationem  temporis  advertebat  quod  tunc 

istripertito  exitio  premebantur  imperatore  urgente  per  Rae- 
tias,  Caesare  proximo  nusquam  elabi  permittente.  finitimis, 
quos  hostis  fecere  discordiae,  niodo  non  occipitia  concul- 
cantibus  bine  indeque  einctoruni.  Postea  vero  pace  data 
discesserat  imperator  et  sedata  iurgiorum  materia  vicinae 

2ogentes  iam  concordabant  et  turpissimus  ducis  Romani  di- 
gressus  ferociam  natura  conceptam  auxit  in  maius.     Alio  17 
itideni  modo  res  est  adgravata  Romana  ex  negotio  tali. 
Regit  duo  fratres  vinculo  pacis  adstricti  quam  anno  prae- 
terito  impetraverant  a  Constantio,  nee    tumultuare   nee 

25eonraoveri  sunt  ausi.  Sed  paulo  postea  uno  ex  his  Gun- 
domado,  qui  potior  erat  fideique  firmioris,  per  insidias  in- 
terempto  omnis  eius  populus  cum  nostris  hostibus  con- 
spiravit  et  confestim  Vadomariiplebs — ipse  enim  religione 
prohibebatur,  ut  adserebat — agminibusbella  cientiumbar- 

3obarorum  sese  eoniunxit. 

Cunctis  igitur  summis  infimisque  adprobantibus  tunc  18 
opportune  congredienduni  nee  de  rigore  animbrum  quid- 
quam  remittentibus  exelamavit  subito  signifer  'perge,  feli- 
cissime  omnium  Caesar,  quo  te  fortuna  prosperior  ducit  : 


518  AMMIANVS    MARCELLINVS 

tandem  per  te  virtutem  et  consilia  militare  sentimus.  I 
praevius  ut  faustus  antesiguanus  et  fortis,  experieris,  quid 
miles  sub  conspectu  bellicosi  ductoris  testisque  individui 
gerendorum,  modo  adsit  superum  numen,  viribus  efficiet 

19  excitatis.'  His  auditis  cum  nullae  laxarentur  indutiae,  pro-  5 
motus  exercitus  prope  collem  advenit  molliter  editum, 
opertum  segetibus  iam  maturis,  a  superciliis  Rheni  baud 
longo  intervallo  distautem  ;  e  cuius  summitate  specula- 
tores  hostium  tres  cquites  exciti  subito  nuntiaturi  lioma- 
num  exercitum  adventare  festinarunt  ad  suos,  unus  vero  10 
pedes  qui  sequi  non  potuit,  captus  agilitate  nostrorum  in- 
dicavit  per  triduum  et  trinoctium  flumen  transisse  Germa- 

20nos.  Quos  cum  iam  prope  densantes  semet  in  cuneos 
nostrorum  conspexere  ductores,  steterunt  vestigiis  fixis, 
antepilanis  hastatisque  et  ordinum  primis  velut  insolubili  15 

21  muro  fundatis  et  pari  cautela  hostes  stetere  cuneati.  Cum- 
que  ita,  ut  ante  dictus,  docuerat  perfuga,  equitatum  omnem 
a  dextro  latere  sibi  vidissent  oppositum,  quidquid  apud  eos 
per  equestris  copias  praepollebat,  in  laevo  cornu  locavere 
coufertum,     Isdemque  sparsim  pedites  miscuere  discursa-20 

23  tores  et  leves  profecto  ratione  tuta  poscente.  Norant  enim 
licet  prudentem  ex  equo  bellatorem  cum  clibanario  nostro 
congressum  frena  retinentem  et  scutum,  basta  una  manu 
vibrata,  tegminibus  ferreis  abscondito  bellatori  nocere  non 
posse,  peditem  vero  inter  ipsos  discriminum  vertices,  cum  25 
nibil  caveri  solet  praeter  id  quod  occurrit,  bumi  occulte 
reptantem  latere  forato  iumenti  incautum  rectorem  prae- 

23  cipitem  agere  levi  negotio  trucidandum.     Hoc  itaque  dis- 
posito  dextrum  sui  latus  struxere  clandestinis  insidiis  et 
obscuris.     Ductabant  autem  populos  omnis  pugnacis  etao 
saevos  Cbonodomarius  et  Serapio  potestate  excelsiores  ante 

24  alios  reges.  Et  Cbonodomarius  quidem,  nefarius  belli 
totius  iucentor,  cuius  vertici  flammeus  torulus  aptabatur, 
antcibat  cornu   siiiistrum  audax  et  fidcns  ingenti  robore 


AMMIANVS    MARCELLINVS  519 

lacertorum,  nbi  ardor  proelii  spcrabutnr  inmauis  ;  eqiio 
spumaute  sublimior,  crectus  in  iaciiluin  formidandae  vasti- 
tatis  armorumque  nitore  conspicuus,  antea  strenuus  et 
miles  et  utilis  praeter  ceteros  ductor,  Latns  vero  dextriim  2o 
5  Serapio  agebat,  etiam  turn  adultae  lanuginis  iuvenis,  effi- 
cacia  praecnrrens  aetatem  ;  Mederichi  fratris.  Chono- 
domarii  filius,  hominis  quoad  vixerat  perfidissimi  ;  ideo 
sic  adpellatus,  quod  pater  eius  diu  obsidatus  pignore  ten- 
tus   in   Galliis  doctusque   Graeca  quaedam  arcana  hunc 

lofilinm  suum  Agenariclium  genitali  vocabulo  dictitatum  ad 
Serapionis  transtulit  nomen.     Hos  sequebantur  potestate  26 
proximi  reges  numero  quinque  regalesque  decern  et  opti- 
matum  series  magna  armatorumque  milia  triginta  et  quin- 
que, ex  variis  nationibus  parti m  mercede,  partim  pacto 

15  vicissitudinis  reddendae  quaesita. 

lamque  torvum  concrepantibus  tubis  Severus  dux  Ro-27 
manorum  aeiem  dirigens  laevam  cum  prope  fossas  arma- 
torum   refertas  venisset,  unde  dispositum  erat  ut  abditi 
repente  exorti  cuncta  turbarent,  stetit  impavidus  suspecti- 

2oorque  de   obscuris  nee  referre  gradum   nee  ulterius  ire 
temptavit.     Quo  viso  animosus  contra   labores  maximos  28 
Caesar  ducentis  equitibus  saeptus,  ut  ardor  negotii  flagi- 
tabat,  agmina  peditum  impetu  veloci  discurrens  verbis  lior- 
tabatur.    Et  quoniam  adloqui  pariter  omnis  nee  longitudo  29 

25  spatiorum  extenta  nee  in  unum  coactae  multitudinis  per- 
mitteret  crebritas  —  et  alioqui  vitabat  gravioris  invidiae 
pondus,  ne  viderctur  id  adfectasse  quod  soli  sibi  deberi 
Augustus  existimabat — cautior  sui  hostium  tela  praeter- 
volans  bis  et  similibus  notes  pariter  et  ignotos  ad  facien- 

30  dumfortiter  accendebat  'advenit,  o  socii,  iustum  pugnandi  30 
iam  tempus  olini  exoptatum  mibi  vobiscum,  quod  antehac 
arcessentes,  arma  inquietis  motibus  poscebatis/   Item  cum  31 
ad  alios  postsignanos  in  acie  locates  extrema  venisset 'en/ 
inqnit,  'conmilitones,  diu  speratus  praesto  est  dies  com- 


10 


530  AMMIANVS    MARCELLINVS 

pellens  nos  omnis  elntis  pristinis  maculis  Romanae  maie- 
stati  reddere  propriumdecus.  Hi  sunt  barbari  quos  rabies 
et  iiimodicus  furor  ad  perniciem  rerum  suarum  coegit 
33occurrere  nostris  viribus  opprimendos.'  Alios  itidem  bel- 
landi  usu  diutino  callentes  aptius  ordinans  his  exhorta-5 
tionibus  adiuvabat  'exsurgaraus  viri  fortes,  propellamus 
fortitudine  congrua  inlisa  nostris  partibus  probra,  quae 

33  contemplans  Caesaris  nomen  cunctaiido  suscepi.'  Quos- 
cumque  autem  pugnae  signum  inconsulte  poscentis  ruptu- 
rosque  imperium  inrequietis  motibus  praevideret  'quaeso, 
inquit,  'ne  hostis  vertendos  in  fugam  sequentis  avidius 
futurae  victoriae  gloriam  violctis,  nen  quis  ante  necessita- 
tem  ultimam  eedat.  Nam  fugituros  procul  dnbio  dese- 
ram,  hostium  terga  caesuris  adero  indiscretus,  si  hoc  pen- 
satione  moderata  fiat  et  cauta.'  is 

34  Haec  aliaque  in  cundern  modum  saepius  replicando 
maiorcm  exercitus  partem  primae  i)arl)arorum  opposuit 
fronti  et  subito  Alamanorum  peditum  fremitus  indigna- 
tioni  mixtus  auditus  est  nnanimi  conspiratione  vociferan- 
tium  relictis  equis  secum  oportere  versari  regalis,  ne,  siquid  20 
contigisset  adversum,  deserta  miserabili  plebe  facilem  dis- 

35cedendi  copiam  reperirent.  Ilocque  comperto  Chonodo- 
marius  iumento  ipse  statim  desiluit  et  secuti  eum  residui 
idem  facere  nihil  morati,  nee  enim  eorum  quisquam  am- 
bigebat  partem  suam  fore  victricem.  -•'' 

36  Dato  igitur  aenatorum  accentu  sollemniter  signo  atl 
pugnandum  utrimque  magnis  concursum  est  viribus.  Pro- 
pilabantur  missilia  et  properantcs  cito  quam  considerato 
cursu  Germani  telaque  dextris  explicantes  involavere  nos- 
trorum  equitnm  turmas  frendentes  inmania  eorumqueso 
ultra  solitum  saevientium  comae  fluentes  horrebant  et 
clucebat  quidam  ex  oculis  furor,  quos  contra  pertinax 
miles  scntorum  obicibus  vertices  tegens  eiectansque  gla- 
dios  vel  tela  coucrispans  mortem  minitantia  perterrebat. 


AMMIANVS    MARCELLINVS  521 

Cumque  in  ipso  proeliorum  firticiilo  eques  se  fortiter  con-  37 
tunnaret  et  muniret  latera   sua  firmius  pedes,  frontem 
artissimis  conserens  parmis,  erigebantur   crassi   pulveris 
nubes  variique  fuere  cliscursns  nunc  resistentibus,  nunc 

5  cedentibus  nostris  et  obnixi  genibus  quidam  barbari  peri- 
tissimi  bellatores  hosteni  proj)ellere  laborabant,  sed  desti- 
nations nimia  dexterae  dexteris  miscebantur  et  umbo 
trudebat  umbonem  caelumqne  exultantium  cadentiumque 
resonabat  a  vocibus  magnis  et  cum  cornu  sinistrum  altius 

logradiens  urgentium  tot  agmina  Germanorum  vi  nimia 
pepulisset,  iretque  in  barbaros  fremens,  equites  nostri 
cornu  tenentes  dextrum,  praeter  spem  incondite  disces- 
serunt,  dumque  primi  fugientium  postremos  impediunt, 
gremio  legionum  protecti  fixerunt  integrate  proelio  gra- 

isdum.     Hoc  autem  exinde  acciderat,  quod,  dum  ordinum  38 
restituitur  series,  catapbracti  equites  viso  rectore  suo  levi- 
ter  vulnerato  et  consorte  quodam  per  cervicem  equi  la- 
bentis  pondere  armorum  oppresso  dilapsi  qua  quisque  po- 
terat  peditesque  calcando  cuncta  turbassent,  ni  conferti 

aoilli  sibique  vicissim  innixi   stetissent   inmobiles.      Igitur 
cum  equites  nihil  praeter  fugae  circumspectantis  praesidia 
vidisset  longius  Caesar,  concito  equo  eos  velut  repagulum 
quoddam  cohibuit.     Quo  agnito  per  purpureum  signum  39 
draconis,  submitati  hastae  longioris  aptatum  velut  senec- 

25  tutis  pendentis  exuvias,  stetit  unius  turmae  tribunus  et  j)al- 
lore  timoreque  perculsus  ad  aciem  integrandam  recurrit. 
Vtque  in  rebus  amat  fieri  dubiis,  eosdem  lenius  incrcpans  40 
Caesar  'quo,' inquit,  'cedimus,  viri  fortissimi  ?     An  igno- 
ratis  fugam  quae  salutem  numquam  repperit,  inriti  cona- 

3otus  stultitiam  indicare  ?  redeamus  ad  nostros,  saltim  glo- 
riae  futuri  participes,  si  eos  pro  re  publica  dimicantis  non 
relinquimus  iuconsulte.'     Haec  reverenter  dicendo  reduxit  41 
omnis  ad  munia  subeunda  bellandi  imitatus  salva  differen- 
tia veterem  Syllam  qui,  cum  contra  Archelaum  Mithridatis 


522  AMMIANVS    MAECELLINVS 

ducem  edncta  acie  proelio  fatigabatur  ardenti,  relictus  a 
militibus  cunctis  cucurrit  in  ordinem  primnm  raptoque  et 
coniecto  vexillo  in  partem  liostilcm  '  ite,'  dixerat,  '  socii 
periculorum  electi  et  scitautibns  ubi  relictns  sini  impera- 
tor,  respondete  nihil  fallentes :  solus  in  Boeotia  pro  omni-  5 
bus  nobis  cum  dispendio  sanguinis  sui  decernens.' 

42  Proinde  iVlamani  pulsis  disiectisque  equitibus  nostris 
primam  aciem   peditum   incesserunt,  earn  abiecta  resis- 

4a  tendi  animositate  pulsuri,  Scd  postquam  cominus  ven- 
tum  est,  pugnabatur  paribus  diu  momentis.  Cornuti  10 
cnim  et  Braccliiati  usu  proeliorum  diuturno  firmati  eos 
iam  gestu  terrentis  barritum  cicre  vel  maximum,  qui 
clamor  ipso  fervore  certaminum  a  tcnui  susurro  exoriens 
paulatimque  adulescens  ritu  extollitur  fluctuum  cautibus 
inlisorum.  laculorum  deinde  stridentium  crebritate  hinc  15 
indeque  convolante  pulvis  aequali  motu  adsurgens  et 
prospectum  eripiens   arma  armis   corporaque  corporibus 

44obtrudebat.  Sed  violentia  iraque  inconpositi  barbari  in 
modum  exarsere  fiammarum  nexamque  scutorum  compa- 
gem  quae  nostros  in  modum  testudiuis  tuebatur,  scinde-20 

45  bant  ictibus  gladiorum  adsiduis.  Quo  cognito  opitulatum 
conturmalibus  suis  celeri  cursu  Batavi  venere  cum  regi- 
bus — formidabilis  manus,  extremae  necessitatis  articulo 
circumventos,  si  iuvisset  fors,  ereptura — torvumque  ca- 

46nentibus  classicis  adultis  viribus  certabatur.  Verum  Ala- 25 
mani  bella  alacriter  ineuntes  altius  anhelabant  velut  quo- 
dam  furoris  adfectu  opposita  omnia  deleturi.  Spicula 
tamen  verrutaque  missilia  non  cessabant  ferrataeque 
arundines  fundebantur,  quamquam  etiam  conminus  mu- 
cro  feriebat  contra  niucronem  et  loricae  gladiis  findeban-30 
tur  et  vulnerati  nondum  effuso  cruore  ad  audendum  exer- 

47  tins  consurgebant.  Pares  enim  quodam  niodo  coivere  cum 
paribus,  Alamani  robusti  et  celsiores,  milites  usu  nimio 
dociles  :  illi  feri  et  turbidi,  hi  quieti  et  cauti ;  aniniis  isti 


AMMIANVS    MAECELLINVS  523 

fidentes,  grandissimis   illi  corporibus   freti.     Eesurgebat48 
tamen  aliqnotiens  armorum  pondere  pulsus  loco  Eomanus 
lassatisque  impressiis  genibus  laevum  reflectens  poplitem 
barbarus  subsidebat  hostemultro  lacessens,  quod  indicium 

sest  obstinationis  extremae.     Exilnit  itaque  subito  ardens49 
optimatium  globus,  inter  quos  decernebant  et  reges,  et 
sequente  vulgo  ante  alios  agmina  nostrornm   inrupit  et 
iter  sibi  aperiendo  ad  usque  Primanorum  legionem  perve- 
nit  locatam  in  medio — quae  confirmatio  castra  praetoria 

10  dictitatur — ubi  densior  et  ordinibus  f requens  miles  instar 
turrium  fixa  firmitate  consistens  proelium  maiore  spiritu 
repetivit  et  vulneribns  declinandis  intentus  seqne  in  mo- 
dum  mirmillonis  operiens  hostium  latcra  quae  nudabat  ira 
flagrantior,  districtis  gladiis  perforabat.     At  illi  prodigerc50 

isvitam  pro  victoria  contendentes  temptabant  agminis  nostri 
laxare  compagem.  Sed  continnata  serie  peremptornm 
quos  Eomanus  iam  fidentior  stravit,  succedebant  barbari 
superstites  interfectis  auditoque  occumbentium  gemitu 
crebro,  pavore  perfusi  torpebant.    Fessi  deniquo  tot  acrum-  51 

2onis  et  ad  solam  deinceps  strenui  fugam  per  diversos  tra- 
mites  tota  celeritate  egredi  festinabant  ut  e  mediis  saevien- 
tis  pelagi  fluctibus  quocumque  avexerit  ventus  eici  nautici 
properant  et  vectores,  quod  voti  magis  quam  spei  fuisse 
fatebitur  quilibet  tunc  praescns.    Aderatque  propitiati  nu-  52 

25  minis  arbitrinm  clemens  et  secans  terga  cedentium  miles 
cum  interdum  flexis  ensibus  feriendi  non  subpeterent  in- 
strumental ipsis  barbaris  tela  eorum  vitalibus  inmerge- 
bat,  nee  quisquam  vulnerantium  sanguine  iram  explevit 
nee  satiavit  caede  multiplici  dexteram  vel  miseratus  sub- 

3oplicantem  abscessit.      lacebant   itaque  plurimi  transfixi  53 
letaliter  remedia  mortis  compendio  postulantes,  alii  semi- 
neces  labente  iam  spiritu  lucis  usuram  ocnlis  morientibns 
inquirebant,  quorundam   capita   discissa   trabalibus    telis 
et  pendentia   iugulis  cobaerebant,    pars    per  lutosum   et 


524  AMMIANVS    MARCELLINVS 

lubricnm  solum  in  sauciornm  crnore  lapsi  intactis  ferro 
54corporibus  acervis  superruentiuni  obruti  necabantur. 
Quae  ubi  satis  evenere  prosperrime,  validius  instante  vic- 
tore  acnmina  densis  ictibns  hebescebant  splendentesqne 
galeae  sub  pedibns  volvebantur  et  scuta,  ultimo  denique  5 
trudente  discrimine  barbari,  cum  elati  cadaverum  aggeres 
exitus  impedirent,  ad  subsidia  fiuminis  petivere  quae  sola 
(■35  restabaut  eorum  terga  iam  perstriugentis.  Et  quia  cursu 
sub  armis  concito  fugientis  miles  indefessus  urgebat,  qui- 
dam  nandi  peritia  eximi  se  posse  discriminibus  arbitrati  10 
auimas  fluctibus  conmiserunt.  Qua  causa  celeri  corde 
futura  praevidens  Caesar  cum  tribunis  et  ducibus  clamore 
obiugatorio  prohibc])at,  ue  liostcm  avidius  sequens  uostro- 

56  rum  quisquam  se  gurgitibus  coumitteret  verticosis.    Vnde 
id  observatum  est  ut  marginibus  insistentis  conf oderent  15 
telorum  varictate  Germauos,  quorum  siquem  morti  velo- 
citas  subtraxisset,  iacti  corporis  poudere  ad  ima  flumiuis 

57  subsidebat.  Et  velut  in  quodam  theatrali  spectaculo 
aulaeis  miranda  monstrantibus  multa  licebat  iam  sine 
mctu  videre,  nandi  strenuis  quosdain  nescios  adhaerentis,  20 
fluitantis  alios  cum  expeditioribus  linquerentur  ut  sti- 
pites  ct,  velut  luctante  amnis  violentia  vorari  quosdam 
fluctibus  involutos,  non  nullos  clipeis  vectos  praeruptas 
undarura  occursantium  moles  obliquatis  mcatibus  decli- 
nantes  ad  ripas  ulteriores  post  multa  discrimina  pervenire.  25 
Spumans  denique  cruore  barbarico  decolor  alveus  insueta 
stupebat  augraenta. 

58  Dum  haec  aguntur,  rex  Chonodomarius  repcrta  copia 
discedendi  lapsus  per  funerum    strues   cum    satellitibus 
paucis  celeritate  rapida  properabat  ad  castra,  qiuae  propeso 
Tribuncos  et  Concord  iam  munimenta  Eomana  fixit  iutre- 
pidus,  ut  escensis  navigiis  dudum  paratis  ad  casus  anci- 

59  pites  in  secretis  se  secessibus  amfindaret.    Et  quia  non  nisi 
Eheno  transito  ad  territoria  sua  poterat  pervenire,  vultum 


AMMIANVS    MARCELLINVS  525 

ne  agnosceretnr  operiens,  sensim  rettulit  pedem.  Cumqiie 
propinquaret  iam  ripis,  lacmiam  palnstribus  aquis  inter- 
fusam  circumgrediens  ut  transiret,  calcata  mollitie 
glutinosa,    equo    est    evoliitns    et    coiifestira   licet    obeso 

5Corpore  gravior  ad  subsidium  vicini  collis  evasit,  qiiem 
agnitum  —  nee  enim  potnit  celare  qui  fuerit,  fortunae 
prioris  magnitudine  proditiis — statini  anhelo  enrsii  cohors 
cum  tribune  secuta,  armis  circumdatnm  aggerem  nemo- 
rosum  cautius  obsidebat,perrnmpere  verita,ne  fraudelatenti 

winter    ramorum   tenebras   exciperetur   occultas.      Qnibus60 
visis   compulsus   ad  ultimos    metus   ultro  se  dedit  solus 
egressus  comitesque   eius  ducenti  numero  et  tres  amici 
iunctissimi,  flagitium  arbitrati  post  regem  vivere,  vel  pro 
rege  non  mori,  si  ita  tulcrit  casus,  tradidere  se  vinciendos.  61 

isVtqne  nativo  more  sunt  barbari  humiles  in  adversis, 
disparesque  in  secundis,  servus  alienae  voluntatis  trabe- 
batur  pallore  confusus  claudente  noxarum  conscientia 
linguam,  inmensum  quantum  ab  eo  differens  qui  post 
feros  lugubrisque  terrores  cineribus  Galliarnm  insultans 

2omalta  minabatur  et  saeva. 

Quibus  ita  favore  superni  numinis  terminatis  post  ex-  62 
actum  iam  diem  occinente  liticine  revocatus  invitissimus 
miles    prope  supercilia  Rheni   tendebat   scntorumque  or- 
dine  multiplicato  vallatus  victu  fruebatur  et  sommo.     Ce-63 

25ciderunt  autem  in  bac  pugna  Romani  quidem  ducenti  et 
quadraginta  et  tres  rectores  vero  quattuor;  Baiiiobaudes 
Cornutorum  tribunus  adaeque  Laipso  et  Innocentins  cata- 
pbractarios  ducens  et  vacans  quidam  tribunus  cuius  non 
subpetit  nomen  :  ex  Alaraanis  vero  sex  milia  corporum  nuni- 

3oeratasunt  in  canipoconstrata  et  inaestimabiles  mortuorum 
acervi  per  undas  fluminis  ferebantur.     Tunc  lulianus,  ut 
erat  fortuna  sui  spectatior  meritisque  magis  quam  imperio 
potens,  Augustus  acclamatione  concordi  totius  exercitns  ad-  64 
pellatus  ut  agentis  petulantius  milites  increpabat,  id  se 


526  AMMIANVS    MAKCELLINVS 

65  nee  sperare  nee  adipisci  velle  inrando  confirmans.  Et  iit 
augeret  eventus  seeundi  laetitiam,  concilio  eonvocato  pro- 
positisque  praemiis,  propitio  ore  Chonodomarinm  sibi  iussit 
ofEerri.    Qui  primo  curvatus,  delude  humi  subpliciterfusiis 

66  gentilique  prece  veniam  poscens  bono  animo  esse  est  iussus.  s 
Et  diebns  postea  panels  ductus  ad  comltatum  Imperatorls 
mlssusque  exlnde  Romain  In  castris  peregrlnls  quae  In 
monte  sunt  Caello,  morbo  veternl  consumptus  est. 


Booh  XXII.,  15:  The  Nile. 

3  Pauca   itaque   super  Nllo,  quern  Aegyptum   Homerusio 
adpellat,  praestrlngi  convenlet,  mox  ostendendis  allis  quae 

4  sunt  In  his  reglonlbus  admlranda.     Orlglnes  fontinm  Nill, 
ut  mihl  quldem  vlderl  solet,  slcut  adhuc  factum  est,  poste- 
rae  quoque  Ignorabunt  aetates.     Verum  quonlam  fabu- 
lantes  poetae  varlantesque  geograplil  in  diversa  latentemis 
notltiam  sclndunt,  opiniones  eorum  veritatl  confinis,  ut 

5arbitror,  expedlam  panels.  Adfirmant  allqui  physicorum 
in  subiectls  septentrionl  spatlis,  cum  hiemes  frigldae 
cuncta  constrlngunt,  magnltudines  nivium  congelascere, 
easque  postea  vi  flagrantis  slderls  resolutas,  fluxis  umori-20 
bus  nnbis  efficere  gravidas  quae  in  merldianam  plagam 
etesiis  flantlbns  pulsae,  expressaeque  tepore  nimlo  incre- 

6  menta  nbertlm  snggerere  Nilo  creduntur.  Ex  Aethioplcis 
inibrlbus  qui  abnndantes  in  tractibus  illis  per  aestus  tor- 
ridos  cadere  memorantur,  exundationes  elus  erigi  anniss 
temporibus  adserunt  alii  praestltutls,  quod  utrumque 
dissonare  videtur  a  veritate,  Imbres  enlm  apud  Aethlo- 
pas  aut  numquam   aut   per    intervalla   temporum  longa 

7  cadere  memorantur.     Opinio  est  celebrlor  alia,  quod  spi- 
rantlbus  prodromis,  perque  dies  quadraginta  et  quinqueso 
etesiarum  continiiis  flatlbus  repellentibus  elus  meatum, 


AMMIANVS    MARCELLINVS  527 

velocitate  cohibita,  snperfusis  fluctibus  intumescit.  Et 
reluctante  spiritu  coiitroverso  adulescens  in  mains,  hinc 
vi  reverberante  ventorum,  inde  urgente  cursu  venarurn 
perennium,  progrcdicns  in  sublime  tegit  omnia  et  Tinmo 

5subj)ressa  per  snpina  campornm  speciem  exhibet  maris. 
Rex  autem  luba  Punicornm  confisus  textn  librorum  a  8 
moute  quodam  oriri  eum  exponit  qui  situs  in  Mauritania 
despectat  oceanum,  liisque  indiciis  hoc  proditum  ait,  quod 
pisces  et  herbae  et  beluae  similes  per  eas  paludes  gignun- 

lotur.     Aethiopiae  autem  partis  praetermeans  Nilus  nomi-9 
num  diversitate  decursa  quae  ei  orbem  peragranti  nationes 
indidere  compluris,  aestuans  inundatione  ditissima  ad  cata- 
ractas  id  est  praeruptos  scopulos  venit,  e  quibus  praecipi- 
tans  ruit  potius  quam  fluit  :  unde  Atos  olim  accolas  usu 

isaurium  fragore  adsiduo  deminuto  necessitas  vertere  solum 
ad  quietiora  coegit.    Exinde  lenius  means  per  ostia  septem  10 
quorum  singula   perpetuorum   amnium  usum  et  faciem 
praebent,   nullis   per  Aegyptum   aquis   externis  adiutus 
eiectatur.     Et  praeter  amnis  plurimos  ex  alveo  derivatos 

2oauctore,  cadentisque  in  subpares  eius,  septem  navigabiles 
sunt  et  undosi  quibus  subiecta  vocabula  veteres  indide- 
runt :  Heracleoticus,  Sebennyticus,  Bolbiticus,  Pathmiti- 
cus,  Mendesius,  Taniticus  et  Pelusiacus.     Oriens  autem  11 
inde,   ut  dictum  est,   propellitur   e   paludibus  ad  usque 

25cataractas   iusulasque   efficit   jiluris   quarum   aliquae    ita 
porrectis  aquis  dicuntur  extentae  ut  singulas  aegre  tortio 
die  relinquat.     Inter  quas  duae  sunt  clarae  Meroe  et  Delta,  12 
a  triquetrae  litterae  forma  hoc  vocabulo  signatius  adpel- 
lata.     Cum  autem  sol  per  Cancri  sidus  coeperit  vein,  au- 

3ogescens  ad  usque   transitum    eius  in  Libram,  diebusque 
centum    sublatius    lluens    niinuitur    postea    et    mitigatis 
ponderibus   aquarum   navibus    antca    pervios    equitabiles 
canipos  ostendit.     Abandc  itaque  luxurians  ita  est  noxius,  13 
ut  infructuosus,  si  venerit  parcior  :  gurgituin  enim  nimie- 


528  AMMIANVS    MARCELLINV8 

t.ate  iimcctans  diutius  terras  culturas  moratur  agronim, 
parvitate  autem  minatur  sterilis  segetes.  Eiimque  nemo 
aliquando  extolli  cubitis  altins  sedccim  possessor  optavit. 
Et  si  inciderit  moderatius,  aliquotiens  iactae  sementes  in 
liquore  pinguis  cespitis  cum  augmento  fere  septuagesimo  5 
renascuntur  :  solusque  fluminum  auras  nullas  inspirat. 


Book  XXII. ,  16,  7 :  Alexandria. 

7  Alexandria  enim  vertex  omnium  est  civitatum,  qnam 
multa  nobilitant  et  magnifica  conditoris  altissimi  et  arclii- 
tecti  sollertia  Dinocratis  qui,  cum  ampla  raoenia  fundaretio 
et  pulchra  paenuria  calcis  ad  momentum  parum  repertae 
omnis  ambitus  linealis  farina  respersit,  quod  civitatem 
post  haec  alimontorum  uberi  copia  circumfluere  fortuito 

8  monstravit.    Inibi  aurae  salubriter  spirantes,  aer  tranquil- 
lus  et  Clemens  atque,  ut  periculum  docuit  per  varias  con- 15 
lectum  aetates,  nullo  paene  die  incolentes  banc  civitatem 

gsolem  serenum  non  vident.  Hoc  litus  cum  fallacibus  et 
insidiosis  accessibus  adfligeret  antehac  navigantis  dis- 
criminibus  plurimis,  excogitavit  in  portu  Cleopatra  turrim 
excelsam,  quae  Pbaros  a  loco  ipso  cognominatur,  praelu-20 
cendi  navibus  nocturna  suggerens  ministeria,  cum  quondam 
ex  Partbenio  pelago  venientes  vel  Libyco,  per  pandas  oras 
et  patulas,  montium  nullas  speculas  vel  coUium  signa  cer- 
nentes,  arenarum  inlisae  glutinosae  mollitiae  frangeren- 

10  tur.     Ilaec  eadem  regina  beptastadium,  sicut  vix  credenda  25 
celeritate,  ita  magnitudine  mira  construxit  ob  causam  no- 
tam  et  necessariam.     Insula  Pbaros,  ubi  Protea  cum  pbo- 
carum  gregibus  diversatum  Ilomerus  fabulatur  inflatius,  a 
civitatis  litore  mille  passibus  disparata  Rbodiorum  erat 

11  obnoxia  vectigali.      Quod    cum   in  die  quodam    nimium  30 
quantum  petituri   venissent,   femina   callida   semper   in 


AMM1ANV8    MARCELLINVS  5;i9 

frandes,  sollcmnium  sjiecie  feriarum  isdcm  iiublicanis 
secum  ad  suburbaiia  perductis,  opus  iusserat  inrequietis 
laboribus  consummari  et  septem  diebus  totidem  stadia 
molibus  iactis  in  mare,  solo  propinqiianti  terrae  sunt  vin- 

5  dicata.     Quo  cum  vebiculo  ingressa  errare  ait  Rhodios  in- 
sularum  non  continentis  portorium  flagitantis. 

His  accedunt  altis  sufflata  fastigiis  templa.     Inter  quae  12 
eminet  8erapeum,  quod  licet  minuatur  exilitate  verborum, 
atriis  tamen  columnariis  amplissimis  et  spirantibus  signo- 

10  rum  figmentis  et  reliqua  operum  multitudine  ita  est  exor- 
natum,  ut  post  Capitolium,  quo  se  venerabilis  Roma  in 
aeternum  adtollit,  nihil  orbis  terrarum  ambitiosius  cernat. 
In  quo  bibliothecae  fuerunt  inaestimabiles  :    et  loquitur  13 
monumentorum  veterum  concinens  fides  septingenta  volu- 

i5minum  milia,  Ptolomaeis  regibus  vigiliis  intentis  compo- 
sita  bello  Alexandrine,  dum  diripitur  civitas  sub  dictatore 
Caesare,  conflagrasse. 

Canopus  inde  duodecimo  disiungitur  lapide   quem,  ut  14 
priscae  memoriae  tradunt,  Menelai  gubernator  sepultus  ibi 

socognominavit.  Ilactenus  impendio  locus  fanis  et  diverso- 
riis  laetis  extructus,  auris  et  salutari  temperamento  perfla- 
bilis,  ita  ut  extra  mundum  nostrum  morari  se  quisquam 
arbitretur  in  illis  tractibus  agens,  cum  saepeaprico  spiritu 
inmurmurantis  audierit  mentos. 

25     Sed  Alexandria  ipsa  non  sensim,  ut  aliae  urbes,  sed  inter  15 
initia  prima  aucta  per  spatiosos  ambitus,  internisque  sedi- 
tionibus  din  aspere  fatigata,  ad  ultimum  multis  post  aunis 
Aureliano  imperium  agente,  civilibus  iurgiis  ad  certamina 
interneciva  prolapsis  dirutisque  moenibus  amisit  regionis 

aomaximam  partem  quae  Bruchion  adpellabatur,  diuturnum 
praestantium  liominum  domicilium.     Vnde  Aristarcbus,  16 
grammaticae  rci  doctrinis  excellens  et  Herodianus  artium 
minutissimus    sciscitator    et   Saccas   Ammonius,   Plotini 
magister,  aliique  plurimi  scriptores  multorum  in  litteris 

34 


530  AMMIANVS    MAKOELLINVS 

nobilium  studioruni  inter  quos  Chalcenterus  eminuit 
Didymus,  multijilicis  scientiae  copia  memorabilis,  qui  in 
illis  sex  libris,  ubi  non  iiumqiiani  imperfecte  Tnllium  re- 
prehendit  sillograpbos  imitatus  scrijDtores  maledicos,  indi- 
cio  doctariim  aurium  iucusatur,  nt  inmania  frementem  5 
leonem  piitredulis  vocibus  cauis  catuliis  longins  circum- 

17  latrans.  Et  quamqnam  veteres  cum  his  quorum  memini 
floruere  compliires,  tamen  ne  nunc  quidem  in  eadem  urbe 
doctrinae  variae  silent ;  nam  et  disciplinarum  magistri 
quodam  modo  spirant  et  nudatur  ibi  geometrico  radio  10 
quidquid  reconditum  latet,  nondumque  apud  eos  penitus 
exaruit  musica,  nee  harmonica  conticuit  et  recalet  apud 
quosdam  adhuc  licet  raros  consideratio  mundani  motus 
et  siderum,  doctique  sunt  numeros  liaud  pauci,  suj^er  his 

ISscientiam  callent  quae  fatorum  vias  ostendit.     Medicinae  15 
autem,  cuius  in  hac  vita  nostra  nee  parca  nee  sobria  desi- 
derantur  adminicula  crebra,  ita  studia  augentur  in  dies 
nt,  licet  opus  ipsum  redoleat,  pro  omni  tamen  experimento 
sufficiat  medico  ad  conmendandam  artis  auctoritatem,  si 

19  Alexandriae  se  dixerit  eruditum.     Et  haec  quidem  hacte-20 
nus.     Sed  si  intellegendi  divini  aditionem  multiplicem  et 
praesensionum  originem  mente  vegeta  quisquam  voluerit 
replicare,  per  mundum  omnem  inveniet  mathemata  huius 

20 modi  ab  Aegypto  circumlata.     Hie  primum  homines  longe 
ante  alios  ad  varia  religionum  incunabula,  ut  dicitur,  per- 25 
venerunt  et  initia  prima  sacrorum  caute  tuentur  condita 

21  scriptis  arcanis.  Hac  institutus  prudentia  Pythagoras 
colens  secretins  deos,  quidquid  dixit  aut  voluit  auctori- 
tatem esse  instituit  ratam  et  femur  suum  aureum  apud 
Olympian!   saepe  monstrabat  et  cum   aquila  conloquensao 

22  subiude  visebatur.  Hinc  Anaxagoras  lapides  e  caelo  lap- 
suros  et  putealem  limum  contrectans  tremores  futuros 
praedixerat  terrae.  Et  Solon  sententiis  adiutus  Aegypti 
sacerdotnm,    latis    iusto    moderamine    legibus,    Romano 


AMMIANVS    MARCELLIXVS  531 

quoqiie  iuri  maximum  addidit  firmamentnm.  Ex  his 
fontibus  per  sublimia  gradieus  sermoniun  amplitudiue 
lovis  aemiilus  Phiton  visa  Aegypto  militavit  sai)ientia 
gloriosa. 
5  Homines  antem  Aegyptii  plerique  subfusciili  sunt  et  23 
atrati  magis  quam  maesti  oris,  gracileuti  et  aridi,  ad  sin- 
gulos  motus  excandescentes,  controversi  et  reposcones 
acerrimi.  Erubescit  apud  eos  siqui  non  infitiando  tributa 
plurimas  in  corpore  vibices  ostendat.     Et  nulla  tormen- 

lotorum  vis  inveniri  adhuc  potuit  quae  obdurato  illius 
tractus  latroni  invito  elicere  potuit,  ut  uomen  2:)roprium 
dicat. 

Id   autem  notum  est,    ut   aunales  veteres   monstrant,  24 
quod  Aegypfcus  omnis  sub  amicis  erat  antea  regibus,  sed  . 

issuperatis  apud  Actium  bello  navali  Antonio  et  Cleopatra, 
provinciae  nomen  accepit  ab  Octaviano  Augusto  possessa. 
Aridiorem  Libyam  supremo  Apionos  regis  consecuti  sumus 
arbitrio,  Cyrenas  cum  residuis  oivitatibus  Libyae  Pentapo- 
leos  Ptolomaei  liberalitate  suscepimus.     Evectus  longius 

20  ad  ordiuem  remeabo  coeptorum. 


Book  XXV.,  3,  15-4,  1:  Death  of  Julian,  363  a.d. 

Quae  dum  ita  aguntur,  lulianus  in  tabernaculo  iacens  15 
circumstantis  adlocutus  est  demissos  et  tristis  :  'advenit, 
o  socii,  nunc  abeundi  tempus  e  vita  impendio  tempes- 

25tivum  quam  reposcenti  naturae  ut  debitor  bonae  fidei 
redditurus  exulto,  non  ut  quidam  ojiinantur  adflictus  et 
maerens,  philosophorum  sententia  generali  perdoctus, 
quantum  corpore  sit  beatior  animus,  et  contemplans,  quo- 
tiens  condicio  melior  a  deteriore  secernitur,  laetandum 

30  esse  potius  quam  dolendum.  Illud  quoque  advertens 
quod  etiam  dii  caelestes  quibusdam  piissimis  mortem  tam- 


532  AMMIANVS    MARCELLINVS 

IGquam  summum  praemium  persolverunt.  Munus  autem 
id  mihi  delatum  optime  scio,  ne  difficultatibus  succumbe- 
reni  arduis,  neve  me  proiciam  iimquam  aut  prosternam, 
expertns  quod  dolores  omnes  ut  insultant  ignavis,  ita  per- 

17  sistentibus  cedunt.  Nee  me  gestorum  paeuitet  aut  gravis  5 
flagitii  recordatio  stringit  vel  cum  in  umbra  et  angustiis 
amendarer,  vel  post  principatum  susceptum :  quern  tam- 
quam  a  cognatione  caelitum  defluentem  inmaculatum,  ut 
existimo,  conservavi,  et  eivilia  moderatius  regens  et  ex- 
aminatis  rationibus  bella  iuferens  et  repellens,  tametsi  lo 
prosperitas  simul  utilitasque  consultorum  non  ubique  con- 
cordent,  quoniam  coeptorum  eventus  superae  sibi  vindi- 

18  cant  potestates.  Eeputans  autem  iusti  esse  finem  imperii, 
oboedientium  conmodum  et  salutem,  ad  tranquilliora 
semper  ut  nostis  propensior  f  ui,  licentiam  omnem  actibus  is 
meis  exterminans,  rerum  conruptricem  et  morum,  gau- 
densque  abeo  gestiensque  ubicumque  me  velut  imperiosa 
parens    consideratis   periculis    obiecit   res    publica,    steti 

lOfundatus,  turbines  calcare  fortuitorum  adsuefactus.  Nee 
fateri  pudebit,  interiturum  me  ferro  dudum  didici  fide  20 
fatidica  praecinente.  Ideoque  sempiternum  veneror  uu- 
men,  quod  non  clandestinis  insidiis  nee  longa  morborum 
asperitate  vel  damnatorum  fine  decedo,  sed  in  medio  cursu 
florentium  gloriarum  liunc  merui  clarum  e  mundo  digres- 
sum.  Aequo  enim  iudicio  iuxta  tiniidus  est  et  ignavus25 
qui  cum  non  oportet,  mori  desiderat,  et  qui  refugiat,  cum 

20  sit  opportunum,  Hactenus  loqui  vigore  virium  labeute 
sufficiet.  Super  imperatore  vero  creando  caute  reticeo, 
ne  per  imprudentiam  diguum  praeteream,  aut  nominatum 
quern  habilem  reor,  anteposito  forsitan  alio,  in  discrimenao 
ultimum  trudam.  Vt  alumnus  autem  rei  publicae  frugi, 
opto  bonum  post  me  reperiri  rectorem.' 

21  Post  liaec  placide  dicta  familiaris  opes  iunctioribus  velut 
supremo  distribuens  stilo,  Anatolium  quaesivit  officiorum 


AMMIANVS    MAKCELLINYS  533 

magistrum  quern,  cum  beatum  fuisse  Sallustius  respontlis- 
set  praefectus,  intellexit  occisum  acriterque  amici  casiim 
ingemuit,  qui  elate  ante  contempserat  suum.  Etflentis32 
inter  haec  omnis  qui  aclerant  auctoritate  integra  etiam 
5  turn  increpabat,  luimile  esse  caelo  sideribusque  conciliatura 
lugeri  principem  dicens.  Quibus  ideo  iam  silentibus  ipse  23 
cum  Maximo  et  Frisco  pliilosophis  super  animorum  sub- 
limitate  perplexius  disputans,  hiante  latius  sufEossi  lateris 
vulnere  et  spiritum  tumore  coliibente  venarum,  epota  geli- 

10  da  aqua  quam  petiit  medio  noctis  horrore,  vita  facilius  est 
absolutus  anno  aetatis  altero  et  tricensimo,  natus  apud 
Coustantinopolim,  a  pueritia  usque  parentis  obitu  desti- 
tutus  Constanti,  quern  post  fratris  Constantini  excessum 
inter  compluris  alios  turba  consumpsit  imperii  successo- 

16  rum,  et  Basilina  matre,  iam  inde  a  maioi'ibus  nobili. 


Book  XXV.,  4'  Character  of  Julian. 

Vir  profecto  heroicis  connumerandus  ingeniis,  claritu- 1 
dine  rerum  et  coalita  maiestate  conspicuus.     Cum  enim 
sint,  ut  sapientes  definiunt,  virtutes  quattuor  praecipuae, 

20  temperantia  prudentia  iustitia  fortitude,  eisque  accedentes 
extrinsecus  aliae  scientia  rei  militaris,  auctoritas  felicitas 
atque  liberalitas,  intento  studio  coluit  omnis  ut  singulas. 

Et  primum  ita  inviolata  castitate  enituit  ut  post  amis- 2 
sam  coniugem  nihil  umquam  venereum  agitaret :  illud  ad- 

25  vertens,  quod  apud  Platonem  legitur,  Soplioclem  tragoe- 
diarum  scriptorem  aetate  grandaevum  interrogatum  ecquid 
adhuc  feminis  misceretur,  negantem  id  adiecissc,  quod 
gauderet  liarum  rerum  amorem  ut  rabiosum  quendam  ef- 
fugisse  dominum  et  crudelcm.     Item  ut  lioc  propositum3 

3ovalidius  confirmaret,  recolebat  saepe  dictum  lyrici  Bac- 
chylidis,  quem   legcbat   iucunde  id  adserentem  quod   ut 


534  AMMIANVS    MAKCELLINVS 

egregius  pictoi'  vultum  speciosuni  effingit,  ita  pudicitia 
Celsius  consurgentem  vituni  exornat.  Qiiam  labem  in 
adulto  robore  iuventutis  ita  caute  vitavit,  ut  ne  suspicione 
quidein  tenns  libidinis  ullins  vel  citerioris  vitae  ministris 
incnsaretur,  ut  saepe  contingit.  5 

4  Hoc  autem  temperantiae  genus  crescebat  in  mains  iu- 
vante  parsimonia  ciborum  et  somni  quibus  domi  forisque 
tenacius  utebatur.  Namque  in  pace  victus  eius  mensura 
atqne  tenuitas  erat  recte  noscentibus  admiranda,  velut  ad 
pallium  mox  reversuri,  per  varies  autem  procinctus  stans  10 
interdum  more  militiae  cibum  brevem  vilemque  sumere 

5visebatur.  Vbi  vero  exigua  dormiendi  quiete  recreasset 
corpus  laboribus  induratum,  expergefactus  explorabat  per 
semet  ipsum  vigiliarum  vicis  et  stationum,  post  haec  seria 

6  ad  artis  confugiens  doctrinarum.     Et  si  nocturna  lumina,  is 
inter  quae  Incubrabat,  potuissent  voces  ullae  testari,  pro- 
fecto  ostenderant  inter  hunc  et  quosdam  principes  multum 
interesse  quem  norant  voluptatibus  ne  ad  necessitatem 
quidem  indulsisse  naturae. 

7  Dein  prudentiae  eius  indicia  fuere  vel  plurima  e  quibus  20 
explicari  sufficiet  pauca.  Armatae  rei  scientissimus  et 
togatae,  civilitati  admodum  studens,  tantuni  sibi  adrogans 
quantum  a  contemptu  et  insolentia  distare  existimabat ; 
virtute  senior  quam  aetate ;  studiosus  cognitionum  omnium 
et  indeclinabilis  aliquotiens  iudex  ;  censor  moribus  regen-25 
dis  acerrimus,  placidus,  opum  contemptor,  mortalia  cuncta 
despiciens,  postremo  id  praedicabat,  turpe  esse  sapienti, 
cum  habeat  animum,  captare  laudes  ex  corpore. 

8  Quibus  autem  iustitiae  inclaruit  bonis,  multa  significant, 
primo  quod  erat  pro  rerum  omnium  distinctione  sine  cru-30 
delitate  terribilis,  deinde  quod  paucorum  discrimine  vitia 
cohibebat,  tum  autem  quod  minabatur  ferro  potius  quam 

9  utebatur.  Postremo  ut  multa  praeteream,  constat  eum  in 
apertos  aliquos  inimicos  insidiatores  suos  ita  consurrexisse 


AMMIANVS    MARCELLINVS  535 

mitissime,  ut  j^oenarum  asperitatem  genuina  lenitudine 
castigaret. 

Fortitudinem  certaminiim   crebritas  iisnsqne  bellornm  10 
ostendit    et    patientia   frigorum   inmauium    et    feruoris. 

5  Cumque  corporis  mnnus  a  milite,  ab  imperatore  vero 
animi  poscitur.  Ipse  trucem  hostcni  ictu  confecit  audac- 
ter  congressus  ac  nostros  cedentis  obiecto  pectore  sue 
aliqnotiens  cohibuit  solus  ;  regnaque  furentium  Germano- 
rum  excindens  et  in  pulvere  vaporato  Persidis  aiigebat 

10  tiduciam    militis    dimicans    inter   primes.      Castrensium  11 
negotiorum  scientiani  plura  declarant  et  nota  :  civitatum 
oppugnationes    et    castellorum    inter   ipsos   discriminum 
vertices,  acies  figiira  multiformi  compositae,  salubriter  et 
caute  castra   metata,  praetenturae  stationesqne   agrariae 

i5tutis  rationibus  ordinatae.     Auctoritas  adeo  valnit,  nt  di- 13 
lectiis  artissime,  dum  timetur,  ac  si  periculorum  sociiis  et 
laborum   et   inter   concertationes    acerrimas   animadverti 
iuberet  in  desides,  et  Caesar  adhuc  sine  stipendio  regeret 
militem  feris  oppositum  gentibus,  ut  dudum  est  dictum  ; 

2oadlocutusque   tumentis  armatos,    discessurum    ad   vitam 
minaretur  privatam,  ni  tumultuare  desisterent.     Deniqut- 13 
id  pro  multis  nossc  sufficiet :    cxbortatum  eum  siniplici 
contione  militem  Gallicanum  pruinis'adsuetum  et  liheuo, 
peragratis  spatiis  regionum  extentis  per  tepentem  Assy- 

asriam  ad  usque  confinia  traxisse  Medorum. 

Felicitas  ita  cminuit  ut  ipsis  quodam  modo  cervicibus  14 
Fortunae  aliquam  din  bonae  gubernatricis  evectus  victo- 
riosis  cursibus  diffioultates  superaret  iumensas.     Et  post- 
quam  ex   occidua  plaga  digressus  est,  et  quoad  fuit   in 

30  terris,  quievere  nationes  omnes  inmobiles  ac  si  quodam 
caduceo  leniente  mundane. 

Liberalitatis  eius  testimonia  plurima  sunt  et  verissima,  15 
inter  quae  indicta  sunt  tributorum  admodum  levia,  coro- 
narium  indultum,  remissa  debita  multa  diuturnitate  con- 


530  AMMIANVS    MARCELLINVS 

gesta,  aequata  fisci  iurgia  cum  privatis,  vectigalia  civita- 
tibiis  restituta  cum  fundis  absque  his  quos  velut  iure 
vendidere  praeteritao  potestates,  quodquenumquamaugen- 
dae  pecuniae  cupidus  fuit  quam  cautius  apud  dominos 
servari  existimabat,  id  aliquotiens  praedicans  Alexaiidrums 
Magnum,  ubi  liaberet  tbesauros  interrogatum,  'apud  ami- 
cos'  benevole  respondisse. 

16  Digestis  bonis  quae  scire  potuimus,  nunc  ad  explicanda 
eius  vitia  veniamus,  licet  dicta  sint  carptim.  Levioris 
iugenii,  verum  hoc  institute  rectissimo  temperabat,  emen-io 

17dari  se  cum  deviaret  a  fruge  bona  permittens.  Linguae 
fusioris  et  admodum  raro  silentis,  praesagiorum  sciscita- 
tioni  nimiae  deditus,  ut  aequiperare  videretur  in  hac  parte 
principem  Hadrianum,  superstitiosus  magis  quam  sacro- 
rum  legitimus  observator,  innumeras  sine  parsimonia  pe- is 
cudes  mactans,  ut  aestimaretur,  si  revertisset  de  Partliis, 
boves  iam  defuturos,  Marci  illius  similis  Caesaris,  in  quem 
id  accipimus  dictum  : 

ol  fioEC  ol   Xevkoi   Mnpkw   rw    Kataapi   -^aiptiv. 

av  TTuXi    rif:)i(Tr}Q,  afif.UQ  inruiXofieBa.  20 

18  Vulgi  plausibus  hietus,  laudum  etiam  ex  minimis  rebus 
intemperans  adpetitor,  popuhiritatis  cupiditate  cum  indig- 
nis  loqui  saepe  adfectans. 

19  Verum  tanien  cum  haec  essent,  aestimari  poterat,  ut 
ipse  aiebat,  vetus  ilia  lustitia,  quam  offensam  vitiis  homi-25 
num  Aratus  extollit  in  caelum,  eo  imperante  redisse  rur- 
sus  ad  terras,  ni  quaedam  ad  arbitrium  agens  interdum 

20ostenderet  se  dissimilem  sui.     Namque  et  iura  condidit 
uon  molesta,  absolute  quaedam  iubentia  fieri  vel  arcentia, 
praeter   pauca.      Inter   quae   erat   illud    inclemens   quod  30 
docere  vetuit  magistros  rhetoricos  et  grammaticos  Chris- 

21  tianos,  ni  transissont  ad  numinum  cultum.  Illud  quoque 
itidem  parum  ferendum  quod  municipalium  ordinum 
coetibus  patiebatur  iniuste  quosdam  adnecti  vel  peregri- 


AMMIANVS    MARCELLINVS  537 

nos  vel  ab  his  consortiis  privilegiis  ant  origine  longe  di- 
scretos. 

Figuva  talis  ntique  membrorum.     Mediocris  erat  statu-  32 
rae,  capillis  tamquam  pexisset  mollibus,  hirsuta  barba  iu 

sacutiim  desinente  vestitiis,  veunstate  oculoruni  micantiuni 
flagrans,  qui  mentis  eins  argutias  indicabant,  superciliis 
decoris  et  naso  rectissimo  ore  panlo  maiore,  labro  inferiore 
demisso,  opima  et  incnrva  cervice,  nmeris  vastis  et  latis, 
ab  ipso  capite  usque  ungninm  sninmitates  liniamentornm 

10  recta  compage,  unde  viribns  valebat  et  cursu. 


Booh  XXX.,  Jf,  5-5,  1 :  Degenerate  Rome. 

Florebant  elegantiae  priscae  patrociniis  tribunalia,  cum  5 
oratorcs  concitae  facundiae,  adtenti  studiis  doctrinarum, 
ingenio  fide  copiis  ornamentisque  diceiidi  pluribus  emine- 

15 bant,  ut  Demosthenes,  qno  dictnro  concursus  andiendi 
cansa  ex  tota  Graecia  fieri  solitos  monnmentis  Atticis  con- 
tinetnr,  et  Callistratus,  qnem  nobilem  illam  super  Oropo 
cansam  perorantem  idem  Demosthenes  Academia  cum 
Platone  relicta  sectatuc  est :  nt  Ilyperides  et  Aeschines  et 

2oAndocides  et  Dinarchus  et  Antiphon  iile    Khamnusius, 
quern  ob  dcfensum  negotium  omnium  primnm  antiquitas 
prodidit  accepisse  mercedem.     Nee  minus  apud  Romanose 
liutilii  et  Galbae  et  Scauri  vita  moribus   frugalitateqne 
spectati  et  postea  per  varias  aevi  sequentis  aetates  censorii 

25  et  consulares  multi  et  triumphales,  Crassi  et  Antonii  et 
cum  Philippis  Scaevola  aliique  numerosi  post  exercitus 
prosperrime  ductos,  post  victorias  et  tropaea  civilibus 
stipendiornm  officiis  fioruerunt,  hiureasque  fori  speciosis 
certamiuibus  occnpantes  summis  gloriae  honoribus  fruc- 

3t>bantur,     Post  quos  excellentissimus  omnium  Cicero,  ora-7 
tionis  imperiosac  fiuminibus  saepe  depresses  aliquos  iu- 


538  AMMIANVS    MAECELLINVS 

diciorum  eripiens  flammis  'non  defendi  homines  sine  vitn- 
peratione  fortasse  posse,  ueglegeiiter  defendi  sine  scelere 
non  posse'  firmabat. 

8  At  nunc  videre  est  per  eos  omnis  tractus  violenta  et 
rapacissima  genera  liominum  per  fora  omnia  volitantium  s 
et  subsidentium  divites  domus,   nt  Sj)artanos  canes  aut 
Gretas,  vestigia  sagacius  conligendo  ad  ipsa  cubllia  perve- 
nire  cansarum. 

9  In  liis  primus  est  coetiis  eorum  qui  seminando  diversa 
iurgia  per  vadimonia  mille  iactantnr,  viduarum  postis  et  lo 
orborum    liminia    deterentes    et   ant    inter    discordantis 
amicos  ant  propinqnantis  vel  adfinis,  si  simultatum  levia  ■ 
senserint   receptacula,  odia  struentes   infesta,  in  quibns 
aetatis  progressu  non  ut  aliorum  vitia  intepescunt,  sed 
magis    magisque    roborantnr ;    inter    rapinas    insatiabilis  i5 
inopes  ad  capiendam  versutis  orationibus  iudicum  fidem, 
quorum  nomen  ex  iustitia  natnm  est,  sicam  ingenii  de- 

lOstringentes.  Ilorum  obstinatione  libertatem  temeritas, 
constantiam  audacia  praeceps,  eloquentiam  inanis  quae- 
dani  imitatur  fluentia  loquendi,  quarum  artium  scaevi-20 
tate,  ut  Tullius  adseverat,  nefas  est  religionem  decipi  iudi- 
cantis.  Ait  enim  :  '  cumque  nihil  tarn  inconruptum  esse 
debeat  in  re  publica  quam  suffragium,  quam  sententia,  non 
intellego  cur  qui  ea  pecunia  couruperit,  poena  dignus  sit ; 
qui  eloquentia,  laudem  etiam  ferat.  J^Eihi  quidem  hoc  25 
plus  mali  facere  videtur  qui  oratione  quam  qui  pretio 
iudicem  courumpit,  quod  pecunia  conrumpere  pudentem 
nemo  potest,  dicendo  potest.' 

11  Secundum  est  genus  eorum  qui  iuris  professi  scientiam, 
quam  repugnantium  sibi  legum  abolevere  discidia,  velutso 
vinculis  ori  impositis  reticentes,  iugi  silentio  umbrarum 
sunt  similes  propriarum.  Hi  velut  fata  natalicia  prae- 
monstrantes  aut  Sibyllae  oraculorum  interpretes,  vultus 
gravitate  ad  habitum  composita  tristiorem,  ipsum  quoque 


AMMIANVS    MARCELLINVS  539 

venditant  quod  oscitantnr.  Hi  ut  altius  videantur  iurais 
callere,  Trebatium  locuntur  et  Cascelliiim  ct  Alfeuiim  et 
Aurnncorum  Sicanorumque  iam  din  leges  ignotas,  cum 
Euandri  matre  abhiuc  saeculis  obrutas  multis.  Et  si  vo- 
sluntate  matrem  tuam  finxeris  occidisse,  multas  tibi  suifra- 
gari  absolutionem  lectiones  reconditas  polliceutur,  si  te 
senserint  esse  nummatum. 

Tertius  eorum  est  ordo  qui,  ut  in  professione  turbulenta  13 
clarescant,   ad    expugnandam   veritatem    ora    mercenavia 

loprocudentes,  pei*  prostitutas  frontis  vilisque  latratus,  quo 
velint,  aditus  sibi  patefaciunt  crebros,  qui  inter  sollicitu- 
dines  iudicum  per  multa  distentas  inresolubili  nexu  vinci- 
entes  negotia,  laborant,  ut  omnis  quies  litibus  implicetur, 
et  nodosis  quaestionibus  de  industria  iudicia  circumscri- 

15  bunt,  quae  cum  recte  procedunt,  delubra  sunt  aequitatis ; 
cum  depravantur,  foveae  fallaces  et  caecae,  in  quas  si 
captus  ceciderit  quisquara,  non  nisi  per  multa  exiliet 
lustra,  ad  usque  ipsas  medullas  exsuctus. 

Quartum  atque  postremum  est  genus  impudens,  pervi- 14 

socax  et  indoctum  eorum,  qui  cum  inmature  a  litterariis 
eruperiut  ludis,  per  angulos  civitatum  discurrunt,  mi- 
miambos  non  causarum  remediis  congrua  conmentantes, 
foris  divitum  deterendo,  cenarum  ciborumque  aucupantes 
delicias  exquisitas.     Qui  cum  semel  umbraticis  lucris  eti5 

25inliiandae  undique  pecuniae  sese  dediderint,  litigare  fru- 
stra  quoslibet  innocentis  hortantur  et  ad  defendendam 
causam  admissi,  quod  raro  contingit,  suscepti  nomen  et 
vim  negotii  sub  ore  disceptatoris  inter  ipsos  conflictuum 
articulos  instruuntur,   circumlocutionibus    indigcstis    ita 

3oscatentes,  ut  conluvionis  taeterrimae  audire  existimes  ulu- 
labili  clamore  Thersiten.     Cum  autem  ad  inopiam  muni- 16 
endarum  vcnerint  adlegationum,  ad  effrenatam  deflectunt 
conviciandi  licentiam,  quo  nomine  ob  adsidua  in  personas 
honorabilis  probra  diebus  dictis  aliquotiens  sunt  damnati, 


540  AMMIANVS    MARCELLINVS 

e  qnibus  ita  sunt  rudes  non  iiulli  ut  numqnam  se  codices 
habuisse  memineriut.  Et  si  in  circulo  doctorum  auctoris 
veteris  inciderit  nomeu,  piscis  ant  edulii  peregrinum  esse 
17vocabulum  arbitrantur;  si  vero  advena  quisquam  invisita- 
tum  sibi  antea  Marcianum  verbo  tenus  quaesierit  orato-5 
rem,   omnes   confestim   Marcianos    adpellari    se   fingunt. 

18  Nee  iam  fas  uUnm  prae  oculis  liabent,  sed  tamquam  ava- 
ritiae  venumdati  et  usucapti,  nihil  praeter  interminatam 
petendi  licentiam  norunt.  Et  siquem  semel  intra  retia 
ceperint,  cassibus  mille  impedicant,  per  morborum  simii-io 
lationem  vicissim  consulto  cessantes ;  utque  pervulgati 
iuris  proferatnr  lectio  vana,  septem  vendibilis  introitus 

19  praeparant,  dilationuni  examina  longissima  contexentes. 
Et  cum  nudatis  litigatoribus  dies  cesserint  et  menses  et 
anni,  tandem  obtrita  vetustate  controversia  intromissa,  ipsa  is 
capita   splendoris    ingressa   alia   secum    advocatorum  si- 
mulacra inducunt.     Cumque  intra  cancellorum  venerint 
saepta  et  agi  coeperint  alicuius  fortunae  vel  salus,  atque 
laborari  debeat,  ut  ab  insonte  gladius  vel  calamitosa  de- 
trimenta  pellantur,  conrugatis  liinc   inde  froutibus  bra- 20 
chiisque  histrionico  gestu  formatis,  ut  coiitionaria  Gracchi 
fistula  post  occipitium  desit,  consistitur  altrinsecus  din ; 
tandemque  ex  praemeditato  conludio  per  eum  qui  est  in 
verba  tidentior,  suave  quoddam  principium  dicendi  exo- 
ritur,  Clueutianae  vel  pro  Ctesiphonte  orationum  aemula25 
ornamenta  promittens   et  in   earn   conclusionem  cunctis 
finem   cupientibus  desinit,   ut  nondum    se   patroni   post 
speciem  litis  trieiinium  editam  causentur  instructos,  spa- 
tioque  prorogati  tem])oris  im^ietrato,  quasi  cum  Antaeo 
vetere  couluctati,  perseveranter  flagitaut  pulveris  pericu-30 
losi  mercedes. 

20  Vernm  tamen  haec  cum  ita  siut,  non  desunt  advocatis 
incommoda  plurima,  j)arum  sustinenda  recte  victuro. 
Kamque  sellulariis  quaestibus  inescati,  inter  se  hostiliter 


AMMIANVS    MAECELLINVS  541 

dissident  et  erupta  maledicendi  ferocia,  ut  dictum  est, 
multos  offendunt,  quam  tunc  effutiunt  cum  conmissarum 
sibi  causarum  infirmitatem  rationibus  validis  convallare 
lion  jjossunt.     Et  iudices  patiuntur  interdum  doctos  ex  21 

5  Philistionis  aut  Aesopi  cavillationibus,  quam  ex  Aristidis 
illius  lusti  vel  Catonis  disciplina  productos,  qui  aere  gravi 
mercati  publicas  potestates,  ut  creditores  molesti  opes 
cuiusque  modi  fortunae  rimantes,  alienis  gremiis  excu- 
tiunt  praedas.      Ad  ultimum  id  habet  causidiciua  cum  22 

10  ceteris  metuendum  et  grave,  quod  hoc  ingenitum  est  paene 
litigantibus  cunctis,  ut,  cum  iurgia  mille  casibus  cadant, 
accidentia  secus  in  potestate  esse  existiment  patronorum, 
et  omnem  certaminum  exitum  isdem  soleant  adsignare  et 
non  vitiis  rerum  aut  iniquitati  aliquotiens  disceptantium 

i5sed  solis  defensantibus  irascantur.  V^crum  unde  hue  de- 
clinavimus  revertamur. 


Book  XXXI.,  2,  1-12  :  The  Huns. 

Totius  autcm  sementem  exitii  et  chidum  originem  di-1 
versarum    quas    Martius  furor  incendio  solito  miscendo 

2ocuncta  coucivit,  hanc  comperimus  causam.  lluuorum 
gens  monumentis  veteribus  leviter  nota  ultra  paludes 
Maeoticas  glacialem  oceanum  accolcns,  omnem  modum 
fcritatis  excedit.  Vbi  quoniam  ab  ipsis  nascendi  primitiis 
infantum  ferro  sulcantur  altius  genae,  ut  pilorum  vigor 

25tempestivus  emergens  conrugatis  cicatricibus  hebetetur, 
senescunt  imberbes  absque  ulhi  vcnustate,  spadonibus 
similes,  compactis  omnes  firmisquc  membris  et  opimis 
cervicibus,  prodigiosae  fornuic  sod  pandi,  ut  lupedos  exi- 
stimes  bestias  vel  quails  in  conmarginandis  pontibus  effi- 

sogiati   stipites   dolantur   incompte.      In   hominum    autemS 
figura  licet  insuavi  ita  visi  sunt   asperi,  ut   nequc    igni 


543  AMMIANVS    MAECELLINVS 

neqne  saj)oratis  indigeant  cibis  sed  radicibns  herbaruni 
agrestium  et  semicruda  cuiusvis  pecoris  carne  vescantur 
quam  inter  femora  sua  equorumque  terga  snbsertam  fotu 

4  calefaciunt  brevi.  Aedificiis  iiiiUis  uniquam  tecti,  sed 
haec  velut  ab  usu  conmuni  discreta  sepulcra  declinant.  5 
Nee  enini  apud  eos  vel  arundine  fastigatum  reperiri  tu- 
gurium  potest.  Sed  vagi  montis  peragrantes  et  silvas, 
pruinas  famem  sitimque  perferre  ab  incunabulis  adsue- 
scunt.  Peregre  tecta  nisi  adigente  maxima  necessitate  non 
subeunt ;   nee  enim  apud  eos  securos  existimant  esse  sub  10 

Stectis.  [.  ,  .]  Indumentis  operiuntur  lintels  vel  expellibus 
silvestrium  murum  consarcinatis,  nee  alia  illis  domestica 
vcstis  est,  alia  forensis.  Sed  seniel  obsoleti  coloris  tunica 
collo  inserta  non  ante  deponitur  aut  mutatur  quam  diu- 

eturua  carie  in  pannulos  defluxerit  defrustata.  Galerisis 
incurvis  capita  tegunt,  hirsuta  crura  coriis  muniendis 
haedinis,  eorumque  calcei  formulis  nullis  aptati  vetant  in- 
cedere  gressibus  liberis.  Qua  causa  ad  pedestris  parum 
adcommodati  sunt  pugnas,  verum  equis  prope  adfixi,  duris 
quidem  sed  deformibus,  et  muliebriter  isdem  non  num-20 
quam  insidentes  funguntur  muneribus  consuetis.  Ex  ipsis 
quivis  in  liac  natioue  pernox  et  perdius  emit  et  veudit, 
cibumque  sumit  et  potum,  et  inclinatus  cervici  angustae 
iumenti  in  altum  soporem  ad  usque  varietatem  effunditur 

7  somniorum.     Et  deliberatione  super  rebus  proposita  seriis,  25 
hoc  habitu  omnes  in  conmune  consultant.   Aguntur  autem 
nulla  severitate  regali  sed  tumultuario  primatum  ductu 

8  contenti  perrumpunt  quidquid  inciderit.  Et  pugnant  non 
numqnam  lacessiti,  sed  ineuntes  proelia  cuneatim  variis 
vocibus  sonantibus  torvum.  Vtque  ad  pernicitatem  sunt  30 
leves  et  repentiui,  ita  subito  de  industria  dispersi  vige- 
scuntet  incomposita  acie  cum  caede  vasta  discurrunt,  nee 
invadentes  vallum  nee  castra  inimiea  pilantes  prae  nimia 

Orapiditate   cernuntur.      Eoque  omnium  acerrimos  facile 


AMMIANVS    MARCELLINVS  543 

dixeris  bellatores,  quod  procul  missilibus  telis,  acntis  os- 
sibus  pro  spiculorum  acumine  arte  mira  coagmentatis  et 
distantia  percursa  cominus  ferro  sine  sni  respectn  con- 
fliguiit,  hostisqne,  dum  mucronnin  noxias  observant,  con- 

5  tortis  laciniis  inligant,  ut  laqueatis  resistentiuni  membris 
equitandi  vel  gradiendi  adimant  facultatem.     Nemo  apnd  10 
eos  arat  nee  stivara  aliquando   contingit.      Omnes  enini 
sine  sedibus  fixis,  absque  lare  vel  lege  aut  victu  stabili 
dispalantur,  semper  fugientium  similes,  cum  carpentis  in 

loquibus  habitant.   [.  .  .]     Per  indutias  infidi  inconstantes  11 
ad  omnem  auram  incidentis  spei  novae  perquam  mobiles, 
totum  furori  incitatissimo  tribnentes.     Inconsultorum  ani- 
malium  ritu,  quid  honestuni  inbonestumve  sit  penitus  ig- 
norantes,  flexiloqui  et  obscuri,  nullius  religionis  vel  su- 

15 perstitionis  reverentia  aliquando  districti,  auri  cupidine 
inmensa  flagrantes,  adeo  permutabiles  et  irasci  faciles  ut 
eodem  aliquotiens  die  a  sociis  nullo  inritante  saepe  desci- 
scant,  itidemque  propitientur  nemine  leniente. 

Hoc  expeditum  indomitumque  hominum  genus  externa  12 

2opi-aedandi  aviditate  flagrans  iumani,  per  raj^inas  finiti- 
morum  grassatum  et  caedes  ad  usque  Halanos  pervenit, 
veteres  Massagetas,  qui  undesint  vel  quas  incolant  terras — 
quoniam  hue  res  prolapsa  est — consentaneum  est  demon- 
strare  [  .  .  .  ] 


25  Book  XXXL,  2,  17-25:   The  Halani. 

Abundans  Hister  advenarum  magnitudine  fluenti  Sauro- 13 
matas  praetcrmeat  ad  usque  amnem  Tanaim  pertinentes, 
qui  Asiam  terminat  ab  Europa.  Hoc  transito  in  inmen- 
sum  extentas  Scytliiae  solitudines  Halani  inhabitant,  ex 
aomontium  adpellatione  cognominati,  paulatimque  nationes 
conterminas  crebritate  victoriarum  adtritas  ad  gentilitatem 


544  AMMIANVS    MARCELLINVS 

14siu  vocabuli  traxerunt,  lit  Persae.  Inter  hos  Nervi  medi- 
terranea  incolunt  loca,  vicini  verticibus  celsis  quos  prae- 
ruptos  geluque  torpentis  aqiiilones  adstringunt.  Post 
quos  Vidiui  sunt  et  Geloni  perquam  feri  qui  detractis 
peremptorum  hostium  cutibus  indumenta  sibi,  equisques 
tegmina  confieiunt,  bellatrix  gens.  Gelonis  Agathyrsi 
conlimitant,  interstincti  colore  caeruleo  corpora  simul  et 
crines,  et  liumiles  quidem  minutis   atque   raris,   nobiles 

15  vero  latis,  f ucatis  et  densioribus  notis.     Post  hos  Melan- 
chiaenas  et  Anthropophagos  palari  accepimus  per  diversa,  lo 
humanis  corporibus  victitantes  quibus  ob  haec  alimenta 
ncfanda  desertis  finitimi  omnes  longa  petiere  terrarum. 
Ideoque  plaga  omnis  orienti  aestivo  obiecta  usque  dum 

16  venitur  ad  Seras,  inhabitabilis  mansit.  Parte  alia  prope 
Amazonuni  sedes  Halani  sunt  orienti  adclines,  diffusiis 
per  populosas  gentis  et  amplas,  Asiaticos  vergentes  in 
tractus  quas  dilatari  ad  usque  Gangen  accepi  fluvium 
intersecantem  terras  Indorum,  mareque  inundantem  au- 
strale. 

17  Bipertiti  per  utramque  mundi  plagam  Halani — quorum  2) 
gentis  varias  nunc  recensere  non  refert — licet  dirempti 
spatiis  longis,  per  pagos  ut  Noraades  vagantur  inrnensos, 
aevi  tamen  progressu  ad  unum  concessere  vocabulum  et 
summatim  omnes  Halani  cognominantur  ob  mores  et  mo- 

18  dum  eif  eratum  vivendi  eandemque  armaturam.  Nee  enim  2p 
ulla  sunt  illisce  tuguria  aut  versandi  vomeris  cura,  sed 
carne  et  copia  victitant  lactis,  plaustris  supersidentes  quae 
operimentis  curvatis  corticum  per  solitudines  couferunt 
sine  fine  disteHtas.  Cumque  ad  graminea  veneriut,  in 
orbiculatam  figuram  locatis  sarracis  ferino  ritu  vescuntur,  3o 
absumptisque  pabulis,  velut  carpcntis  civitates  impositas 
vehunt  [  .  .  .  ]  et  habitacula  sunt  haec  illis  perpetua  et, 

19  quocumque  ierint;,  illic  genuinum  existimant  larem.     Ar 
menta  prae  se  agentes  cum  gregibus  pascunt,  maximcquv. 


AMMIANV8    MARCELLINYS  o-io 

equini  pecoris  est  eis  sollicitior  cura.  Ibi  campi  semper 
herbescunt,  intersitis  pomiferis  locis,  atqiie  ideo  transe- 
uiites  quolibet,  nee  alirneiitis  nee  pabulis  indigent,  quod 
efficit  umectum  solnm  et  erebri  lluminum  practermeau- 

6tiuin  cursus.     Omnis  igitur  aetas  et  sexus  inbellis  circa  20 
vehicula  ipsa  versatnr,  muniisque  distringitnr  mollibus  ; 
inventus  vero  equitandi  usu  a  prima  pueritia  coalescens, 
incedere    pedibus    existimat    vile    et    omnes    multiplici 
disciplina  prudentes   sunt   bellatores.     Vnde  etiam  Per- 

losae,  qui  sunt  orTginitus  Scythae,  pugnandi  sunt  peritis- 
simi. 

Proceri  autem  Halani   paene  sunt  omnes  et  pulchri,  21 
crinibus  mediocriter  flavis,  oculorum  temperata  torvitate 
tcrribiles  et  armonim  levitate  veloces,  Ilunisque  per  om- 

15  nia  subpares  verum  vietu  mitiores  et  cultu,  latrocinando 
et  venando  ad  usque  Maeotica  stagna  et  Cimmerium  Bo- 
sporum,  itidemque  Armenios  discurrentes  et  Mediam.    Vt-  23 
que  hominibus  quietis  et  placidis  otium  est  volnptabile,  ita 
illos  pericula  iuvant  et  bella.     ludicatur  ibi  beatus  qui  in 

2oproelio  profuderit  animam,  senescentes  enim  et  fortuitis 
mortibus  mundo  digresses  ut  degeneres  et  ignavos  convi- 
ciis  atrocibus  insectantnr,  nee  quidquam  est  qnod  elatius 
iactent  quam  homine  quolibet  occiso,  proque  exuviis  glo- 
riosis  interfectorum  avulsis  capitibus  detractas  pellis  pro 

25phaleris  iumentis  adcommodant  bellatoriis.    Xec  temjilum  28 
apud  eos  visitur  aut  delubrum,  ne  tugurium  quidem  culmo 
tectum  cerni  usquam  potest,  sed  gladius  barbarico  ritu 
humi  figitur  nudus,  eumquo  ut  Martem,  regionum   quas 
circumcircant,  praesulem   verecundius   colnnt.      Futiira24 

3omiro  praesagiunt  modo.  Nam  rectiorcs  virgas  vimineas 
conligentes,  casque  cuin  incantameiitis  qiiibusdam  secr(!tis 
praestituto  tempore  discernentcs,  apertc  quid  portendatur 

-  norunt.     Servitus  quid  sit  ignorant,  omnes  gcneroso  semi- 25 
ne  procreati,  iudicesque  etiam  nunc  eligunt  diuturno  bcl- 
35 


546  AMMIANVS    MARCELLINVS 

landi  iisu  spectatos.     Sed  ad  reliqna  tcxtus  propositi  re- 
vertamur. 

Death  of  Valens,  87 S  a.d. 

1  14.  Perit  autGm  hoc  exitu  Valens  qninquagesimo  anno 
contignns,  cum  per  annos  qnattuor  imperasset  et  decern  5 

2  parvo  minus.  Cuius  bona  multis  cognita  dicemus  et  vitia. 
Amicus  fidelis  et  firmus,  ultor  acer  ambitionnm,  severus 
militaris  et  civilis  disciplinae  conrector,  pervigil  semper  et 
anxius,  ne  propinquitatem  quis  praetendens  altius  semet 
ferret,  erga  deferendas  potestates  vel  adimendas  nimium  10 
tardus,  provinciarum  aequissimus  tutor,  quarnm  singulas 
ut  domum  propriam  custodiebat  indemnes,  tributorum 
ouera  studio  quodam  molliens  singulari,  nulla  vectigalium 
admittens  augmenta,  in  adaerandis  reliquorum  debitis  non 
molestus,  furibus  et  in  peculatu  deprebensis  iudicibus  in- 15 

Simicus  asper  et  vehemens.  Nee  sub  alio  principe  in  huius 
modi  negotiis  melius  secum  actum  esse  meminit  oriens. 
Super  his  omnibus  liberalis  erat  cum  moderatione,  cuius 
rei  licet  abundent  exempla,  unum  tamen  sufficiet  poni.  Vt 
sunt  in  palatiis  non  nulli  alienarum  rerum  avidi,  siquiso 
caducum  vel  aliud  petisset  ex  usu,  cum  magna  iustorum 
iniustorumquc  distinctione  contradictori  copia  servata, 
donabat  ci  qui  petierat,  tris  vol  quattuor  alios  absentis 
aliquotiens  impetratorum  participes  iungens  ;  ut  castiga- 
tius  agerent  inquieti,  lucra  quibus  inhiabant,  hoc  minui  25 

4conmento  cernentes.  Super  aedificiis  autem  quae  per 
diversas  urbis  et  oppida  vel  instauravit  vel  a  primis  in- 
struxit  auspiciis — ne  sim  longior — taceo,  rebus  ipsis  id 
apertius  monstrare  concedcns.  Ilaec  l)oui«  omnibus  aemu- 
landa  sunt,  ut  existimo  ;  nunc  eius  vitia  percurramus.        30 

5  Magnarum  opum  intemperans  adpetitor,  laborum  impa- 
tiens,  duritiamque   magis  adfectans  inmanem    in  crude- 


AMMIANVS    MARCELLINVS  547 

litatem  proclivior,  snbagrestis  ingenii,  nee  bellicis  nee 
libcralibus  studiis  eruditiis ;  alienis  gomitibns  libenter 
emolumenta  fructusque  conquirens,  tuncque  magis  intole- 
rabilis  cum  incidentia  crimina  ad  contemptani  vel  laesam 

5  principis  amplitndinem  trabens  in  sanguinem  saeviebat  ct 
dispendia  locupletnm.     Illud  quoque   ferri  non   poteratG 
quod,  cum  legibus  litis  omnis  quaestionesqne  conmittere 
videri  so  vellet,  destinatisque  velut  lectis  iudicibus  nego- 
tia  spectanda  mandabat,  nihil  agi  contra  libidinem  suani 

lopatiebatur ;  ininriosus  alias  et  iracundus  et  criminantibus 
sine  differentia  veri  vel  falsi  facillime  patens  quae  vitiorum 
labes  etiam  in  his  privatis  cotidianisque  rationibus  im- 
pendio  est  formidanda. 

Cessator  et  piger  :  nigri  coloris,  pupula  oculi  unius  ob-  7 

15  structa,  sed  ita,  ut  non  eminus  adpareret,  figura  bene  com- 
pacta  membrorum,  staturae  nee  procerae  nee  humilis, 
incurvis  cruribus  extanteque  mediocriter  ventre. 

Haec   super   Valente   dixisse   suffieiet   quae   vera   esses 
aequalis  nobis  memoria  plene  testatur.     Illud  autem  prae- 

20  teriri  non  eonvenit,  quod  cum  oraculo  tripodis  quem  mo- 
visse  Patricium  docuimus  et  Hilarium,  tris  versus  illos 
fatidicos  comperisset,  quorum  ultimus  est: 

tj'  TvtlioKn  MifiavTog  ctyain^evoio  "Aprjog., 

ut  erat  inconsummatus  et  rudis,  inter  initia  contemnebat, 
25processu  vero  luctuum  maximorum  abiecte  etiam  timidus, 
eiusdem  sortis  recordatione  Asiae  nomen  horrebat ;  ubi 
Erythraeo  oppido  superpositum  montem  Mimanta  et  Ho- 
merum  scripsisse  et  Tullium  doctis  referentibus  audiebat. 
Denique  post  interitum  eius  discessumque  hostilem,  prope  9 
30  locum  in  quo  cecidisse  existimatus  est,  inventus  dicitur 
saxeus  monumenti  suggestus  cui  lapis  adfixus  incisis  lit- 
teris  Graecis,  sepultuiu  Un  nobiluia  quondam  jMiiiiuuia 
veterem  indicabat. 


BOETHIVS 

Anicius  Manlius  Tohquatus  SKVEniNUS  BoETiiius  is  the  last 
great  name  iu  Latin  literature.  He  was  born  of  a  noble  family, 
about  480,  and  was  married  to  a  daughter  of  Symmachus,  who  has 
earned  the  gratitude  of  posterity  by  his  zeal  iu  preserving  many 
Latin  classics  from  destruction.  Boethius  was  on  intimate  terms 
with  the  Emperor  Tbeoderic,  and  was  consul  in  510.  Being  unjustly 
accused  of  complicity  in  a  plot  to  dethrone  Tbeoderic,  he  was  impris- 
oned and  finally  executed  under  torture  in  524. 

Among  bis  many  philosophical,  tbeological,  and  mathematical 
treatises,  there  are  extant,  translations  and  commentaries  to  the  log- 
ical works  of  Aristotle  ;  the  greater  part  of  a  commentary  to  Cicero's 
Topica;  treatises  De  institutione  viusica  and  De  institiitione  arithmet- 
ica  ;  but  his  fame  at  the  present  day  cliicfly  rests  upon  the  De  consola- 
t'wnc  phUoi^ophUie,  written  in  prison.  While  bewailing  his  unhappy 
fate,  philosoi>liy  appears  to  bim  and  endeavors  to  allay  his  sorrow  by 
a  long  series  of  arguments  of  a  strongly  Platonic  and  Stoical  coloring, 
for  although  a  Christian,  the  work  breathes  a  pagan  spirit  through- 
out. 

The  form  of  the  Consolatio  is  partly  that  of  the  Satira  Menippea, 
partly  that  of  dialogue.  Tbe  metres  of  the  poems,  tbirty-nine  in  all, 
are  extremely  varied,  and  in  a  number  of  instances  not  paralleled  in 
our  extant  literature.  Their  idiraseology  is  strongly  influenced  by 
Seneca's  tragedies.  Tbe  diction  of  Boethius,  though  naturally  not 
untainted  by  the  style  of  his  age,  is  fluent,  eloquent,  and  clear,  and 
withal  not  unwortliy  of  the  close  of  tbe  literature  of  pagan  Rome. 
Tbe  Consolatio  enjoyed  an  immense  popularity  (it  was  even  trans- 
lated into  the  Greek,  l)y  Maximus  Planudes),  and,  although  now 
somewhat  neglected,  still  amply  repays  an  attentive  perusal. 


BOETHIYS 


Uf^y 


Book  I. :  PMlosojjJiy  appears  to  Boethius  in  priso)i. 

Carmina  qui  quondam  studio  florente  j^eregi,  1 

Flebilis,  heu,  maestos  cogor  inire  modos. 
Ecce  mihi  lacerae  dictant  scribenda  Camenae 
Et  veris  elegi  fletibus  ora  rigaut.  Qjiv^-^' 

5          Has  saltern  nullus  potuit  pervincere  terror, 
Ne  nostrum  comites  prosequerentur  iter. 
Gloria  felicis  olim  viridisque  iuvcntae 

Solantur  maesti  nunc  mea  fata  senis. 
Venit  enim  properata  malis  inopina  sencctus 
10  Et  dolor  aetatem  iussit  inesse  suam. 

Intenxpestivi  funduntur  vertice  cani 

Et  tremit  eifeto  corpore  laxa  cutis. 
Mors  hominum  felix,  quae  se  nee  dulcibus  annis 
Inserit  et  maestis  saepe  vocata  venit. 
15         Eheu,  quam  surda  miseros  avertitur  aure 
Et  flentis  oculos  claudere  saeva  negat. 
Dum  levibus  male  fida  bonis  fortuna  faveret, 

Paene  caput  tristis  merserat  liora  mcum, 
Nunc  quia  fallaccm  mutavit  nubila  vultum, 
20  Protraliit  ingratus  iinjiia  vita  moras. 

Quid  me  felicem  totiens  iactastiSjamici  ? 
Qui  cecidit,  stabili  non  erat  ille  gradu. 
Haec  dum  mecum  tacitus  ipso  reputarem  (|uerimoniam- 


kii 


550  BOETHIVS 

que  lacrimabilem  stili  officio  signarem,  adstitisse  mihi 
supra  vei'ticem  visa  est  mulier  reverendi  admodum  vultus, 
oculis  ardentibus,  et  ultra  conmunem  hominum  valentiam 
perspicacibus,  colore  vivido  atque  inexhausti  vigoris,  quam- 
vis  ita  aevi  plena  foret,  ut  iiullo  modo  nostrae  credereturs 
aetatis,  statura  discretionis  ambiguae.  Nam  nunc  quidem 
ad  conmunem  sese  hominum  mensuram  cohibebat,  nunc 
vero  pulsare  caelum  summi  verticis  cacumine  videbatur, 
quae  cum  altius  caput  extulisset,  ipsum  etiam  caelum 
penetrabat  respicientiumque  hominum  frustrabatur  intui-  lo 
tum.  Vestes  erant  tenuissimis  filis,  subtili  artificio,  in- 
dissolubili  materia  perfectae  quas,  uti  post  eadem  prodente 
cognovi,  suis  manibus  ipsa  texuerat.  Quarum  speciem, 
veluti  fumosas  imagines  solet,  caligo  quaedam  neglectae 
vetustatis  obduxerat.  Harum  in  extremo  margine  //,  in  15 
supremo  vero  6  legebatur  intextum.  Atque  inter  utras- 
que  litteras  in  scalarum  modum  gradus  quidam  insigniti 
videbantur,  quibus  ab  inferiore  ad  superius  elementum 
esset  adscensus.  Eandem  tamen  vestem  violentorum  quo- 
rnmdam  sciderant  manus  et  particulas,  quas  quisque  po-20 
tuit,  abstulerant.  Et  dextra  quidem  eius  libellos  sceptrum 
vero  sinistra  gestabat.  Quae  ubi  poeticas  Musas  vidit 
nostro  adsistentis  toro  fletibusque  meis  verba  dictantis, 
conmotapaullisper  ac  torvis  inflammata  luminibus,  'quis,' 
inquit,  'has  scenicas  meretriculas  ad  hunc  aegrum  permisit25 
accedere  quae  dolorcs  eius  non  modo  nullis  remediis  fove- 
rent,  verum  dulcibus  insuper  alerent  venenis  ?  Hae  sunt 
enim  quae  infructuosis  adfectum  spinis,  uberem  fructibus 
rationis  sogetem  necant,  hominumque  mentis  adsuefaciunt 
morbo,  non  liberant.  At  si  quem  profanum,  uti  vulgoso 
solitum  vobis,  blanditiae  vestrae  detraherent,  minus  mo- 
leste  ferendum  putarem  ;  nihil  quippe  in  eo  nostrae  operae 
laederentur.  Hunc  vero  Eleaticis  atque  Academicis  stu- 
diis  innutritum  ?     Sed  abitc  potius  Sircncs  usque  in  cxi- 


BOETHIVS  551 

tium  dulces  meisqne  eum  Musis  curandum  sanandnmqne 
reliii quite.'  His  ille  chorus  increpitus  deiecit  humi  mae- 
stior  vultum,  confessusquo  ruborc  vcrecundiani  limen 
tristis  excessit.  At  ego,  cuius  acies  lacrimis  mersa  cali- 
5guret,  nee  dinoscere  possem,  quaenam  haec  esset  mulier 
tarn  imjDeriosae  auctovitatis,  obstupui  visuque  in  terram 
defixo,  quidnam  deinceps  esset  actura,  expectare  tacitus 
coepi.  Turn  ilia  propius  accedens  in  exti'ema  lectuli  mei 
parte  consedit,  meumque  intuens  vultum  luctu  gravem 
loatque  in  humum  maerore  deiectum  his  versibus  de  nostnie 
mentis  perturbatione  conquesta  est. 

Heu,  quam  praecipiti  mersa  profundo  : 

Mens  hebet  et  propria  luce  relicta 

Tendit  in  externas  ire  tenebras, 
15  Terrenis  quotiens  flatibus  aucta 

Crescit  in  inmensum  noxia  cnra  ! 

Hie  quondam  caelo  liber  apcrto 

Suetus  in  aetherios  ire  meatus 

Cernebat  rosei  lumina  solis, 
20  Visebat  gelidae  sidera  lunae, 

Et  quaecunque  vagos  stella  recursus 

Exercet  varies  flexa  per  orbis, 

Comprensam  numeris  victor  habebat. 

Quin  etiam  causas,  unde  sonora 
25  Flamina  solliciteut  aequora  ponti, 

Quis  volvat  stabilem  spiritus  orbem, 

Vel  cur  Ilesperias  sidus  i>i  undas 

Casurum  rutilo  surgat  ab  ortu, 

Quis  veris  placidas  temperet  horas, 
30  Vt  terram  roseis  floribus  ornet, 

Quis  dedit  ut  pleno  fertilis  anno 

Autumnus  gravidis  influat  uvis, 

Kimari  solitus  atque  latentis 

Naturae  varias  reddere  causas. 


552  BOETHIVS 

Nunc  iacet  effeto  lumiue  mentis 
Et  pressus  gravibus  colla  catenis 
Declivemque  gerens  pondere  vultum, 
Cogitur  lieu  stolidam  ceruere  terruni, 
'Sed  medicinae/  inquit,  '  tempus  est,  non  querellae.'s 
Turn  vero  totis  in  me  intenta  luminibus  :  '  Tune  ille  es,' 
ait,  'qui  nostro  quondam  lacte  nutritus,  nostris  educatus 
alimentis,  in  virilis  animi  robur  evaseras  ?  atqui  talia  contu- 
leramus  arma  quae  nisi  prior  abiecisses,  invicta  te  firmitate 
tuerentur.     Agnoscisne  me  ?  quid  taces  ?  pudore  an  stu-io 
pore  siluisti  ?  mallem  pudore,  sed  te,  ut  video,  stupor  op- 
pressit/     Cumque  me  non  modo  tacitum,  sed  elinguem 
prorsus  mutumque  vidisset,  admovit  pectori  meo  leniter 
manum  ;  et  'nihil,'  inquit,  'periculi  est,  lethargum  patitur 
conmunem  inlusarum  mentium  morbum.     8ui  paullispons 
oblitus  est ;  recordabitur  facile,  si  quidcm  nos  ante  eogno- 
vorit.     Quod  ut  possit,  paullispor  lumina  cius  mortalimn 
rcrum  nube  caligantia  tcrgamus.'     llacc  dixit  oculosque 
mcos  lletibus  undantis  contracta  in  rugam  vcste  siccavit. 
',  Tunc  me  discussa  liquerunt  nocte  tenebrae  20 

Luminibusque  prior  rediit  vigor, 
Vt  cum  praecipiti  glomerantur  nubila  Core 

Nimbosisque  polus  stetit  imbribus, 
80I  latet  ac  nondum  caelo  venientibus  astris, 

Desui^er  in  terram  nox  funditur.  25 

Hanc  si  Threicio  Boreas  omissus  ab  antro 

Yerberet  et  clausum  reseret  diem, 
Emicat  et  subito  vibratus  lumine  Phoebus 
Mirantis  oculos  radiis  ferit. 

Boetliius  Recognizes  Her.  so 

Hand  aliter  tristitiae  nebulis  dissolutis  hansi  caelum 
et  ad  cognoscendam  medicantis  faciem  mentem  recepi. 


BOETHIVS  553 

Itaqiie  nbi  in  earn  deduxi  ociilos  intuitumqne  defixi,  re- 
spicio  nutricem  meam  cuius  ab  adulescentia  laribus  ob- 
versatus  fuerani,  Philosopbiam.  'Et  quid/inquam,  'tu  in 
has  exilii  nostri  solitudines,  o  omnium  magistra  virtutum, 
5  supero  cardine  delapsa  venisti  ?  an  ut  tu  quoque  mecum 
rea  falsis  criminationibus  agiteris  ?'  '  An/  inquit  ilia,  '  te 
alumne  desererem  nee  sarcinam  quam  mei  nominis  invi- 
dia  sustulisti,  conmunicato  tecum  labore  partirer  ?  atqui 
Pbilosopbiae  fas   non   erat  incomitatum   relinquere   iter 

10  innocentis,  meam  scilicet  criminationem  vererer  et  quasi 
novum  aliquid  acciderit,  perborrescerem  ?  nunc  enim 
primum  censes  apud  improbos  mores  lacessitam  periculis 
esse  sapientiam  ?  Nonne  apud  veteres  quoque  ante  nostri 
Platonis  aetatem  magnum  certamen  saepe  cum  stultitiae 

15  teraeritate  certavimus  ?  eodemque  superstite  praeceptor 
eius  Socrates  iniustae  victoriam  mortis  nic  adstante  pro- 
meruit  ?  Cuius  hereditatem  cum  deinceps  Epicureum 
vulgus  ac  Stoicnmceterique  pro  sua  quisque  jiarte  raptum 
ire  molirentur  meque  reclamantem  renitentemquc  velut  in 

20  partem  praedae  detraberent,  vestem  quam  meis  texue- 
ram  manibus,  disciderunt,  abreptisque  ab  ea  panniculis  to- 
tarn  me  sibi  cessisse  credentes  abiere.  In  quibus  quoniam 
quaedam  nostri  habitus  vestigia  videbantur,  meos  esse 
familiaris  imprudentia  rata,  non  nullos  eorum  profanae 

25  multitudinis  errore  pervertit.  Quod  si  nee  Anaxagorae 
fugam  nee  Soeratis  venenum  nee  Zenonis  tormenta,  quo- 
niam sunt  peregrina,  novisti,  at  Canios,  at  Senecas,  at 
Soranos  quorum  nee  pervetusta  nee  ineelebris  memoria 
est,  scire  potuisti.     Quos  nihil  aliud  in  cladem  detraxit, 

30  nisi  quod  nostris  moribus  instituti  studiis  improborum 
dissimillimi  videbantur.  Itaque  nibil  est  quod  admirere, 
si  in  hoe  vitae  salo  eireumllantibus  agitemur  proeellis 
quibus  hoe  niaxime  propositum  est,  pessimis  displicere. 
Quorum  quidem  tametsi  numerosus  est  exercitus,  sper- 


554  BOETHIVS 

iiendus  tamen  est,  quoniam  nullo  duce  regitur,  sed  errore 
tantum  temere  ac  passim  limphante  raptatur.  Qui  si 
quando  contra  nos  aciem  struens  valentior  incubnerit, 
nostra  quidem  dux  copias  suas  in  arcem  contrahit,  illi 
vero  circa  diripiendas  inutilis  sarcinulas  occupantur.  At  5 
nos  desuper  inridemus  vilissima  rerum  quaeque  rapientes 
securi  totius  furiosi  tumultus  eoque  vallo  muniti  quo 
grassanti  stultitiae  adspirare  fas  non  sit.' 
^^.      4  Quisquis  composito  serenus  aevo 

oy.  Fatum  sub  pedibus  dedit  superbum  10 

dLyjrrj3>  Fortunamque  tueus  utramque  rectus, 

Invictum  potuit  tenere  vultum  ; 
Non  ilium  rabies  minacque  ponti 
Versum  funditus  excitantis  aestum. 
Nee  ruptis  quotiens  vagus  camiuis  le 

Torquet  fumificos  Vesevas  ignis, 
Ant  celsas  soliti  ferire  turris 
Ardentis  via  fulminis  movebit. 
Quid  tantum  miseri  feros  tyrannos 
Mirantur  sine  viribus  furentes  ?  20 

Nee  speres  aliquid  nee  extimeseas, 
Exarmaveris  impotentis  iram  : 
At  quisquis  trepidus  pavet  vel  optat, 
Quod  non  sit  stabilis  suiqne  iuris, 
Abiecit  clipeum  locoque  motus  26 

Nectit  qua  valeat  trahi  catenam. 


The  Defence  of  Boethius. 

5^  '  Sentisne,' inquit,  'baec  atquc  animo  inlabuntur  tuo  ? 

— ■  an  ui'OQ  Xvpaq  ?    Quid  fles,  quid  lacrimis  manas  ?    i^avEa,  ^>/ 

KevSre  low.     Si  operam  medicantis  expectas,  oportet  vulnusao 
detegas.'    Tum  ego  conlecto  in  viris  animo  :  'Anne  adhuc 


BOETHIVS  555 

eget  udmonitione,  nee  per  se  satis  emiiiet  fortunae  in  nos 
saevieutis  asperitas  ?  nihilne  te  ipsa  loci  facies  movet  ? 
haeccine  est  bibliotlieca  quam  certissimam  tibi  sedem  nos- 
tris  in  laribns  ipsa  delegeras  ?  in  qua  niecum  saepe  resi- 
5  dens  de  humanarum  divinarumqne  reruni  scientia  dissere- 
bas  ?  Talis  habitus  talisque  vultus  erat  cum  tecum  naturae 
secreta  rimiarer,  cum  mi  hi  siderum  vias  radio  describeres, 
cum  mores  nostros  totiusque  vitae  rationem  ad  caelestis 
ordinis  exemplar  formares.     Haeccine  praemia  referimus 

10  tibi  obsequentes  ?  atqui  tu  hanc  sententiam  Platonis  ore 
sanxisti :  ''Beatas  fore  respublicas,  si  eas  vel  studiosi  sa- 
pientiae  regerent,  vel  earum  rectores  studere  sapientiae 
contigisset."  Tu  eiusdem  viri  ore  hanc  sapientibus  capes- 
sendae  reipublicae  necessarian!  causam  esse  monuisti,  ne 

isira^irobis  flagitiosisque  civibus  urbium  relicta  gubernacula, 
pestem  bonis  ac  perniciem  inferrent.  Hanc  igitur  aucto- 
ritatem  secutus,  quod  a  te  inter  secreta  otia  didiceram, 
transferre  in  actum  publicae  administrationis  optavi.  Tu 
mihi  et  qui  te  sapientium  mentibus  inseruit  deus  conscii 

20  nullum  me  ad  magistratum  nisi  conmune  bonorum  om- 
nium studium  detulisse.  Inde  cum  improbis  graves  in- 
exorabilesque  discordiae  et,  quod  conscientiae  libertas  ha- 
bet,  pro  tuendo  iure  spreta  potentiorum  semper  offensio  ? 
quotiens  ego  Conigastum  in  imbecillis  cuiusque  fortunas 

25impetum  facientem  obvius  excepi,  quotiens  Triguillam 
regiae  praepositum  domus  ab  incepta  perpetrata  iam  pror- 
sus  iniuria  deieci,  quotiens  miseros  quos  infinitis  calum- 
niis  impunita  barbarorum  semjjer  avaritia  vexabat,  obiecta 
pericnlis  auctoritate  protexi !     Kumquam  me  ab  iure  ad 

30  iniuriam  quisquam  detraxit.  Provincialium  fortunas,  turn 
privatis  rapinis,  tum  publicis  vectigalibus  pessumdari  non 
aliter  quam  qui  patiebantur  indolui.  Cum  acerbae  fa- 
mis  tempore  gravis  atque  inexjilicabilis  indicta  coemp- 
tip  proliigatura  inopia  Campnuiam  provinciam  videretur. 


55C  BOETHIVS 

certamen  adversnm  praefectum  praetorii  conmunis  con- 
modi  ratione  suscepi,  rege  cognoscente  contend!  et,  ne 
coemptio  exigeretur,  evici.  Paulinnm  consularem  virum, 
cuius  ojoes  palatinae  canes  iam  spe  atque  ambitione  devo- 
rassent,  ab  ipsis  hiantium  faucibus  traxi.  Ne  Albinums 
consularem  virum  praeiudicatae  accusationis  poena  con- 
riperet,  odiis  me  Cypriani  delatoris  opposui.  Satisne  in 
me  magnas  videor  exacervasse  discordias  ?  sed  esse  apud 
ceteros  tutior  debui  qui  mihi  amore  iustitiae  nihil  apud 
aulicos,  quo  magis  essem  tutior,  reservavi.  Qnibus  autem  lo 
deferentibus  perculsi  sumus  ?  quorum  Basilius  olim  regio 
ministerio  depulsus  in  delationem  nostri  nominis  alieni 
aeris  necessitate  compulsus  est.  Opilionem  vero  atque 
Gaudentium,  cum  ob  innumeras  multiplicesque  fraudes 
ire  in  cxilium  regia  ceusura  dccrevisset,  cumque  illi  parereis 
iu)lentcs  sacraruni  scse  aedium  deiensione  tuerentur  com- 
pertumque  id  regi  foret,  edixit :  uti  ni  intra  praescriptum 
diem  Ravenna  urbe  decederent,  notas  insigniti  frontibus 
pellerentur.  Quid  liuic  severitati  posse  adstrui  videtur  ? 
atqui  in  eodem  die  deferentibus  eisdem  nominis  nostri  20 
delatio  suscepta  est.  Quid  igitur  ?  nostraene  artes  ita 
meruerunt  ?  an  illos  accusatores  iustos  fecit  praemissa 
damnatio  ?  itane  nihil  fortunam  puduit,  si  minus  accu- 
satae  innocentiae,  at  accusantium  vilitatis  ?  at,  cuius 
critninis  arguimur,  summam  quaeris  ?  senatum  dicimur25 
salvum  esse  voluisse.  Modum  desideras  ?  delatorem,  ne 
docunienta  deferret  quibus  senatum  maiestatis  reum  face- 
ret,  impedisse  criniinamur.  Quid  igitur  0  magistra  censes  ? 
infitiabimur  crimen,  ne  tibi  pudori  simus  ?  at  volui,  nee 
unquam  velle  desistam.  Fatebimur  ?  sed  impediendi  de-30 
latoris  opera  cessabit.  An  optasse  illius  ordinis  salutem 
nefas  vocabo  ?  ille  quidem  suis  de  me  decretis,  uti  hoc 
nefas  esset,  effecerat ;  sed  sibi  semper  mentiens  imprnden- 
tia,  rerum  merita  non  potest  inmutare,  nee  mihi  Socratico 


BOETHIVS  557 

decreto  fas  esse  arbitror  vel  occuluisse  veritatem  vcl  con- 
cessisse  mendacium.  Verum  id  quoquo  mode  sit,  tuo 
sapientiumque  iudicio  aestimandum  relinquo.  Cnins  rei 
serieni  atque  veritatem,  ne  latere  posteros  qiieat,  stilo  etiain 
5  memoriaeque  mandavi.  Nam  de  compositis  falso  litteris 
quibus  libertatem  arguor  sperasse  Eomanam,  quid  adtinet 
dicere  ?  quarum  fraus  aperta  patuisset,  si  nobis  ij^sorum 
confessione  delatorum,  quod  in  omnibus  negotiis  maximas 
viris  habet,  uti  licuisset.  Nam  quae  sperari  reliqua  liber- 
ie tas  potest  ?  atque  utinam  posset  ulla  !  respondissem  Canii 
verbo,  qui  cum  a  C.  Caesare  Germanici  filio  conscius  contra 
se  factae  coniurationis  fuisse  diceretur  :  ''si  ego,"  inquit, 
''scissem,  tn  nescisses."  Qua  in  re  non  ita  sensus  nostros 
maeror  hebetavit,  ut  impios  scelerata  contra  virtutem  que- 
ls rar  molitos,  sed  quae  sjoeraverint  effecisse  vehementer  ad- 
miror.  Nam  deteriora  velle  nostri  f uerit  fortasse  defectus, 
posse  contra  innocentiam  quae  sceleratus  quisque  conce- 
perit  inspectante  deo,  monstri  simile  est.  Vnde  hand  in- 
iuria  tuorum  quidem  familiarium  quaesivit:  ''si  quidem 
20 dens,"  inquit,  "est,  unde  mala?  bona  vero  unde,  si  non 
est  ?"  Sed  fas  fuerit  nefarios  liomines  qui  bouorum  omnium 
totiusque  senatus  sanguinem  petunt,  nos  etiam,  quos  pro- 
pugnare  bonis  senatnique  viderant,  perditum  ire  voluisse. 
Sed  num  idem  de  patribus  quoque  merebamur  ?  Memi- 
25nisti,  ut  opinor,  quoniam  me  dicturum  quid  facturumve 
praesens  semper  ipsa  dirigebas.  Meministi,  inquam,  Vero- 
nae  cum  rex  avidus  exitii  conmunis,  maiestatis  crimen  in 
Albinum  delatae  ad  cunctum  senatus  ordinem  transferre 
moliretur,  universi  innocentiam  senatus  quanta  periculi 
3omei  securitate  defenderim.  Scis  me  haec  et  vera  proferre 
et  in  nulla  unquam  mei  laude  iactasse,  Minuit  enim  quo- 
dam  modo  se  probantis  conscientiae  secretum,  quotiens 
ostentando  quis  factum  recipit  famae  pretium.  Sed  inno- 
centiam nostram  quis  exceperit  eventus  vides  ;  pro  verae 


558  BOETIIIVS 

virtutis  praemiis  falsi  sceleris  poenas  subimus  et  cuius  um- 
quam  facinoris  manifesta  coni'essio  ita  iudices  habuit  in 
severitate  Concordes,  ut  non  aliquos  vel  ipse  ingenii  error 
humaiii  vel  fortunae  condicio  cunctis  mortalibus  incerta 
submitteret  ?  Si  iuflammare  sacras  aedis  voluisse,  si  sacer-  5 
dotes  impio  iugularc  gludio,  si  bonis  omnibus  necem  stru- 
xisse  diceremur,  praesenteni  tamcn  sententia  confessum 
convictumve  punisset.  Nunc  quingentis  fere  passu um 
milibus  procul  moti  atque  indefensi  ob  studium  propen- 
A  sius   in  senatum   morti    proscriptionique  damnamur  :   0 10 

'  meritos  de  simili  crimine  ncminem  posse  convinci !  cu- 

ius dignitatem  reatus  ipsi  etiam  qui  detulere  viderunt : 
quam  uti  alicuius  sceleris  admixtione  fuscarent,  ob  am- 
bitum    dignitatis    sacrilegio    me    conscientiam    polluisse 
mentiti  sunt.     Atqui  et  tu  insita  nobis,  omnem  rerumis 
-^  I        mortalium   cupidinem  de  nostri  animi  sede  pellebas,  et 
^  (jy       sub  tuis  oculis  sacrilegio  locum  esse  fas  non  erat.      In- 
ujj^i,     ,stillabas    enim    auribus    cogitationibusque    meis   cotidie 
^»-ix*,^"*-Pytbagoricum  illnd  etrov  Bem.     Nee  conveniebat  vilissimo- 
'**^''      rum  me  spirituum  praesidia  captare   quern  tu  in  banc  20 
excellentiam    componebas,    ut    consimilem    dec   faceres. 
Praetcrea  penetral  innocens  domus,  bonestissimorum  coe- 
tus  amicorum,  socer  etiam  sanctus  et  aeque  actu  ipso  re- 
verendus  ab  omni  nos  huius  criminis  suspicione  defendunt. 
Sed  0  nefas  !  illi  vero  de  te  tanti  criminis  fidem  capiuntas 
atque  hoc  ipso  videbimur  adfinis  fuisse  maleficio,  quod 
tuis  imbuti  disciplinis,  tuis  instituti  moribus  snmus.     Ita 
non  est  satis  nihil  mihi  tuam  profuisse  reverentiam,  nisi 
ultro  tu  mea  potius   oifensione   lacereris.      At  vero  hie 
etiam   nostris   malis   cumulus   accedit,  quod    existimatio  30 
plurimorum  non  rerum  merita,  sed  fortunae  spectat  even- 
turn,  eaque  tantum  iudicat  esse  provisa  quae  felicitas  eon- 
mendaverit.     Quo  fit,  ut  existimatio  bona  prima  omnium 
deserat  infelices.     Qui   nunc  populi  rumores  quam  dis- 


BOETHIVS  559 

sonae  multiplicesqne  sententiae,  piget  reminisci.  Hoc 
tantum  dixerim :  ultimam  esse  adversae  fortimae  sarci- 
iiam,  quod  dum  miseris  aliqiiod  crimen  adfingitnr,  quae 
perferunt,  meruisse  crednutur;  et  ego  quidem  bonis  om- 
5nibus  pulsus,  diguitatibus  exutus,  existimatione  foedatus, 
ob  beneficium  supplicium  tuli.  Videre  autem  videor  ne- 
farias  sceleratorum  officinas  gaudio  laetitiaque  fluitantis, 
perditissimum  quemque  novis  delationuni  fraudibus  immi- 
nentem,  iacere  bonos  nostri  discriminis  terrore  prostrates, 
loflagitiosum  quemque  ad  audendum  quidem  facinus  impu- 
nitate,  ad  efficiendum  vero  praemiis  incitari :  insontes 
autem  non  modo  securitate,  verum  ipsa  etiam  defensione 
privatos.     Itaque  libet  exclamare  : 

0  stelliferi  conditor  orbis,  '       v  • 

16  Qui  perpetuo  nixus  solio 

liapido  caelum  turbine  versas 
Legemque  pati  sidera  cogis, 
Vt  nunc  pleno  lucida  cornu 
Totis  fratris  obvia  flam  mis 
20  Condat  stellas  luna  minores, 

Nunc  obscure  pallida  cornu, 
Phoebo  propior  lumina  perdat. 
Et  qui  primae  tempore  noctis 
Agit  algentis  Hesperus  ortus, 
26  Solitas  iterum  mutet  habenas 

Phoebi  pallens  Lucifer  ortu. 
Tu  frondifluae  frigore  brumae 
Stringis  hicem  breviore  mora : 
Tu,  cum  fervida  venerit  aestas, 
30  Agilis  noctis  dividis  boras. 

Tua  vis  varium  temperat  annum, 
Vt  quas  Boreae  spiritns  aufert, 
Revehat  mitis  Zepbyrus  frondis: 
Quaeque  Arcturus  semina  vidit. 


^" 


500  BOETHIVS 

Sirius  tiltas  urat  segctes. 

Nihil  antiqua  lege  solutum 

Linquit  propriae  stationis  opus, 

Omnia  certo  line  gnbernans 

Hominuni  solos  respuis  actus  5 

Merito  rector  cohibere  raodo. 

Nam  cur  tantas  lubrica  versat 

Fortuna  vicis  ?  prem'it  insontis 

Dempta  sceleri  noxia  poena, 

At  perversi  resident  celso  10 

Mores  solio  sanctaque  calcant 

Iniusta  vice  coUa  noceutes. 

Latet  obscuris  condita  virtus 

Clara  tenebris  iustusque  tulit 

Crimen  iniqui.  15 

Nil  periuria,  nil  nocei  ipsis 

Fraus  mendaci  compta  colore. 

Sed  cum  libuit  viribus  uti, 

Quos  innumeri  metuunt  popuH, 

Summos  gaudent  subdere  reges.  20 

0  iam  miseras  respice  terras, 

Quisquis  rerum  foedera  nectis. 

Operis  tanti  pars  non  vilis 

Homines  quatimur  fortunae  sale. 

Eapidos  rector  comprime  fluctus,  25 

Et  quo  caelum  regis  inmensum 

Firma  stabiles  foedere  terras.' 

Reply  of  PhilosopJiy. 

Haec  ubi  continuato  dolore  delatravi,  ilia  vultu  placido 
nihilque  meis  questibus  mota  :  '  cum  te,'  inquit,  '  maestum  30 
lacrimantemque  vidissem,  illico  miserum  exulemque  cog- 
novi.     Sed  quam  id  longinquum  esset  exilium,  nisi  tua 


BOETHIVS     T^.VvaA*.         ^      561 

protlidisset  oratio,  nesciebam.  Sod  tn  quam  procnl  a  pa- 
tria  non  quidem  pulsus  es,  sed  aberrasti  ac,  si  te  pulsum 
existimari  mavis,  te  potius  ipse  pepulisti  ;  nam  id  quidem 
de  te  numquam  cuiquam  fas  fuisset.  Si  enim  cuius  ori- 
undo  sis  patriae  reminiscare,  non,  uti  Atheniensium  quon- 
dam, multitudinis  imperio  regitur,  sed  Je  KoipavoQ  laTir, 
tic  jjaffiXfv^  qui  freqnentia  civium  non  depulsione  laetatur, 
cuius  agi  frenis  atque  obtemperare  iustitiae  summa  libertas 
est.     An  ignoras  illam  tuae  civitatis  antiquissimam  legem, 

loqua  sancitum  est,  ei  ius  exulare  non  esse,  quisquis  in  ea 
sedem  fundare  maluerit  ?  nam  qui  vallo  eius  ac  muni- 
mine  continetur,  nullus  metus  est,  ne  exul  esse  mereatur. 
At  quisquis  inhabitare  earn  velle  desierit,  pariter  desinit 
etiam  mereri.     Itaque  non  tam  me  loci  huius  quam  tua 

isfacies  movet,  nee  bibliothecae  potius  comptos  ebore  ac 
vitro  parietes  quam  tuae  mentis  sedem  rcquiro,  in  qua  non 
libros,  sed  id  quod  libris  pretium  facit,  librorum  quondam 
meorum  sententias  conlocavi.  Et  tu  quidem  de  tuis  in 
conmune  bonum  meritis  vera  quidem,  sed  pro  multitudine 

20gestorum  tibi  pauca  dixisti ;  de  obiector^m  tibi  vel  hone- 
state  vel  falsitate  cunctis  nota  memorasti  ;  de  sceleribus 
fraudibusque  delatorum  recte  tu  quidem  strictimadtingen- 
dum  putasti,  quod  ea  melius  uberiusque  recognoscentis 
omnia  vulgi  ore  celebrentur.     Increpuisti  etiam  vehemen- 

25  ter  iniusti  factum  senatus  :  de  nostra  etiam  criminatione 
doluisti,  laesae  quoque  opinionis  damna  flevisti  :  postre- 
mus  adversus  fortunam  dolor  incanduit,  conquestusque 
non  aequa  meritis  praemia  pensari.  In  extremo  Musae 
saevientis,  uti  quae  caelum,  terras  quoque  pax  regeret, 

30  vota  posuisti.  Sed  ([uoniam  plurimus  tibi  adfectuum  tu- 
multus  incubuit,  divcrsumque  to  dolor,  ira,  maeror  dis- 
trahunt,  uti  nunc  mentis  es,  nondum  te  validiora  remedia 
contingunt.  Itaque  lenioribus  paullispcr  utemur,  ut  quae 
in  tumorem  perturbationibus  influentibus  induruerunt,  ad 

36 


-tV/ 


563  BOETHIVS 

acrioris  vim  medicaminis  recipiendam  tactu  blandiore  inol- 
lescant. 


Book  II. :   Philosopliy' s  Second  Address. 

1      Post   haec  paullisper  obticiiit   atque  iibi  adtentionem 
meam  modesta  taciturnitate  conlegit,  sic  exorsa  est :    Si  s 
penitus   aegritudinis    tiiae    causas   habitumque   cognovi, 
fortunac  prioris  adfectu  desiderioque  tabescis,  ea  tantiim 
animi  tiii  statum,  sicuti  tu  tibi  fingis,  mutata  pervertit. 
Intellego  multiformes  illius  prodigii  fucos,  et  eo  usque 
cum  his  qnos  eludere  nititui';,  blandissimam  familiarita- lo 
tern,  dum  intolcrabili  dolorc  confundat  quos  insperata  re- 
liquerit.    Cuius  si  naturam,  mores  ac  meritum  reminiscare, 
nee  habuisse  te  in  ea  jiulchrum  aliquid  nee  amisisse  cogno- 
sces, sed,  ut  arbitror,  baud  mulcum  tibi  haec  in  memoriani 
revocare  laboraverim.     Solebas  enim  praesentem  quoqueis 
blandientemque  virilibus  incessere  verbis,  eamque  de  no- 
stro  adyto  prolatis  inscctabare  sententiis ;   verum  omnis 
subita  mutatio  rerum  non  sine  quodam  quasi  fluctu  con- 
tingit  animorum.     Sic  factum  est,  ut  tu  quoque  paullisper 
a  tua  tranquillitate  discederes  ;  sed  tempus  est,  liaurire  te  20 
aliquid  ac  degustare  molle  atque  iucundum,  quod  ad  in- 
teriora  transmissum  validioribus  haustibus  viam  fecerit. 
Adsit  igitur  rhetoricae  suadela  dulcedinis  quae  turn  tan- 
tum  recto  calle  procedit,  cum  nostra  instituta  non  deserit, 
cumque  hac  musica  laris  nostri  vernula  nunc  leviores,  nunc  25 
graviores  modes  succinat.     Quid  est  igitur  o  homo,  quod 
te  in  maestitiam  luctumque  deiecit  ?  novum  credo  aliquid 
iuusitatumque  vidisti.     Tu  fortunam  putas  erga  te  esse 
mutatam  :  erras.    Hi  semper  eius  mores  sunt,  ista  natura. 
Servavit  circa  te  propriam  potius  in  ipsa  sui  mutabilitateso 
constantiam.    Talis  erat,  cum  blandiebatur,  cum  tibi  falsae 
inlecebris  felicitatis  adluderet.    Deprehendisti  caeci  numi- 


BOETHIVS  563 

nis  ambignos  vnltus.  Quae  sese  adliuc  velat  aliis,  tota  tibi 
prorsus  innotuit.  Si  probas,  utere  moribus,  ne  queraris. 
Si  perfidam  perhorrescis,  sperne  atqne  abice  perniciosa 
ludeutem  :  nam  quae  nunc  tibi  est  tanti  causa  maeroris, 
sbaec  eadein  tranquillitatis  esse  debuisset.  Reliquit  enim 
te  quam  non  relicturam  nemo  umquam  poterit  esse  secu- 
rus.  Au  vero  tu  pretiosam  aestimas  abituram  felicitatem  ? 
et  cara  tibi  est  fortuna  praesens,  nee  manendi  fida  et  cum 
discesserit  adlatura  maerorem.  Quod  si  nee  ex  arbitrio 
loretineri  potest  et  calamitosos  fugiens  facit,  quid  est  aliud 
f  ugax  quam  f  uturae  quoddam  calamitatis  indicium  ? 
Neque  enim  quod  ante  oculos  situm  est,  suffecerit  in- 
tueri ;  rerum  exitus  prudentia  metitur,  eademque  in  alte- 
rutro  mutabilitas  nee  formidandas  fortunae  minas  nee 
isexoptandas  facit  esse  blanditias.  Postremo  aequo  animo 
toleres  oportet,  quidquid  intra  fortunae  areara  geritur, 
cum  semel  iugo  eius  colla  submiseris.  Quod  si  manendi 
abeundique  scribere  legem  velis  ei  quam  tu  tibi  dominam 
sponte  elegisti,  nonne  iniurius  fueris,  et  impatienta  sortem 
20  exacerbes  quam  permutare  non  possis  ?  Si  ventis  vela 
conmitteres,  non  quo  voluntas  peteret,  sed  quo  flatus  im- 
pellerent,  promoveres  :  si  arvis  semina  crederes,  feracis 
inter  se  annos  sterilisque  pensares.  Fortunae  te  regen- 
dum  dedisti,  dominae  moribus  oportet  obtemperes.  Tu 
25  vero  volventis  rotae  imjietum  retinerc  conaris  ?  at  om- 
nium mortalium  stolidissime,  si  manere  incipit,  fors  esse 
desistit. 

Haec  cum  superba  verterit  vices  dextra, 
Exaestuantis  more  fertur  Euripi. 
30  Dudum  tremendos  saeva  preterit  reges, 

Humilemque  victi  sublevat  fallax  vultum  : 
Non  ilia  miseros  audit  aut  curat  fletus, 
Vltroque  gemitus,  dura  quos  fecit,  ridet. 
Sic  ilia  ludit,  sic  suas  probat  viris, 


y\ 


5G4  BOETHIVS 

SuisquG  magnum  monstrat  ostentum,  si  quis 
Visatur  una  stratus  ac  felix  liora. 


The  Address  of  Fortnna. 

2     Vellem  autem  pauca  tecum  fortunae  ipsius  verbis  agi- 
tare.     Tu  igitur  an  ius  postulet,  animadverte.     Quid  tu  5 
homo  ream  me  cotidianis  agis  querellis,  quam  tibi  feci- 
mus  iniuriam  ?   quae  tibi  tua  detraximus  bona  ?   quovis 
iudice  de  opum  dignitatumque  mecum  possessione  con- 
tende.    Et  si  cuiusquam  mortalium  proprium  quid  horum 
esse  monstraveris,  ego  iam  tua  fuisse  quae  repetis,  sponte  10 
concedam.  Cum  te  matris  utero  natura  produxit,  nudum 
rebus  omnibus  inopemque  suscepi,  meis  opibus  fovi  et, 
quod  te  nunc  impatientem  nostri  facit,  favore  prona  in- 
dulgentius  educavi,  et  omnium  quae  mei  sunt  iuris,  ad- 
fluentia  et  splendore  circumdedi.     Nunc  milii  retraliere  15 
manum  libet;  habes  gratiam,  velut  usus  alienis,  non.  babes 
ius  querellae,  tamquam  prorsus  tua  perdideris.     Quid  igi- 
tur ingemiscis  ?  nulla  tibi  a  nobis  est  adlata  violentia. 
Opes,  honores  ceteraque  talium  mei  sunt  iuris.     Domi- 
nam  famulae   cognoscunt,  mecum  veninnt,  me   abeunte  20 
discedunt.    Audacter  adfirmarem,  si  tua  forent  quae  amissa 
conquereris,  nullo  modo  perdidisses.    An  ego  sola  meum 
ius  exercere  prohibebor  ?  licet  caelo  proferre  lucidos  dies 
eosdemque   tenebrosis  noctibus   condere,  licet  anno  ter- 
rae  vultum   nunc    floribus    frugibusque    redimire,  nunc  25 
nimbis   frigoribusque   confundere.      Ius   est    mari,   nunc 
strato  aequore  blandiri,  nunc  procellis  ac  fluctibus  inhor- 
rescere.      Nos   ad    constantiam  nostris    moribus  alienam 
inexpleta  hominum  cupiditas  adligabit  ?     Haec  nostra  vis 
est,  hunc  continuum  luduni  ludimus  :  rotam  volubili  orbeso 
yV-       versamus,  infima  summis,  summa  infimis  mutare  gaude- 
mus.     Ascende  si  placet,  sed  ea  lege,  ne,  cum  ludicri  mei 


BOETHIVS  505 

ratio  poscet,  descendeve  iiiiuriam  putes.  An  tu  mores 
ignorabas  meos  ?  nesciebas  Croesum,  regem  Lydorum, 
Cyro  paulo  ante  formidabilem,  mox  deinde  miserandnm 
rogi  flammis  traditum,  niisso  caelitus  imbre  defensum  ? 
5  num  te  praeterit  Paulnm  Persi  regis  a  se  capti  calamitati- 
bus  pias  impendisse  lacrimas  ?  quid  tragoediarum  clamor 
aliud  deflet,  nisi  indiscreto  ictu  fortunam  felicia  regiia 
vertentem  ?  nonne  adulescentulus  Solovc  tt/^ouc  top  fxev  ha 
kukQi;  TOf  M  irepov  tawv,  in  lovis  limine  iacere  didicisti  ?  ,,  -x  ^ 
10  quid  si  uberius  de  bonorum  parte  sumpsisti  ?  quid  si  a  te 
non  tota  discessi  ?  quid  si  liaec  ipsa  mei  mutabilitas  iusta 
tibi  causa  est  sperandi  meliora  ?  tamen  ne  animo  conta- 
bescas  et  intra  conmune  omnibus  regnum  locatus  proprio 
iure  vivere  desideres. 
15  8i  quantas  rapidis  flatibus  incitus 

Pontus  versat  arenas, 
Aut  quot  stelliferis  edita  noctibus 

Caelo  sidera  fulgent, 
Tantas  fundat  ojies,  nee  retrahat  manum 
20  Pleno  copia  cornu, 

Humanum  miseras  baud  ideo  genus 

Cesset  Here  querellas. 
Quamvis  vota  libens  excipiat  deus 
Multi  prodigus  auri, 
25  Et  Claris  avidos  ornet  honoribus. 

Nil  iam  parta  videntur  : 
Sed  quaesita  voraiis  saeva  ra2)acitas 

Alios  pandit  hiatus. 
Quae  iam  praecipitem  frena  cupidinem 
30  Certo  fine  retentent, 

Largis  cum  potius  muneribus  fluens 

Satis  ardescit  habendi  ? 
Numquam  dives  agit  qui  trepidus  gemens 
Sese  credit  egentem. 


APPENDIX    CRITICA 


w  =:=  scriptura  tradita  uniiis  codicis  vel  plurimorum. 

Ileliqua  sigla  ex  cdiliouibiis  siinipla  sunt. 

Lcclioncs  a  receusionibus  iufra  laudatis  discrepantcs  uncos  prnecc- 
dunt. 

[.  .  .]  in  ipso  textu  designat  genuiua  verba  ab  cditore  varius  ob 
causas  omissa. 

.  .  .  =  lacunae  in  libris. 

Seneca  Rhetor,  cd.  H.  I.  Miiller,  1887. 

CoNTR.  I,  pr.  9,  ut  luiti :  Sander]  quod  nati.  —  in  vita:  Sander]  in- 
vili.  —  15,  (lixerat :  w]  dicebat.  —  II,  pr.  3,  hoc  unum  concupi- 
scentem  nihil  concupiscere,  nisi  <?/^>  :  Gcriz]  <hoc  .  .  .  concu- 
piscentem>  n. .  .  .  ut.  —  tandem:  Linde]  tantuni.  —  III,  pr.  10, 
aberant:  w]  aberrant.  —  cognoniini  meo:  Kiessling]  Nomio.  — 
14,  in.  loco:  Bursian]  loco.  —  aiuliri :  Kiessling]  videri  dicere. — 
X,  pr.  4,  non  apte  quidem  :  Linde]  non  quidem. 

SuAS.  VI,  16,  si  iam:  Kiessling]  propositum.  —  f  sumpti  pocuU:  o>] 
sumite  pocula. —  17,  <T.  Liviy  :  iuclusi]  T.  Livi  n.—hoc: 
Gertz]  id.  —  trucidati :  Haase]  triiucata.  —  19,  scd  omnia:  W. 
Mliller]  omnia.  —  saepissime :  C.  Schenkl]  saepius.  —  in  quihus: 
Schulting]  quibus.  — artus  singulos  laceratus:  W.  MuUer]  artus 
sublatus.  —  23,  filiae  exitu :  Madvig]  filiae  morte,  .  .  .  exitu.  — 
<«?•«<>  :  inclusi]  erat,  tulit.  — 23,  nihil.  .  .  paene :  w]  paene 
nihil  .  .  .  <paenc'>  niaximc.  —  aut :  scripsi]  ac.  — 24,  <Asiui 
Pollionis>  :  inclusi]  Asini  Polllonis.  —  {magna  munera  deum)  : 
parenthesin  notavi]  magiio,  muiiere  deuni.  —  2Q,fecerat :  Kiess- 
ling] fecit  in. 


568  APPENDIX    ORITICA 

Velleivs  Patercvlvs,  ed.  C.  Halm,  1876. 

I,  16,  2,  alioque  :  AP]  aliove.  —  similitudinem  :  AP]  similiUidine.  — 

3,  Aristophane  Eupolide  :  scripsi]  Aiistophaneque  et  E.  —  aetatis 
noti:  Haase]  non  aetatis.  —  imitanda :  AP]  iniitandam.  —  4, 
artatum:  scripsi]  artatum. — 5,  nequiverit:  scripsi]  nequiverint. 

—  17,  2,  et  historicos:  scripsi]  historicos  ctiain.  —  4,  scalptoribus- 
que  ut  quisque :  R.  Ellis]  scalptoribus  quisquis.  —  eminentia  — 
circumdata:  Rulinken]  eminentiam  —  circumdatam.  —  receden- 
tisqne  in:  E.  Thomas]  recedeutis  in  quodque.  — semper:  AP] 
saepe.  —  6,  matureque :  Acidalius]  naturaqwe.  —  18,  1,  oynnis . .  . 
opcribus:  Froelilicli]  auctoribus  —  operibusque. — 3,  in  alia: 
scripsi]  ill  alia  talium. 

II,  34,  3,  qui:  AP]   quiqiie.  —  4,  et'uit:   Lipsius]  aperuit.  —  35,  1, 

altissime  inluminavit :  Rlienauus]  in  altissimo  culmine  locavit. 

—  36,  2,  suspecto  opens  sxii  carmine :  scripsi,  liir.  tip.  statuens] 
susccpto  carraiuis  sui  opere.  —  3,  pros-ime:  Burman]  maxime.  — 
41,  1,  quos  .  .  .  antiquissimos  constat:  ego  leepiiim  secutus]  qtiod 
.  .  .  anliquitatis  studiosos  constabat.  —  42,  3,  idem  (vel  is)  enim 
cum  Asiam  turn  earn:  scripsi]  is  enim  cum  Asia  earn.  —  70,  3, 
occubuit :  A]  iucubuit.  —  71,  3,  M.  Vanv:  scripsi]  Varro.  —  87,  3, 
eius:  AP]  ei.  —  88,  2,  possessione:  E.  Thomas]  f  pene.  —  minus 
maiora:  A.  Tittler]  minora.  —  S%,\,occursu:  R.Ellis]  quo  oc- 
cursu.  —  Q,fatigant:  AP]  faligarent.  — 106,  1,  Oermania:  Here- 
lius]  G.  est.  —  3,  a  plurimarum  :  E.  Thomas]  plurimarum.  — 
107, 1,  conatum  motumque:  lacobs]  motum  couatumque. — 108,  2^ 
quis praediximus :  MA]  quos  pr.  —  131,  2,  omnium:  Lauientius] 
homiuum. 

Q.  CvuTivs  RvFvs,  ed.  TIi.  Vogel,  1893. 

VI,  3,  5,  ipsarxim:  w]  ipsa.  —  VII,  8,  11,  hominibvs  moribusqve : 
scripsi]  moribus  liominibusque.  — 17,  bovttm:  coni.  Vogel]  boum. 

—  25,  quae  .  .  .  habet :  w]  <quae  .  .  .  liabet>.  —  X,  5,  8,  iotam  : 
w]  tautam. 

C.  Petijonivs  Arbiter,  ed.  F.  Buecheler,  1882. 

c.  2,  Sophocles  et :  scripsi]  S.  aut.  —  88,  Eudoxus  qnoque :  vetus  emen- 
dalor]  E.  <quideni>.  —  118,  testis  est  et :  coni.  Buecheler]  tes- 
tis et. 


APPENDIX    CRITICA  5G0 

Cena  Trimaldiionu,  c.  30  flf.  —  30,  notabantvr  .  .  .  :  Fiiedlander] 
notabantur.  —  32,  miniitissima :  L]  munitissima. — 33,  wlupta- 
tern:  H]  omnem  v.  —  audivi :  scrips!]  ut  audivi.  —  34,  supellee- 
ticariiis  :  Dousa]  lecticarius.  —  taitgcwienas  :  II]  tengomeuas.  — 
vinum  mta  etit:  Goesius]  vita  viiium  est.  —  ut  catenatio:  O. 
lalin]  et   c.  — 36,  <.hoc  est  ius  cenaey :  del.  Reislie]  li.  e.  i.  c. 

—  ita  :  H]  itaque.  —  38,  credrae :  H]  cedrae.  —  cidaxit :  coni. 
Buechelei]  tesliculavit. — vernaculas  quaesunt:  sciipsi]  vernacu- 
lae  quae  sunt.  — culcitras:  H]  culcitas.  — piscatores :  Heinsius] 
pistores.  — 39,  putastis :  coni.  Bueciieler]  putatis.  —  iam  mei: 
idem]  iam.  —  supra :  H]  super.  —  male :  H]  mali.  —  40,  diiravi  : 
H]  decrevi.  —  43,  balnisciis :  Sclieffer]  baliscus. — 43,  oi-icula- 
rios :  Reinesius]  auricularios.  —  44,  simila  si  siligine  inferior 
esset:  coni.  Buecbeler]  similia  sicilia  interiores  et.  — directum; 
Reislio]  derectum.  —  non  trium :  coni.  Bueciieler]  trium.  —  in 
patrimonio :  Thiclmann]  patrimonium. — 45,  saperent :  coni. 
Bueciieler]  liaberet.  — ampliitheatcr :  idem]  amphitheatrum.  — 
46,  loqid:  w]  <loqui>. — pidlavit  :  coni.  Bueciieler]   pallavit. 

—  48,  efjo  autem :  H]  ego  enim. — potentiae  domini :  sciipsi] 
potentiac.  —  <  Citiuisy :  del.  Studnitzka]  Cumis.  —  50,  repwri- 
gere :  w]  se  poriigere.  —  Caesarem :  Sclieffer]  Caesari. — 51, 
valdius :  H]  validius.  —  52,  minus  C  .  .  .  Mummius  .  .  .  vU : 
Friedlilnder]  minus  C  queraadmodum — Mummius,  ubi.  —  indig- 
itantem  verebatur  .■  coni.  Bueciieler]  verebatur.  —  53,  Atella- 
nam:  Sclieffer]  Atellaniam.  —  55,  recordati  quam :  coni.  Buecii- 
eler] quam.  — memorata  est ...  :  lacunam  statuit  Buecbeler]  est, 
donee.  —  56,  etest :  scrips!]  et.  —  xeropltagi  ex  sapa  dati:  Fried- 
lander]  aecropbagie  saele  datae.  — 57,  cluxissem :  Friedlaiider] 
duxissem.  — odIU  :  Fleisclimann  ap.  Fried!.]  ervilia.  —  58,  lerode : 
Ludwig  ap.  Fried!.]  demode.  — xit  populus :  laliu]  aut.  —  nos 
alia  :  Friedlander]  iios.  —  siintne :  scrips!]  sunt.  —  mera  mapa- 
lia:  Friedlatider,  lacunam  statuens]  numera  m.  —  5d, /actio  .  .  .  : 
lacunam  statuit  Friedlander]  factio.  —  ducenaria :  Barman] 
donaria.  —  60,  <hic'>  refccit :  Friedlander]  hie  refecit.  — post 
practerirc  lacunam  statuit  Friedlander]  praeterire.    Postquam. 

—  61,  egi :  II]  ego.  —  62,  stcllas :  II]  stelas.  —  in  mca  tota:  scrips!] 
ill  tota.  — 63,  Kitty  mihi :  del.  Friedlander]  ut  milii.  — \  cac- 
citus:  ego]  caccitus.  —  64,  tisicus:  H]  plitbisicus.  —  quern  (qH): 
II]  quando. — misceriet:  Antonius]  misceri  .  .  ..  —  QS,fiuctuin  : 
Friedlander]   adieclum.  —70,  et  nobis:  coni.  Buecbeler]  etiam 


570  APPENDIX    CRITICA 

nobis. — 71,  seqiiatur  :  II]  sequitur. — faciantur:  Goesius] 
faciatur.  — 72,  udique:  coni.  Bueclieler]  utique.  — 73,  ore  con- 
ahantur  :  Burman]  conabantur.  —  ilU :  coni.  Bueclieler]  alii.  — 
tangomenas  :  H]  lengomeuas. — 76,  coenio,  iumenta  :  ego]  coemo 
iumenta. — per  libertos:  Heiiisius]  liberies.  —  77,  quid  vobis : 
coni.  Bueclieler]  quod.  — etiian  nunc:  labu]  et  nunc.  —  cella- 
tionem:  H]  cenationem. 

Seneca,  ed.  Fr.  Haase,  1853. 

De  vita  beata,  17,  3,  non  nt :  ui]  ut  non.  —  4,  etenim  ego:  Gcrtz] 
ego  enira.  — 18,  2,  mrtutem  adorem :  w]  viiiutem.  —  20,  3,  quo 
eomoediam :  scripsi]  cum  quo  audiam.  — 21,  1,  tarn:  w]  tameu. 
—  3,  compararentur :  Wesenberg]  coiiparentin*.  — 4,  possessiones : 
Madvig]  possessas.  —  22,  3,  ex  virtute :  Gertz]  et  ex  virtute.  — 
5,  eundem  habcant :  A]  babeant  enndem.  —  5,  summum;  ad  j)os- 
tremum :  w]  summum  ac  postremum.  —  23,  2,  o  optime :  Lipsius] 
optirae.  —  cui  manus :  scripsi]  quo  mauus. — 4,  volet.  Habebit : 
Gertz]  volet  et  babebit.  — 5,  donabit — quid:  Gertz]  quid  ?  dona- 
bit  [credo].  —  expanditis:  coni.  Haase]  cxpedilis.  —  cxeaiit,  nihil: 
Madvig]  exeanl  et  nihil.  —  25,  1,  ergo  sit:  Murelus]  ergo  est.  — 
2,  pone  me  in:  Murctus]  pone  ia.  —  4,  reges  f  penatium  :  a>] 
reges  penatium.  — 6,  dubium  est:  Wesenberg]  dubium  sit.  —  7, 
ergo  est:  scripsi]  ergo. — acerrime.  Ergo:  coni.  Haase]  acerrimas 
ergo. 

De  benep.  bk.  IV,  5,  3,  cnnmerciis :  w]  in  commercia.  — 8,  1,  Libe- 
rum — est  consultuva  :  w]  <Liberum — consultura>.  —  quod  per 
eum:  Lipsius]  quod  primura.  — 30,  2,  magnitudo?  tanta:  Fick- 
ert]  magnitudo  tanta.  —  31,  2,  quid?  ergo:  Fickert]  quid  ergo  ? 

Dk  tkanq.  animi,  9,  5,  jnierilium:  Madvig]  serviliiim.  —  satis  est : 
Gertz]  satis  sit.  —  7,  erraretur :  Koch]  oriretur.  —  17,  4,  more- 
bat:  w]  movit.  — 5,  remissi :  u]  emissi  — 7,  detinuit:  Gertz]  re- 
tinuit.  — 8,  viniim  curas  :  Gertz]  curas. 

De  IRA,  II,  21,  7,  restiterint:  u]  resliterunt. 

De  brevitate  vitae,  14,  4,  iurba :  Gertz]  urbe.  —  5,  palam  licet: 
Gertz]  <putamus>  licet, — 15,  1,  contcret:  w]  conterit. — con- 
tribuent :  w]  contribuit. 

Epistulae,  84,  9,  ^ma :  scripsi]  unus.  —  88,  23,  artis  liberalis :  scripsi] 
bas  liberales.  —  88,  44,  unum  esse  :  Gertz]  nisi  universum.  —  90, 
2,  vera  esset:  codex  V  (Mueckc)]  esset.  — 90,  5,  tuto:  BuechelerJ 


APPENDIX    CRITICA  571 

tantum.  — 90,  38,  se  redegit.  Avantia  paupertatem :  cod.  V.]  re- 
dacta  paupertatem.  —  114,  5  <iMaecenas  de  cidtu  suoy:  inclusij 
M.  d.  c.  s.  —  114,  9,  solebant :  Hermes]  solet. 
Apocolocyntosis,  1,  quaerito:  w]  quaerile.  —  <iquod  tidcrit^  verbis  : 
delevit  Heumanii]  q.  v.  v.  —  quae  turn:  w]  quaecumque. — 2, 
orbem :  Fromoud]  ortuni.  —  iussoqxie :  w]  visoque.  —  inquies  cvm 
— etiam  :  Scboppe]  adquiescis  nunc — ut  cliam. — fessas:  w] 
fessus.  —  3,  cesset :  Orelli]  exiet.  —  sexagesimus  quartiis :  w] 
sexagesimus  et  quartus.  —  4,  ilia  ^jfewa  .•  w]  illud  plena.  —  5, 
impresserit :  w]  irapressit. — qui  etiam — timuerit :  w]  quern  iam 
— timuerint.  — implicatam :  tu]  implicitum.  —  6,  Marci :  w]  I\Iu- 
natii.  —  <Lugudunenses>  :  inclusit  Bueclieler]  Lugudunenscs. 

—  debes :  w]  debes  et.  — et  ad  hoc:  w]  ad  lioc. —  7,  Tiburi : 
Buecheler]  tibi.  —  8,  fx*'-'  '^J  'X"  "•  —  Saturnalicim  princeps: 
Junius]  princeps.  —  Silanum  :  w]  L.  Sihinum.  —  propterea  : 
Buecheler]  oro,  propter  quid.  —  inquis :  w]  inquit.  —  nescit  : 
Buecheler]  nescio.  —  9,  non  licere  sententiam  dicere :  Buecheler] 
s.  d.  non  licere.  — volo  ut :  w]  volo.  —  vivebat :  Buecheler]  vivat. 
— famam—fecisiis :  w]  Fama — fecisti.  — fictiis:  Junius]  dictus. 

—  uti  divus:  Buecheler]  ut  divus.  — sane  iam:  coni.  Buecheler] 
sententiam.  — 10,  sententiae  sziae :  w]  sententiae  causa.  —  scd  non : 
cd.  pr.]  et  non.  — adsidit :  u>]  excidit.  — soror  mca :  Buecheler] 
f  formea.  —  iyyiov  yovv  kv!]iii]q:  Buecheler]  f  ENTVCON- 
rONNTKNNAIHS  sencscit. — id  aecus  futui'us  es :  w]  sit  aequus 
futurus  et. — 11,  Oaius :  w]  Caius  Caesar. —  Tristionias  :  w] 
Tristioniara.  —  posset.  Hunc :  w]  posset.  Cogitate,  P.  C.  quale 
portentum  in  nuraerum  deorum  se  recipi  cupiat.  Ilunc.  —  Cras- 
sum  Frugi,  hominem  tarn  :  ed.  pr.]  Crassum,  frugi  liominem,  tarn. 

—  trahil  <.ad  inferos^:  del.  Wehle]  trahit  ad  inferos.  —  12,  turn 
maxime  :  w]  cum  maxime. — lugenti :  coni.  Buecheler]  ingenti. 

—  Vi,  deorum:  Camden]  deorum  nuntius.  —  celerius  i :  scrips!] 
celerlus.  — perturbatur — subalbam:  w]  subperturbatur — albam. 
ctim  plausu:  Bueclieler]  et  cum  plausu. — /uncus:  Sonntag] 
lunius.  —  convolant :  p)i'i>ni :  Buecheler]  convolant  prirai.  — 
Phcronactus :  Buecheler]  Piicronactes.  —  liufius  Pollio:  Bueche- 
ler] Rufus  Pompei  11.  — hue  rcnistis:  coni.  Buecheler]  vos  hue 
venistis.  —  14,  XXXV:  Buecheler]  XXX.  —  CCXXI,  ceteros: 
Buecheler]  CC  ceteros  CCXXI. — adwcatum  Claudius:  scripsi 
Buechelerum  seculijw]  advocatum.  —  magis  iniqiium:  ui]  ini- 
quum  magis.  — Sisyphum  satis  diu  laturam  fecisse  :  Buecheler] 


572  APPENDIX    CRITICA 

si  unius  <diei>  dilaturam  fecissent.  —  sine  effectu:  Rhenanus] 
sine  fine  et  effectu.  —  15,fusu)-o :  Buecheler]  lusuro.  —  qui  vide- 
rant :  Biieclielcr]  qui  illuin  vidcraut. 

Pliny  the  Elder,  vol.  I,  ed.  D.  Dctlefseii,  1866;  vol.  V, 
lahn-Maylioff,2  1897. 

Bk.  XXXIII,  1,  signorumque:  coiii.  Maylioff]  lignomra. — 5,  et 
aurum:  w]  aurum. — Q,  sacrum — dixere :  w]  < sacrum— dixere>. 

—  11,  semi  fortassis :  scripsi]  servi  prae  se. 

Bk.  XXXV,  16,  jnnxerunt :  scripsi]  pinxere. — invenit:  w]  inlevit. — 
22,  pictam:  ui]  <picluram>.  —  25,  tabula  pictum:  w]  tabula. 

—  28,  inmensam:  w]  inmeusa.  —  61,  confuisse:  Traube]  cum 
f  uisse.  —  63,  dracones :  w]  dracones  II.  —  68,  alias  post :  Traube] 
alia  et  post.  —  69,  gloriosum :  w]  gloriosum  ....  —  97,  Cerau- 
iiobolian  :  w]  et  C.  —  colorem  album:  Traube]  colorera  omnium. 

—  etiam  ratione:  a»]  et  lumiiium  ratione. 

QviNTiLiAN,  ed.  F.  Meister,  1886. 

Bk.  I,  Pwoem.  4,  eloqnentiae :  BonnellJ  elnquentia.  —  I,  1,  20,  ama- 
ritudiiie^percepta  :  coni.  Meister]  amarimdincm — pcrccptam.  — 
28,  scribere,  ipsam :  Bonnell]  scriberc  ipsum.  —  2,  3,  ctiamsi 
possit :  scripsi]  etiamsi  posset.  — 3,  16,  cum  non:  w]  cur  {]}er 
errorem).  —  12,  7,  unum  diu :  Kiderlin]  din.  — 12,  17,  nee:  ui] 
ne.  —  II,  2,  11,  discerneni:  w]  discernit.  —  X,  1,  2,  tamen:  w] 
tamquam.  —  1,  3,  ante  omnia  est :  w]  ante  omnia  necesse  est.  — 
imitatio :  Kiderlin]  imitatio  est. — 1,  1,  quod  idem:  w]  quo 
idem.  —  1,  16,  imagine  et  ambitu:  a>]  <imagine  et>  ambitu.  — 
1, 17,  tractemus :  w]  retractemus.  —  1,  18,  place nt—laudantur :  w] 
placeant — laudentur.  — actionis :  w]  ut  actionis.  —  1,  23,  quin 
etiam:  w]  etiam. — 37,  legencU :  w]  legendi  et.  —  1,  38,  suae 
<quibuscum  mvebat>  :  del.  Kriiger]  s.  q.  v.  —  1,  85,  jjroximus: 
ti)]  ei  proximus.  —  1,  94,  nisi  labor :  a>]  non  labor.  —  1,  100,  lin- 
guae sitae:  Koliler]  linguae.  —  1, 103,  clams  m :  Kiderlin]  clari 
vir.  —  1, 103,  ipso,  2)robabilis  in  omnibus,  in  quibusdam :  Kiderlin] 
ipso  probabilis  in  partibus  quibusdam.  — 1,  104,  cxornat :  w] 
ornat.  —  1,  106,  denique :  w]  deuique  omnia.  —  1,  115,  adicctu- 
rus  sibi,  non  si  quid  detracturus  fuit :  w]  a.  <s.  n.  s.  q.  d.  >  fuit. 

—  1,  117,  vis  summa:  L.  Valla]  sermo  purus.  —  1, 130,  oUiqua : 
Woclfflin]  aliqua.  —  1,  130,  jmua:  Sarpe]  parum  sana. 


APPENDIX    CRITICA  573 

Tacitvs,  ed.  C.  Halm,  1883. 

DiALOGUs,  Q,  quod  gcmdium :  Puteolanus]  quod  illud  gaudium. — 
quae  seruntur  atque  elaborantur  grata,  gratiora :  scrips!]  alia  se- 
rantur  atque  elaborentur — gratiora. — 7,  ii)Siim  illos :  L.  Spengel] 
ipsos  illos.  — 7,  in  animo :  Freinsheim]  in  aliquo.  — quid?  non 
inlustres  :  Rotli]  quinam  inlustriores.  — iuvenes  vacuos :  scripsi] 
iuvenes.  —  recta  est  indoles :  scripsi]  recta  indoles  est.  —  8,  mi- 
nores :  Haase]  minus  notos. — et  ipsis :  Puteolanus]  ipsi.  — 
aetate:  C.  Heraeus]  adulescentia.  — 10,  te  ferat :  Acidalius]  te 
tua — ferat.  —  <ad  causas  et  ady  vera:  delevi]  a.  c.  e.  a.  v.  — 
adsensus :  w]  existerc  adsensus.  —  11,  in  Neronem :  w]  in  Nerone. 

—  atatum  cuiusque:  w]  hucusque.  —  tuetur :  Picliena'  lueor.  — 
13,  maior  erat :  Ritter]  raaior.  —  13,  non  praestant :  Lipsius] 
f  pi'aestant.  — omni :  Waltber]  canina.  — fontis :  w]  ad  fontis. 
quandoque  fatalis  mens  dies  veniet,  statuar  :  scripsi]  q.  cnim  f.  et 
m.  d.  V.  statuarque.  —  27,  Ap)ri  mci :  Schurztleiscb]  Apri.  — 
28,  cellula :  w]  cella.  —  in  gremio :  Andresen]  gremio.  —  axit  cli- 
gebatur  maior:  Meiser]  e.  autem  m.  — militarem  rem:  w]  rem 
militarem.  —  29,  virides  statim  et  teneri :  scripsi]  teneri  s.  e. 
rudes.  —  inrepit  <iet  sui  alienique  contemptusy:  inclusi]  i.  e.  s. 
a.  c.  —  ncc  jn-aeceptores :  w]  ne  p.  —  30,  .  .  .  statim :  w]  statim 
dicturus  prius. — viri,  ita  est:  scripsi]  viri,  ita.  —  orationis: 
Goclzer]  oratoris. 

Aguicola,  Z\,  paenitentiam :  w]  patientiam. — arma  laturi :  Wex] 
bellaturi.  — 33,  et,  ut:  Waltiier]  ut.  — montesque:  Urliclis]  mon- 
tesve. — quando  cominus  veniet :  scripsi  Schoiie  sccutus]  quando 
acies.  —  34,  extremus  metus  corpora  defixere  in  his  vestigiis :  scripsi] 
extremo  metu  torpor  d.  aciem  i.  h.  v.  —  4i\,formidine  ceterorum: 
Grotius]  f.  eorum  quibusexercituscommitti  solercnt.  — 43,  Uber- 
toru7n  intimi  et  medico  rum  primi :  scripsi  Erucsli  .<;ccutus]  1.  primi 
et  m.  iutimi. — quod  jirmare :  AVoelfflin  (Merrill)]  adfirmarc  ut. 
— animi  vuUu'prae  se  tulit :  scripsi]  Iiabitu  vultuque  p.  s.  t. — 44, 
iterum  —  quinto:  Nipperdey]  \.Gn\\im—mxyo.—opibus—contige- 
rant:  ante  quippe  con\oc:\v\].— non  contigerant:  w]  contigerant. 

—  45,  nondum  reus:  scripsi]  <iain>  tum  reus. — AQ,potius—tc 
colavius  :  scripsi]  te  potius — colamus. 

IIisTOUiAE,  I,  3,  statim  missa  :  w]  oniissa.  —  prope  etiam :  Ritter] 
etiam  prope.  —  Tiaustae  aut  obi'utae  urbes :  w]  hausta  aut  obruta. 

—  et  urbs:  w]  urbs.  —  3,  ipsa  necis  (so.  necessitas)  :  coni.  Ilalm] 


574  APPENDIX    CRITICA 

ipsa  necessitas.  —  II,  47,  illicfuit:  w]  illinc. — 74,  progressum:  w] 
progressum,  esse  rcgressum.  —  75,  alterque :  w~\  alterve.  — 70, 
incohalur :  w]  inclioatuii.  —  77,  tu  tuos:  Th.  Kiessling]  tu  lios. 
IV,  5,  Caracinae:  Ernest  i]  origine  Italica  e  Caracinae. — putant, 
j)otentiam:  coni.  Meiser]  potentiam. 
Annales,  I,  8,  ut  maxime:  scripsi]  qui  maxime. — 15,  celebratio 
<annu>  :  del.  Nipperdey]  celebratio  annua.  — XIV,  6,  esse:  w] 
esse  sensit.  —  7,  an  aperiens:  Nipperdey]  cxpeiiens  an.  —  igiia- 
ros:  w]  gnaros.  — XV,  40,  aut  redierat  plebi  spes:  IMadvig]  et 
rediit  Laut  levius.  —  43,  nee — ambirentur  post  impervius  est  coll. 
Nipperdey]  haberet.  nee — ambirentur. 

Pmny  the  Younger,  ed.  H.  Keil,  1870. 

Bk.  IX,  10,  2,  quoque  crescunt:  scripsi]  quiescunt. — alteramve: 
scripsi]  alteram. 

SvETONivs,  ed.  C.  L.  Roth,  1858. 

Vita  Teuenti,  p.  357  vs.  19,du7n  in  Albtaivm  crebro  rapitur :  Ritschl] 
dum  se  amari  ab  his  credit  .  .  .  crebro  in  Albanum  rapitur. 

—  Publio:  a>]  Publius.  —  dicitur  :  Mommsen]  dictus  est. — in 
subsellio:  Ritschl]  subsellio.  —  p.  358,  14,  simitur :  Ritschl]  su- 
metur.  —  exdusast :  Ritschl]  ex  his.  —  18,  adscribitur  .  .  . :  Wolf] 
adscribitur.  —  29,  temjwre;  w]  < tempore >.  —  30,  levius  se: 
Ritschl]  se  levius.  —  31,  ttim:  w]  tamen.  —  33,  pi-o  se,  P.  A.  i.: 
Ritschl]  p.  s.  ait  P.  A.  qui.  — 359, 19,  ingrersus:  Ritschl]  egressus. 
24,  dedit  comocdias:  w]  comoedias  dedit.  — dicit  cum:  w]  cum. — 
360,  2,  3Iartis:  Schopen]  Martis  villam.  —  4,  Nil  Publio:  addidi 
et  cetera  ut  p.  358,  1-4,  scripsi]  Scipio  niliil  profuit,  nihil  Laelius, 
nihil  Furius.  —  10,  dicas:  Ritschl]  dicens. 

Vita  Caesaris,  84,  idoneum:  N.  Heinsius]  ad  donum. 

Vita  Neronis,  37,  duarum  Jiorarum:  w]  horarum. — 39,  firjrpoKTo- 

voi:   T.  Sabellicus]  firjTpoKTovog.  —  49,  f  turpiter  (w)  pereo:  w] 

turpiter. 

IvSTiNVS,  ed.  F.  Rlihl,  1886. 

Praepatio,  3,  segrcgati:  Bongars]  se  gregati.  —  5.  te  non  tarn:  <o] 
te  noil.  —  quam  magis:  scripsi]  magis  quam.  —  ratiouem :  m] 
f  operam. 

Lib.  XXIV,  6,  2,  trepidi:  w]  et  trepidi.  —  6,9,  amento :  leep]  veuto. 

—  8,  16,  adversus  deos  contendebat:  w]  deos  contemnebat. 


APPENDIX    CRITICA  575 

Lib.  XXXI,  4,  2,  hoc  opus :  Bongars]  opus  hoc.  —  4,  9,  habere  et :  w] 
et.  —  5,  1,  temjwi'isqiie :  scripsi]  temporisve.  —  6,  2,  tantum:  w] 
tarn.  —  7,  7,  nam  de — numquam  :  coni.  Rilbl]  nam  f  neque — 
umquatn. 

Lib.  XXXVII,  1,  5,  earn  propter  erudelitatem :  w]  p.  c.  cam. — 1,  7, 
postea  ea:  w]  ca  postea. — XXVI:  Gutschmid]  XLVI. — 2,  6, 
exquisitioribus :  Vorstius]  exquisitis  f  tuloribus.  — 3, 8, fur/arc:  w] 
fugere.  —  3,  3,  C'olchida:  Gutscbmiii]  f  Cappadociam.  —  3,  5, 
Asiae:  at]  esset.  — 3,  7,  L.  <soror>  :  delevi]  L.  soror. 

Lib.  XXXVIII,  1,  3,  regum  cumulatum :  scripsi]  regum  ...  — 4,  7, 
solum:  w]  < solum >. — 4:,  9,  terruerit :  scripsi]  terruil. — ipsi 
numerent :  Madvig]  ipse  f  numerel.  —  incolnnt  —  scripsi]  inco- 
luut. — occupaverint :  Gronovius]  occupavcrunt. — 4,  lo,inmen- 
sam  militiam:  leep]  immcnsa  militia. — 5,  5,  mitigarit:  Grae- 
vius]  mitigaret. 

Lib.  XLI,  1,  8,  Bactrianarum :  coui.  Rlihl]  Bactrianorum. — 2,  9, 
impetus  et  vis:  Wopkens]  impetus.  —  5,  8.  <uam — cognomin- 
avere>  :  del.  Ruperti]  uam — cognomiuavere. 

Apvleivs,  Amor  et  P.sycbe,  ed.  lalin-Micliaelis,  1895. •* 

Met.  Lib.  IV,  31,  liquoris:  Rohde]  litoris.  — 32,  adeptae  sunt,  sed:  w] 
adeplae  sed.  — ex  ianto:  scripsi]  a  taulo. 

Lib.  V,  1,  sa ?•€«.•  Gruter]  scics. — indigenis  bestiis:  Morawski]  soti- 
geris. — vulvae:  w]  balneac. — 2,  ibi  non  erat:  scripsi]  ibi  uou 
est.  — 9,  imperitat:  w]  imperat.  — 10,  sriscipit  altera:  scripsi]  s. 
alia. — paedidis:  W.  Ileraeus]  sordidis. — paeniteat:  scripsi] 
paeiiiluit. — donique:  lalin]  diuque. — \\,maerercnt:  Bllimner] 
mcrebaulur.  — 12,  est  dies:  scripsi]  dies. — et  se-xus:  w]  en 
sexus.  — 13,  devotae  devinctaeque :  C.  Weyman]  devotae.  — sefac- 
turum:  scripsi]  facturum.  — 14,  mater  eris :  scripsi]  mater  es.  — 
17,  clementcr :  anouymus]  vehementer. — 20,  qua — iter:  lalin] 
quae — <  iter  >.  — jnrtestolabimur :  w]  pracstolabiraus. — 21, 
provectae:  Bursian]  porrectae.  — iioxej'at:  de  Vliet]  nox  aderat. 
—  inaltum:  a»]  altuiii. — 26,  peremerem:  w]  perimorem.  —  con- 
farreatis :  Merccrus]  f arreatis.  —  27,  vafre :  M.  Hertz]  e  re.  — 
altei'a  nee:  scripsi]  alia  ncc.  — 28,  puellam  ilium:  O.  Rossbacli] 
puellam.  —  Psychen  Mam:  <u]  P.  ille. — 31,  n.  ignarac:  w]  non 
ignarae.  — altrovorsus:  Traube]  altrorsus. 

Lib.  VI,  1,  licet  si:  lo]  licet.  — proximans:  Elmeuborst]  proximum. 


576  APPENDIX    CEITICA 

semota:  E.  Rohde]  reraota.  — 4,  deorum:  w]  dearum.  —  6,  prae- 
nuntiant:  de  Vliet]  pronuiitiaut.  —  7,  hciec  simul:  w]  el  simul. 

—  8,  vbhaesisti:  Oudeudorp]  haesisti.  —  9,  <solent'>  frequen- 
tant:  O.  Rossbacli]  solent,  fureuter.  — saevissiminn :  Blunincr] 
laetissimum.  —  11,  conmodum  caelum:  Wernicke]  conimoduni. 

—  12,  pecuda:  Hildebrand]  pecua. — 14:,  cumulmn :  w]  tumu- 
lum.  —  15,  siipremi:  w]  optimi. — speras  qiiippe:  lahn]  spe- 
rasquc.  —  16,  protinusque :  w]  et  dedit,  protinusque.  —  derige. 
tunc :  oj]  d.  et  tunc.  —  18,  Ditis  portitor ;  scripsi]  vel  Ditis  pater. 

—  21,  solidata :  Rohde]  solida.  —  23,  porrccio :  w]  et  porrecto.  — 
24,  <quod  viiium  deorum  est'>  lovi ;  del.  Wower]  q.  v.  d.  e.  lovi. 

—  cantabat:  de  Vliet]  cautavit.  —  saltabat :  scripsi]  saltavit. 

MiNvcivs  Felix,  ed.  C.  Ilalin,  1867. 

ch.  2,  1,  animis:  Valilen]  annis.  — 4,  labiis  osculum:  scripsi]  oscu- 
lum  labiis.  — supersiitiosum  :  coui.  Halm]  siiperstitiosus.  — 3,  3, 
identidem:  Usener]  ibidem.—  %,enataret:  Holden]  <vel  enata- 
ret>.  —  emergeret:  w]  <emergcret>.  —  4,  4,  toto,  de  integiv: 
scripsi]  tolo  et  integro.  — ut  est :  Synneberg]  ut.  — istius:  coni. 
Halm]  ipsius. —  5,  3,  omnibus,  omnibus:  Valilen]  omnibus. — 
maiestale  dei:  Ch.  Wirtli]  maiestate.  —  7,  dei  formido:  Kluss- 
mann]  formido.  —  12, fortuna  caeca:  Dombart]  fortuna.  — 6,  1, 
famulos:  Usener]  faciles.  — 3,  manavit:  Conielisseii]  mansit.  — 
7,8,  <.testis  esf>:  del.  Dombarl]  testis  est.  —  testes  et  Beciorum 
— rata  et  Curtius  :  scripsi]  et  D. — rata  testis  est:  testis. — equi 
et  sui:  Bursian]  equitis  sui.  —  5,  omitto  cetera:  Baehrens]  o.  Ve- 
tera. —  8,  3,  inconsulte:  Ursinus]  consulte.  —  4,  vetusta:  Usener] 
busta.  —  5,  incredibili :  scripsi]  incredibilis.  —  9,  3,  asini:  w] 
<asini>.  —  10,  1,  ])racierea  consulto  omitto — pleraque:  scripsi] 
praetereo  c. — pleraque  <omnium>.  — 11,  5,  et  haec  vestra:  w] 
etiam  vestra.  —  12,  1,  maior  et  melior  :  Valilen]  et  maior  melior. 

—  6,  digni  sunt  et:  scripsi]  digni  sed.  — 7,  ierrae  secreta  :  Baeh- 
rens] secreta.  — 13,  3,  Carneadis  et  Pyrronis:  Valilen]  Carneadis 
et.  — nee  multo:  Usener]  et  multo.  — 14,  l,audet  <Octavius'>: 
del.  Schauz]  uudet  O.  — pistorum:  w]  Chrislianorum.  — 2,  laude 

—  veritate:  Celiarius]  laudi  —  veritati.  —  5,  adscverantioribus: 
Usener]  adseveralionibus.  —  indicts:  w]  iudici  sui.  —  opinionibus 
omnibus:  Lindner]  omnibus.  —  6,  indidem:  Dombart]  identi- 
dem. —  15,  1,  Tiabeat :  w]  debeat.  —  16,  1,  equidem  <ut  potero>: 


APPENDIX    CRITICA  577 

del.  Wower]  e.  u.  p.  — 6,  sententinm :  Hartel]  quae  senliat.  —  17, 
8,  urgeret:  Kiessling]  ureiet. —  18,  2,  ratio?  cujyido  gcnerandi, 
nonne:  Usener]  et  ratio?  quid  cupido  generandi  ?  nonne.  — 4, 
terramque  peiiustrans:  Vableu]  terramque  .  .  . —  5,  phtrium: 
VV.  Meyer]  plurimorum.  — a  qidhus  terrena  :  coni.  Halm]  quibus 
terr.  — 19,  2,  homiiium  genus :  ita  Vergilius]  homines  et  pecudes. 

—  3,  varios:  coui.  Halm]  variis.  —  4,  primus  qui :  Auonymus]  p. 
q. — primus  omnium. — esto  altior :  Valilen]  eo.  —  altior — tradi- 
ium:  oj]  <eo  altior — tradilum>.  —  Q,carpatur:  Vahlen]  capia- 
tur.  —  7,  naturamve:  Wopkens]  <iiaturalem>.  —  9,  designat: 
Vableu]  adsiguat.  —  10,  7nodo  mcntem :  scripsi]  mentem.  —  15, 
fei'e  et  ista:  w]  fere  sunt  ista.  — 20, 1,  depreJiendimus  cos  Deiim: 
Valilen]  Deum. — 2,  imperitorum  more:  Synneberg]  imperito- 
rum.  —  3,  alia:  w]  talia.  —  mera  miracula:  Oehler]  miracula. 

—  4,  <.hominesy:  del.  Lindner]  f  homines.  —  nee  fie  nt  nee  facta: 
scripsi  Vahlenum  secutus]  nee  facta.  —  21,  2,  arando:  Usener] 
orrando.  —  nocis  <,frugibus^:  del.  Ursinus]  n.  f.  —  isdem  dieit: 
Usener]  isdem.  —  3,  magiius  Maeedo :  ai]  magiuis.  —  6,  condidit 
desuo:  Vahlen]  idem  de  suo.  — memoriamqiic:  Vahlen]  memo- 
riam. — 7,  et  Caeli:  w]  vel  Caeli.  — 11,  Jiodieqiie :  w]  hodie  quo- 
que.  — 22,  6,  manu  iacitur,  non  auditur :  Usener]  f  non  auditur. 

—  25,  6,  et  tropaea:  «>]  sunt  tropaea.  —  7,  et  quos  <.prostrave- 
ranty:  Dombarl]  sed  quos  p.  — 26,  11,  sedem  tueri  eiusque  :  Har- 
tel] sed  veri,  eius.  —  27,  1,  <et  a  Platone^  sub:  delevi]  et  a  P.  s. 

—  7,  miscri:  w]  miseris.  —  a  coetibus — laeessant :  Vahlen]  e  c. — 
lacessebant.  — 30,4,  Romani — sacrificii:  w]  Romanis — sacrificii 
loco.  —  31,  7,  noster :  Heumann]  noslri.  —  8,  parentis:  Heu- 
niann]  Dei  parontes.  —  omnes:  Cellarius]  homines.  — 32,  8,  deo 
cognita  plena:  w]  deo  plena.  — 33,  1,  reges  tamen — universa:  w] 
reges  statum — diversa.  —  34, 1,  improvisum — aut  non:  Dombart] 
aut  improvisum — non.  —  2,  coepisse  desinere  .  .  . :  scripsi]  coepit, 
si  dcsierit.  —  3,  eadem  ista:  Usener]  eadem  ipsa.  —  4,  similiter 
loquitur:  Vahlen]  f  loquitur.  —  10,  diffieilius  esse:  Dombart]  d. 
est.  —  11,  renascittir:  coni.  Halm]  nascitur.  —  37,  1,  crigit  et : 
coni.  Halm]  erigit.  —  3,  nt  Muciuiu :  Heumann]  Mucium.  —  38, 
2,  mobilibus:  Vahlen]  mollibus. 

Ammianvs  Marcelli.nvs,  od.  V.  Gardthausen,  1875. 

XIV,  8,  sensibiis:  w]  sensis.  —  iam  statuam:  scripsi]  .  .  .  statuam.  • — 
17,  sua  j)ensa :  Madvig]  suspensae. 
37 


578  APPENDIX    CRITICA 

XVI,  12,  7,  coniunctae :  Eyssenhaidt]  iunctae.  —  12,  17,  — ijise  enim 
religione  proliibehatur —  :  explevit  Gardthausen]. 

XXII,  16,  7,  magnifica :  w]  raagnificeiitia.  —  16,  14,  liactenus:  w] 
amoenus.  —  16,  18,  redoleat :  w]  refellat.  —  16,  22,  Jiis  fontibus : 
w]  liis  lesus  fontibus.  — Pluton:  Valesiiis]  iion.  —  \Q,AO,no)i 
relinquimus:  ui]  reliquimiis. 

XXV,  3,  17,  angustiis:  scripsi]  angiilis.  —  4,  5,  seria:  Petscbenig] 
serias.  — 4,  8,  omnium:  Bentley]  et  hominum.  — 4,  10, fervoris 
cumque:  Petscbenig]  f.  quoque.  —  4,  14,  svpo'aret:  Kiessling] 
superstaret.  —  mnndano :  w]  mundaua.  —  4,  22,  tamquam  pexis- 
set :  w]  perquam  pexis  et. 

XXX,  4, 10,  Iiorum  ohstinatione :  u>]  b.  <ob.  >.  —  4,  17,  invisitatum  : 
Petscbenig]  inusitatum.  —  4,  19,  exontur:  Petsclienig]  exeritur. 

XXXI,  2,  2,  sed  pandi :  w]  et  pavendi,  —  2,  14,  hdlatrix  gens :  w] 
bellatoria.  —  2,  35,  igiiorant:  Petscbenig]  iguorabant. 

BoETHivs,  De  consokUione  philosopJuae,  ed.  R.  Peiper,  1871. 

I,  5,  sancitum:  w]  sanctiun.  —  II,  1,  suisquc  magnum:  Obbarius] 
magnum  .  .  .  suis. 


FINIS 


LANE'S   LATIN   GRAMMAR 


A  LATIN  GRAMMAR  FOR  SCHOOLS  AND 
COLLEGES.  By  George  M.  Lane,  Ph.D.,  LL.D, 
Professor  Emeritus  of  Latin  in  Harvard  University, 
pp.  xvi.,  572.     Crown  8vo,  Cloth,  $1  50. 

Messrs.  Harper  ct  Brothers  announce  the  publication  of  the 
late  Professor  Lane's  Latin  Grammar,  a  work  which  engaged 
the  attention  of  the  author  for  nearly  thirty  years. 

The  publishers  are  led  to  believe,  by  the  opinions  of  com- 
petent scholars  wlio  have  examined  the  work,  that  it  is  one  of 
the  most  important  contributions  to  the  study  of  Latin  which 
lias  appeared  for  many  years,  and  one  which  must  inevitably 
interest  all  scholars  and  students  of  that  language. 

By  direction  of  the  learned  author,  whose  labors  were  termi- 
nated by  his  untimely  death  on  the  30th  of  June,  189Y,  the 
completion  of  his  manuscript,  which  was  then  nearly  finished, 
was  intrusted  to  his  friend  and  associate.  Dr.  Morris  IL  Morgan, 
of  Harvard  University,  who  labored  most  diligently  and  faith- 
fully to  carry  out  the  wishes  and  instructions  left  by  the  author 
for  his  guidance.     Dr.  Morgan  writes  of  the  book  as  follows: 

"Professor  Lane's  own  melliod  was  far  from  that  of  a  compiler. 
He  took  nothini;  for  granted  without  tliorougli  investigation,  however 
well  established  it  might  seem,  and  lie  followed  the  dictum  of  no 
man,  however  widely  accepted  as  an  authority.  For  the  List  of  Verbs 
he  made  entirely  new  collections,  and  admitted  no  form  among  the 
'principal  parts' unless  actually  found  represented  in  the  authors. 
In  the  details  of  .syntax  he  was  equally  indefatigable  ;  the  sections 
on  the  Locative  Proper,  for  instance,  contain  the  result  of  an  immense 
amount  of  painful  research.  He  devoted  much  anxious  thought  to 
the  dcliiutions  and  the  titles  of  the  various  constructions  :  thus,  the 
distinction  between  the  Present  of  Vivid  Narration  and  the  An- 
nalistic  Present  seems  obvious,  now  that  it  is  stated  ;  but  to  reach  it 
many  pages  of  examples  were  collected  and  coin])ared. 

"The  order  in  which  the  divisions  and  subdivisions  of  grammar 
arc  liere  presented  will  not  seem  strange  to  those  who  are  acquainted 
with  the  recent  grammars  published  by  Germans.  It  is  the  scientific 
order  of  presentation,  wliatcver  order  a  teacher  may  think  fit  to  fol- 
low in  his  actual  practice." 

Further  particulars  in  regard  to  the  work  will  bo  forwarded 
on  request.  

HARPER   it    BROTHERS,    Publishers, 
NEW  YORK   AND    LONDON 


HARPER'S   DICTIONARY   OF  CLASSICAL 
LITERATURE   AND   ANTIQUITIES 

Edited  by  Harry  Thurston  Peck,  M.i\.,  Ph.D.,  Professor  of 
tlie  Latin  Lantjnage  and  Literature  in  Columbia  University, 
City  of  New  York,  with  the  Co-operation  of  many  Special 
Contributors.  Royal  8vo,  over  1600  pages,  more  than  1500 
Illustrations.  One  volume.  Cloth,  $6  00 ;  Half  Leather, 
$8  00.     Two  volumes,  Cloth,  $7  00. 

HARPER'S  CLASSICAL  DICTIONARY  presents,  within  the 
limits  of  a  single  volume  of  some  1600  pages,  and  under  a  single 
alphabet,  tlie  subjects  that  have  usually  been  treated  of  in  separate 
works.     Its  topics  comprise: 

(a)  GREEK  AND  ROMAN  ANTIQUITIES,  in  the  conventional  sense 
of  the  word,  including  subjects  falling  under  the  general  heads  of 
Anniscments,  Architecture,  Art,  Costume,  Domestic  Life,  Law, 
Music,  Numismatics,  Philosophy,  and  Religion. 

(b)  BIOGRAPHY,  including  not  only  the  personages  of  Ancient  His- 
tory, but  also  the  great  classical  scholars,  archiEologists,  and  philol- 
ogists from  the  Renaissance  to  the  present  day. 

(f)  GEOGRAPHY  AND  HISTORY.  The  Geographical  and  Topo- 
graphical articles  contain  notices  of  tlie  most  recent  reseaiches,  such 
as  those  of  Newton,  Fellows,  Carapanos,  Wood,  Honiolle,  Schliemann, 
Dorpfeld,  Brugsch,  Lanciani,  and  others,  tlie  im[)oitant  articles  being 
illustrated  by  topogiaphical  plans  and  diagrams.  The  Historical  ar- 
ticles embody  the  results  of  the  latest  investigations. 

((/)  LITERATURE.  The  articles  that  treat  of  tlie  ancient  literatures 
will  be  especially  helpful  to  the  student.  The  great  works  of  clas- 
sical literature  are  given  under  separate  titles,  with  information  as 
to  the  latest  and  best  editions. 

(  e  )  MYTHOLOGY.  The  conclusions  of  the  latest  schools  of  Compara- 
tive Mythology  are  noted  in  tlu?  leading  mvthological  articles. 

(/)  COLLATERAL  INFORMATION.  A  great  deal  of  space  is  de- 
voted to  topics  that  are  of  the  utmost  interest  to  the  student,  and 
that  meet  him  everywhere  in  the  way  of  allusion,  but  that  no  sin- 
gle work  has  yet  systematically  collected  for  separate  treatment. 

{[/ )  BIBLIOGRAPHY.  Each  important  article  gives  a  carefully  selected 
list  of  the  best  and  most  recent  works  relating  to  the  subject,  thus 
directing  the  student  to  a  fuller  course  of  supplementary  reading  in 
English,  German,  French,  and  Italian. 

ILLUSTRATIONS  and  MAPS.  The  text  is  explained  by  more 
than  1500  illustrations,  piirlly  from  the  antique  and  partly  from  res- 
torations by  Blihbnann,  IIofTmann,  Wagner.  Benvenuti,  and  others. 
Many  are  from  original  photographs,  an<i  have  never  before  been 
published.  Maps  and  diagrams,  taken  from  the  most  approved 
sources,  are  also  freely  introduced. 

This  great  work  is  in  reality  a  condensed  Clas.sical  Encyclopredia, 
embodying  in  a  concise  and  convenient  form  the  principal  features 
of  Pauly's  great  work  in  German. 

HARPER   &    BROTHERS,  New  York  and  London 


164'19 


University  of  California 

SOUTHERN  REGIONAL  LIBRARY  FACILITY 

305  De  Neve  Drive  -  Parking  Lot  17  •  Box  951388 

LOS  ANGELES,  CALIFORNIA  90095-1388 

Return  this  material  to  the  library  from  which  it  was  borrowed. 


AA    000  883  473    1 


M 


|)Ij*il.fll4_r^;i,I 


